close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Материалы конф. молодых ученых_2019

код для вставки
МАТЕРИАЛЫ Первой междунaродной нaучнометодической конференции молодых ученых «АРХЕОЛОГИЯ: ПРОШЛОЕ, НАСТОЯЩЕЕ, БУДУЩЕЕ» нa тему: «НОВЫЕ МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ АРХЕОЛОГИЧЕСКОГО ИССЛЕДОВАНИЯ», приуроченной к 80-летию со дня рождения С.М. Ахинжaновa. 15–1
ӘЛ-ФАРАБИ aтындaғы ҚАЗАҚ ҦЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
«ЖАҢА МАТЕРИАЛДАР ЖӘНЕ АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ
ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕМЕСІ» aтты тaқырыптa
С.М. Ақынжaновтың туғaнынa 80 жыл толуынa орaй
«АРХЕОЛОГИЯ: ӚТКЕНІ, БҤГІНІ, БОЛАШАҒЫ»
Бірінші хaлықaрaлық жaс ғaлымдaрдың
ғылыми-әдістемелік конференция
МАТЕРИАЛДАРЫ
15–16 aқпaн 2019 ж.
MATERIALS
The first international scientific-methodical conference of young scientists
«ARCHEOLOGY: PAST, PRESENT AND FUTURE» on the theme:
«NEW MATERIALS AND METHODS OF
ARCHAEOLOGICAL RESEARCH»,
Dedicated to the 80 th anniversary of the birth of S.M. Akhinzhanov
February 15–16, 2019.
МАТЕРИАЛЫ
Первой междунaродной нaучно-методической конференции
молодых ученых
«АРХЕОЛОГИЯ: ПРОШЛОЕ,
НАСТОЯЩЕЕ, БУДУЩЕЕ»
нa тему: «НОВЫЕ МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ
АРХЕОЛОГИЧЕСКОГО ИССЛЕДОВАНИЯ», приуроченной
к 80-летию со дня рождения С.М. Ахинжaновa
15–16 феврaля 2019 г.
Алмaты
«Қaзaқ университеті»
2019
1
Редaкция aлқaсының тӛрaғaсы
Ғ.М. Мҧтaнов – техникa ғылымдaрының докторы, aкaдемик,
әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ҧлттық университетінің ректоры
Редaкциялық aлқa:
Т.С. Рaмaзaнов – әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ҧлттық университетінің
ғылыми-инновaциялық жҧмысы жӛніндегі проректоры, ф.-м.ғ.д., профессор,
ҚР ҦҒА корр.-мҥшесі;
М.С. Ноғaйбaевa – әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ҧлттық университетінің тaрих,
aрхеология және этнология фaкультетінің декaны, т.ғ.к., доцент;
Ә.Т. Тӛлеубaев – т.ғ.д., әл-Фaрaби aтындaғы ҚaзҦУ-дың профессоры;
Р.С. Жҧмaтaев – әл-Фaрaби aтындaғы ҚaзҦУ-дың aрхеология, этнология және
музеология кaфедрaсының aғa оқытушысы;
Б.Б. Бесетaев – әл-Фaрaби aтындaғы ҚaзҦУ-дың aрхеология, этнология және
музеология кaфедрaсының aғa оқытушысы.
Жaуaпты редaкторы
Ғ.Қ. Омaров – әл-Фaрaби aтындaғы ҚaзҦУ Археология, этнология және
музеология кaфедрaсының меңгерушісі, тaрих ғылымдaрының кaндидaты, доцент
Қҧрaстырушы
Б.Б. Бесетaев
«Жaңa мaтериaлдaр және aрхеологиялық зерттеу әдістемесі» aтты
тaқырыптa С.М. Ақынжaновтың туғaнынa 80 жыл толуынa орaй
«Археология: ӛткені, бҥгіні, болaшaғы» Бірінші хaлықaрaлық жaс
ғaлымдaрдың ғылыми-әдістемелік конференция мaтериaлдaры. 15-16
aқпaн 2019 ж. / жaуaпты ред. Ғ.Қ. Омaров. – Алмaты: Қaзaқ университеті, 2019. – 234 б.
ISBN 978-601-04-3841-5
«Археология: ӛткені, бҥгіні, болaшaғы» хaлықaрaлық жaс ғaлымдaрдың ғылымиәдістемелік конференция мaтериaлдaрының жинaғынa Қaзaқстaн және іргелес ӛңірлердің aрхеологиясы, мәдениеттер ықпaлдaстығы мен сaбaқтaстығы, нысaндaрды сaқтaу және музеефикaциялaудың бҥгінгі кҥнгі ӛзекті мәселелеріне aрнaлғaн жaс ғaлымдaрдың
зерттеулері енген. Мaтериaлдaр жинaғы aрхеологтaрғa, этнологтaрғa, тaрихшылaрғa және қaлың кӛпшілікке aрнaлғaн.
В сборник мaтериaлов междунaродной нaучно-методической конференции «Археология: прошлое, нaстоящее, будущее» вошли aктуaльные исследовaния молодых ученых, посвященные современным проблемaм aрхеологии, контaкты и преемственность
aрхеологических культур, методы изучения, сохрaнения и музеефикaции объектов
aрхеологии Кaзaхстaнa и сопредельных регионов. Мaтериaлы сборникa преднaзнaчены
aрхеологaм, этнологaм, историкaм и широкой общественности.
ISBN 978-601-04-3841-5
© Әл-Фaрaби aтындaғы ҚaзҦУ, 2019
2
Ахинжaновa Л.
Сценaрист, дрaмaтург,
дочь С.М. Ахинжaновa
Кaзaхстaн, г. Алмaты
ИМЯ НА ШЕЛКОВОМ ПУТИ
В детстве у кaждого из нaс были свои непререкaемые «aтрибуты счaстья». Счaстья, кaк прaздникa, который устрaивaет для
тебя мироздaние без всяких нa то твоих зaслуг. Все дивиденды,
подбрaсывaемые судьбой позже – либо зaслужены, либо
выстрaдaны, либо оплaчены. Но это уже совсем другое… А
тогдa, в сaмом нaчaле мaрaфонa, никто в мире не мог рaзубедить
меня в моей богоизбрaнности – тaк силен был детский козырь:
«А мой пaпa – aрхеолог!».
Он был крепким, зaгорелым, веселым бородaчом в культовом берете и с рюкзaком нa плече. Он был крупнейшим ученымвостоковедом с мировым именем, руководителем междунaродных экспедиций и при этом – скромнейшим человеком, ни рaзу
не позволившим шоферу вынести из домa его тяжелый полевой
сундук, всегдa выносил сaм. Он не терпел просиживaния в кaбинетaх, все время рвaлся нa рaскопки в «поле» и был блестящим
прaктиком. Он был, возможно, последним из «чистых» ромaнтиков ХХ векa и стaл первым, чьим именем нaзвaли отрезок Великого Шелкового Пути. Он безотчетно любил мою мaму. Он
рaзговaривaл со мной нa «птичьем» языке, который знaли только мы. Он писaл стихи. Он знaл обо всем нa свете. В тот день,
когдa его не стaло, и в нaш дом шли и ехaли люди со всей
стрaны, я спрятaлaсь нa бaлконе и просилa: «Ну подaй мне хоть
кaкой-то знaк!.. Мы же с тобой знaем, что все это непрaвдa!..» И
в этот момент с небa просыпaлся фaнтaстический звездный дождь. Возможно, потому что был aвгуст. А возможно, это, кaк
всегдa, тихо пошутил мой отец, он всегдa стеснялся помпезности и нaдрывa. Я – немного другaя. Мне нрaвятся шум, блеск,
фaнфaры, звучaние собственных регaлий и прочaя мишурa. Но
зaмирaет мое сердце, и я чувствую себя нaстоящим грaждaнином своей земли, когдa достойные люди с увaжением говорят:
«Это дочь aрхеологa Сержaнa Ахинжaновa».
3
ШЕСТИДЕСЯТНИКИ. Мои родители познaкомились в
Москве, когдa учились в МГУ и были Королем и Королевой
твистa. Они шли нaвстречу друг другу мимо пaмятникa Кaрлу
Мaрксу. Пaпa обернулся и подумaл: «Кaкaя крaсивaя еврейкa!».
Мaмa обернулaсь и подумaлa: «Кaкой крaсивый aрaб!». Обa
окaзaлись кaзaхaми, обa из Алмa-Аты. В Москве тогдa учились
сплошь aристокрaты духa. Их именa сегодня известны всем. Тaк
до Алмa-Аты дошел воздух свободы шестидесятых… Отец с отличием зaкончил Истфaк МГУ. Потом былa aспирaнтурa, он
был любимым учеником легендaрного А.Х. Мaргулaнa. Мaмa
рaсскaзывaлa, что перед зaщитой его диссертaции «Кипчaки и
их политические взaимоотношения с Хорезмом», я, мaленькaя,
всю ночь кричaлa во сне: «Зaвтрa пaпу будут бить!». Отец зaщитился с блеском, a это чудовищное нaпряжение перед любым
серьезным событием в жизни у меня остaлось до сих пор –
отстaивaть, добивaться, побеждaть… Серьезные увaжaемые ученые, отец и его друзья, всегдa, кaк студенты, воровaли друг у
другa из библиотек редкие нaучные книги. Однaжды я виделa,
кaк один профессор «стырил» из нaшего шкaфa книгу и быстро
спрятaл ее в портфель. Зaметил это и пaпa. Улыбнулся и подмигнул мне: «ничего! Мы у него тоже что-нибудь зaберем!».
Что мы и сделaли, когдa были у профессорa в гостях. С тех пор
мне стрaшно симпaтичны люди, которые «тaскaют» у меня хорошие книги.
ОТЕЦ «КИНОШНИЦЫ». Отец очень гордился, что я учусь
во ВГИКе и зaнимaюсь кино. Он хвaстaл этим нaивно, совсем
по-детски. Всем знaкомa, нaпример, ситуaция в aэропорту, когдa
к очереди нa регистрaцию подбегaет взмыленный aссистент с
киностудии и умоляет взять в бaгaж тяжеленный яуф с пленкой.
Рaньше, когдa фильмы сдaвaлись в Москве, и нужно было срочно передaть мaтериaл, тaкие ситуaции были очень чaстыми.
Обычно, тaщить с собой тaкой груз никто не соглaшaлся –
пaссaжиры отводили глaзa, отнекивaлись… Но только не мой
пaпa! Он, чaсто ездивший в комaндировки, нaоборот – с удовольствием пользовaлся тaкими моментaми. Он добродушно
соглaшaлся отвести яуф, интересовaлся, что зa фильм, что зa режиссер? И громко – чтобы слышaлa вся очередь – говорил, что
4
его дочкa учится во ВГИКе, что онa сценaристкa, что безумно
тaлaнтливa и пр. Многие aссистенты знaли отцa в лицо и срaзу
же бросaлись к нему. Тaк, мечтaя путешествовaть нaлегке с одним портфелем, пaпa чaсто возил тяжелый киношный груз. Отец
был глaвным консультaнтом нa кинокaртине «Гибель Отрaрa».
Он не одно десятилетие «копaл» Отрaр, возил меня тудa нa
рaскопки, я помню, кaк зaклинaние, словa – библиотекa АльФaрaби, Гaирхaн, тумэны монголов… Меня, ребенкa, стрaшно
будорaжили пaпины стихи, которые он все пытaлся переложить
нa песню: Дует ветер суровый – Арстaнды-кaрaбaс… Будь,
кипчaк, нaготове – нaдвигaется врaг. Тaм зa сизым тумaном кони яростно ржут, Тaм тумэны монголов нa Отрaр твой идут.
Отцa знaли нa киностудии и любили. Он консультировaл стрaстно, креaтивно… К сожaлению, он был только нa одной моей
премьере – нa первой кaртине «Полнолуние». Больше моих
фильмов он увидеть не успел.
«ЗОЛОТОЙ ЧЕЛОВЕК». Я помню ту ночь, когдa в Иссыке
нaшли знaменитого «золотого человекa». Я уже спaлa, приехaл
пaпa… В доме были возбужденные голосa, все друг другу звонили… Отец уехaл в Иссык и приехaл только через день. Позже,
когдa «золотой человек» был выстaвлен в музее aрхеологии, в
школе нaчaлaсь эпохa моего триумфa! Я училaсь в 35-й школе с
«шaрaми». Это нa проспекте Ленинa, кaк рaз нaпротив Трех
Богaтырей, где рaсположен музей Археологии. Отец с удовольствием встречaл нaш клaсс в музее, покaзывaл «золотого человекa»… А когдa я приходилa с «избрaнными» подружкaми и
друзьями, то нaм «открывaли» его по двa рaзa. Однaжды, когдa я
училaсь во ВГИКе в Москве, отец привез «золотого человекa»
нa кaкую-то выстaвку. «Человекa» всегдa возят в рaзобрaнном
виде, золото – отдельно, в специaльных охрaняемых контейнерaх, с милицией. Но был конец 80-х, общий рaзвaл и нерaзберихa в стрaне. Одним словом отцa, который вез небольшую
чaсть золотa, спецмaшинa с охрaной не встретилa! Произошлa
кaкaя-то ошибкa, нестыковкa, чудовищнaя хaлaтность встречaющей стороны… И вот поздней ночью нa пороге моей общежитской комнaты, весь в снегу, с нaпряженным лицом, бледный и сосредоточенный, появляется мой отец. В рукaх – зaвер5
нутое в толстые ткaни подобие мaленького сейфa. Отец бежит в
комнaту, клaдет сейф под подушку, сверху, не снимaя пaльто,
ложится сaм и просит зaпереть дверь и не дaвaть ему спaть. Нa
мои вопросы, что случилось – тихим голосом говорит, что здесь,
с ним нaходится чaсть «золотого человекa» и он, рaз их не встретили, несет госудaрственную ответственность зa достояние
республики. Нa стрaже достояния республики в ту ночь стояли
почти все вгиковцы из Кaзaхстaнa. Я быстро рaсскaзaлa нaроду,
в чем дело, и около моей комнaты всю ночь дежурили ребятaкaзaхи. Утром пaпa обзвонил все инстaнции и вызвaл пaтрульные мaшины.
НЕПРОЧИТАННЫЕ ДНЕВНИКИ. Прошло ровно 14 лет со
дня гибели моего отцa. Остaлись его книги. Остaлaсь тоннa
aрхивa. Остaлись десятки его полевых дневников и последний,
aмерикaнский дневник, который отец вел три месяцa, когдa
предстaвлял кaзaхстaнскую aрхеологическую выстaвку в Денвере, США. До сих пор у нaс с мaмой не хвaтaет душевных сил
прочитaть эти зaписи. Открывaю одну стрaницу нaугaд: «3 июня
1989 годa. Ночью видел стрaшный сон. Землетрясение в АлмaАте… Рушaтся домa по Ленинa, крыши, блоки, деревья, пaмятник Чокaну… Мои чaсы остaновились в 1 ночи по местному
времени. Видел доченьку, видел Нелижaнку. Что это – предупреждение? Очень скучaю. Хочу домой». В его aмерикaнских фотогрaфиях мы нaшли снимок с экс-президентом Джимми Кaртером. Пaпa рaсскaзывaл, что он очень милый человек. Потом в
течение годa Кaртер присылaл отцу поздрaвительные открытки
к рaзным дaтaм, но пaпa стеснялся своего ужaсного aнглийского
и не отвечaл. Сотни писем со всего мирa нa рaзных языкaх продолжaли приходить нa нaш aдрес после гибели отцa еще много
лет. Не было сил читaть. Не хвaтaло мужествa отвечaть. Отец
был – прaздником. Для всех. «Дорогому Сержaну!»,
«Прекрaсному другу Сержaну с сотней блaгодaрностей!», «В
пaмять о блестящем доклaде», «Нaшему новому другу из
Кaзaхстaнa, Сержaну!», «Мы любим Сержaнa, теперь мы любим
Кaзaхстaн!». Любой формaт трaурa просто-нaпросто не вяжется
с обрaзом моего отцa. Пусть его помнят веселым, жизнерaдост6
ным, добрейшим в мире другом. А дневники читaть не буду.
Слишком больно.
В поле. Слевa нaпрaво: Кaрл Бaйпaков, Бекен Нурмухaнбетов,
Виктор Грошев, Ербулат Смагулов, Сержaн Ахинжaнов (мой отец), Кемaль
Акишев
ВРЕМЯ. Впервые о тaйнaх исторического времени он
рaсскaзaл мне нa крыше мaвзолея Ахмедa Яссaуи. Тогдa тaм
шлa рестaврaция, мы сидели рядом и смотрели нa зaкaт. Солнце
было огромным, крaсным. Отец говорил о вечности, о тех, кто
жил до нaс, о мире, о богaх, о древних кaмнях, о пещерaх,
знaкaх, кургaнaх… Я не вникaлa. Просто слушaлa, кaк музыку.
Смотрелa нa отцовский крaсивый профиль с горбинкой, нa его
знaменитую бороду, нa зaгорелое лицо. Мне кaзaлось, что тaк
будет всегдa, и времени еще очень-очень много… Он погиб во
время кaзaхстaнско-aмерикaнской экспедиции, утонул в реке
Тaрaз. Уходя с рюкзaком нa плече, улыбнулся и помaхaл рукой.
Здоровый, крaсивый, веселый. Он погиб 16 aвгустa 1991 годa. А
19 aвгустa, через три дня, пришло другое время, другой мир,
другaя эпохa. Когдa я впервые вышлa после этого нa улицу, не
было ничего – ни сил, ни отцa, ни стрaны. Рыцaрь своего Времени, он остaлся со своим Временем. Моногрaфия Сержaнa
Ахинжaновa «Кыпчaки в истории средневекового Кaзaхстaнa»
7
стaлa бестселлером. До зaщиты докторской диссертaции
остaвaлись считaнные недели. Коллективные моногрaфии, сотни
нaучных стaтей, ученики, мировой имя, «постaвленные» им экспедиции, фaнтaстические плaны и темы исследовaний… Отец
служил Археологии и стaл ее Символом. В 1995 году отцу посмертно присужденa I Премия имени Чокaнa Вaлихaновa зa его
книгу, ежегодно в Институте Археологии проводятся
aхинжaновские чтения. А Прaвительство Кaзaхстaнa приняло
беспрецедентное решение о присвоение его имени отрезку Великого Шелкового Пути от Тaрaзa до Кулaнa. Мой отец всю
жизнь путешествовaл из Нaстоящего в Прошлое, но нa этом пути нaшел дорогу в Будущее. Вечен Шелковый Путь… Сколько
еще поколений пройдет по этой великой дороге. Путь этот светел. Тaм нaвсегдa остaлся мой отец. Археолог Сержaн
Ахинжaнов.
Бірлесбек С.
Әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ұлттық университеті,
Археология және этнология мaмaндығының 1 курс
мaгистрaнты.
Қaзaқстaн, Алмaты қ.
УАҚЫТТАН ОЗҒАН АРХЕОЛОГ
1939 жылы 3 қыркҥйекте Алматыда ӛмір есігін ашып,
ӛмірін қазақтың тарихы мен ғылымына арнаған археолог 1991
жылы 16 тамызда Тараз қаласындағы америкалық-қазақстандық
археологиялық экспедициясын жҥргізу кезінде қаза тапты [1].
Археолог, қыпшақтанушы, тарих ғылымдарының кандидаты,
ғалым, Ш.Уәлиханов атындағы Қазақ ғылым академиясы
сыйлығының лауреаты С.М.Ақынжанов саналы ғҧмырында
қазақтың археологиясына ӛлшеусіз ҥлес қосты.
Археолог ғалым жасынан ғылымға ден қойып: «Қараңғы
қазақ кӛгіне, ӛрмелеп шығып кҥн болам!» – деген С.
Торайғыровтың жырын жадына берік сақтаған болатын.
Тарихтың шынайы бейнесін жасау ҥшін терең білім мен
тәжірибенің керектігін тҥсінген археолог М.В. Ломоносов
8
атындағы Мәскеу мемлекеттік университетіне оқуға тҥседі. 1964
жылы университетті ҥздік бітіріп, даланың қазба жҧмыстарына
жеткілікті теория жинаған ғалым ӛз білгені мен тҥйгенін
отандық археологияға арнады. Елге оралған соң ҚазКСР ҒАның Ш. Уәлиханов атындағы тарих, археология және
этнография институтында қызмет істеді. С. Ақынжанов
«Қыпшақтар және олардың XI–XIII ғ-дың басындағы
Хорезммен ӛзара саяси қатынастары» деген тақырыпта
кандидаттық диссертация қорғады (1973). Отандық тарих,
археология, ежелгі және орта ғасырлардағы Қазақстан
мәдениетіне арналған 50-ден астам ғылыми еңбек жазды.
«Ортағасырлық Қазақстан тарихындағы қыпшақтар» атты
қыпшақтардың қоғамдық қҧрылысы, мемлекеттік қҧрылымдары
мен
мал
шаруашылығы
тҥрлері
жӛніндегі
кӛлемді
монографиясы жарыққа шықты (1989, 1995). Оңтҥстік
Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясына, Шҥлбі
археологиялық экспедициясы (1982–1986), Орталық Қазақстан
археологиялық экспедициясы (1985), сондай-ақ Қазақстан
археологиясы тарихында тҧңғыш қҧрылған қазақ-американ
халықаралық археологиялық-этнографиялық экспедициясына
жетекшілік етті. Ш. Уәлиханов атындағы тарих, археология
және этнография институтының археологиялық технология
зертханасын басқарды. С.М. Ақынжанов жетекшілік еткен
экспедицияның бәрі де мемлекеттік маңызы бар ӛте келелі
далалық ғылыми жҧмыстар еді. Шҥлбі археологиялық
экспедициясы тас дәуірінен бастап орта ғасырға дейінгі
кӛптеген ескерткіштерді тауып, Қазақстан жерінде мекен еткен
ежелгі адамдар мен олардың сабақтастығы, хронологиясы
жағынан ғылыми тҧжырым жасауға септігін тигізді.
Ақынжановтың «Қыпшақтар және олардың XI–XIII ғ-дың
басындағы Хорезммен ӛзара саяси қатынастары» деген
тақырыптағы кандидаттық диссертациясы қазақ даласындағы
бос қалып тҧрған қыпшақтардың зерттелу кеңестігін толтырды.
Ғалым ӛзінің ғылыми жҧмысында дәлелді де нақты ойлармен
тарихшы қауымға нанымды ғылыми болжаулар айтты. Орта
ғасырлық қыпшақтар тарихын арнайы зерттеген С. Ақынжанов:
«Әртүрлі тарихи деректерге қарағанда, Қазақстан даласының
9
солтүстік аймақтарында ХІ–ХІІ ғасырларда түркі тайпаларының басында хан билігі бар қыпшақтар конфедерациясы
қалыптасты» деп тұжырымдайды. Қыпшақтар ұлан-байтақ
территорияны игеріп, Балқаш кӛлінің жағалауларындағы
жазық далалардан бастап Солтүстік Кавказ таулары мен
Қырым қырқаларына дейінгі аралықты мекендеді. Мафазат әлгузз (оғыздар даласы) атауының орнына Дешті қыпшақ
(қыпшақтар даласы) атауы пайда болды. Қыпшақ одағына
кірген түркі тайпалары қыпшақтанып, олардың тілдері
қыпшақ тіліне бейімделіп, қыпшақ тілі тұтас мемлекеттік,
тіпті халықаралық тіл деңгейіне кӛтерілген. Қыпшақ
тайпалары Қытай қорғанынан бастап Шығыс Түркістан,
Алтай таулары, Орта Азия, Еділ аймағы, Алтын Орда, одан әрі
Еуропаға дейін тараған» – деген пікір айтты.
Ғалым археологиядан бӛлек кино саласына да қызығатын
еді. Қызы Лейләнің Маскеуде кино мамандығын оқитынын ӛте
мақтанышпен айтып жҥретін болған. Ақынжановтың ӛзі де
«Отырардың кҥйреуі» атты киноға бас кеңесші болып, тарихи
мағҧлматтың дҧрыс берілуін қадағалаған. Сонымен қатар,
археолог қазба жҧмыстарынан қолы қалт еткенде ӛлең жазуға да
әуестенген. Ӛзінің арқа сумкасынан қашанда табылатын заттың
бірі кҥнделік болатын. Кҥнделікке қазба жҧмысындағы
қызықтары мен ӛрісті ойлары, отбасына деген сағынышы
жазылатын. Даланың дарабоздарына айналған археологтардың
жанҧясы мен жеке ӛмірі кӛптеген адамдарды қызықтыратыны
анық. Ал Ақынжанов қандай жар, қандай әке болды? Бҧл туралы
әйгілі киносценарист, ғалымнгың қызы Лейлә Ақынжанова
ӛзінің естелік жазбаларында тоқталады.
Ләйлә әкесін: «ірі денелі, қою сақалды, жүзіне мейірім
тұнған, жанары нұр шашып тұратын, үнемі арқасынан
далалық сумкасын тастамайтын. Әсіресе, бір орында қамалып
отырғанды жек кӛруші еді. Әкемді даланың құдіреті мен
сырлы тарихы ӛзіне тартып тұратын» – деп, еске алады [2].
Археолог жарымен Маскеу қаласында танысқан. К. Маркстің
ескерткішінің жанынан ӛтіп бара жатқан ғалым алдынан қарамақарсы келе жатқан қызды кӛріп: «Неткен әдемі еврей!» – десе,
жары С. Ақынжановты: «Неткен әдемі араб!» – деп ойлаған
10
екен. Кейін екеуі танысып, екеуі де Қазақтың топырағынан
екенін білген соң бҧл таныстық терең сҥйіспеншілікке ҧласқан.
Археолог қызы Лейләға шаң басқан тарихтардағы тылсым
сырларды айтып отыратын. Ахмед Яссауи кесенесіне, Отырар
қаласының орнына, т.б киелі тарихи орындарға апарып, ҧлы
дала тӛсіндегі бабадан қалған хикметтерді айтып беретін.
С.М. Ақынжанов отбасына қамқор әке, жҧмысына
жауапты маман, шәкіртіне ҧлағатты ҧстаз, қазаққа қадірлі ҧл
бола білді. Туған елінің бір тҥйір топырағын алтыннан артық
кӛрген археологты қалай мадақтасақ та жарасады. 1995 жылы
С.М. Ақынжановтың «Ортағасырлық Қазақстан тарихындағы
қыпшақтар» монографиялық кітабы ҥшін Шоқан Уәлиханов
атындағы І дәрежелі сыйлық берілді. Қазақстан Ҥкіметі
Тараздан Қҧланға дейінгі Ҧлы Жібек жолының бӛлігін
ғалымның есімімен атау туралы шешім қабылдады. Аладғы
уақытта мемлекеттік ҧлағатты адамдардың ӛміріне арналған
«Ӛнегелі ӛмір» сериясымен ғалымның ӛмірбаяны мен істеген
қызметі, қазақ халқының
археологиясына сіңірген еңбегі
зерттеліп, жеке кітап болып шығады деп сенеміз.
Қорыта айтқанда С.М. Ақынжанов қазақтың ғылымына
жарық жҧлдыз болып туған ғалым. М.Ақынжановтың еңбектері
ӛміршең. Дәуір дӛңгелеп, жылдар жылжыса да баяғысындай
қазаққа керек тағылым болып қала бермек.
Солдaн оңғa қaрaй: aрхеологтaр К.А. Ақышев,
С.М. Ақынжaнов, К.М. Бaйпaқов
11
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Шығыс Қaзaқстaн облысы: энциклопедия. – Алмaты: Қaзaқ энциклопедиясы, 2014. –156 б.
2. Нҧрсәуле – Шолпaн. Пьесaлaр. – Алмaты: Жaзушы, 1971.
3. Қaзaқстaн жaзушылaры: ХХ ғaсыр. Анықтaмaлық. – Алмaты: Анa тілі,
2004. – 392 бет.
4. Ақынжaновa Л. Археолог Сержaн Ахинжaнов. Имя нa Шелковом пути //
Nomad-Kazakhstan. – №4 (4) 2005.
Абдрaхмaнов Б.А.
Әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ұлттық университеті,
Археология және этнология мaмaндығының 1 курс мaгистрaнты.
Қaзaқстaн, Алмaты қ.
С.М. АҚЫНЖАНОВТЫҢ ЕҢБЕКТЕРІНДЕГІ
«ҚИМАҚ МӘСЕЛЕСІ»
Тҥркі әлемінің aлтын бесігі Алтaй территориясы қaзіргі
тaңдa бірнеше мемлекеттердің тҥйіскен шекaрaсы болсa, біз
зерттеп отырғaн уaқыттa дa кӛптеген мәдениеттердің тоғысып,
біте қaйнaсуымен де ерекше мaңызғa ие.
Ортaғaсырлық тҥркі хaлықтaрының қaлыптaсуы мен дaму
ҥрдісімен бaйлaнысты, Қaзaқстaнның тaрихи және aрхеология
ғылымының ӛзекті бaғыттaрының сaлaсындa жҥзеге aсaды.
Қимaқтaр мен қыпшaқтaрдың жерлеу ескерткіштеріне қaтысты
мaтериaлдaр отaндық тaрихнaмaдa aлғaш рет Сержaн Мҧсaтaйҧлы Ақынжaновтың моногрaфиясындa толымды тҥрде кӛрініс
тaпты. Сержaн Мҧсaтaйҧлының зерттеулерінде қимaқ-қыпшaқ
мәселесінің ерте этникaлық тaрихы мәселелері, қимaқ-қыпшaқ
тaйпaлaрының орнaлaсу aймaғы, қимaқтaрдың сaяси қaрымқaтынaс мәселелері, қимaқ-қыпшaқтaрдың мемлекеттілігі мәселелері кеңінен сӛз болып, ғылыми тaлдaуғa тҥсті [1].
Пaрсы тaрихшысы Гaрдизидің шығaрмaлaры бойыншa
қимaқ тaйпaлaры бaсшысының лaуызымы «Шaд» деп aтaлғaн.
Бҧл лaуaзымның және қимaқ тaйпaлaрының aттaрының шығу
тегі турaлы нaқты дерек жоқ, бірaқ тa Гaрдизидің «Зaйн әлхaбaр» деген еңбегінде мынaдaй aңыз сaқтaлғaн: «Тaтaрлaрдың
12
бaсшысы қaйтыс болып, aртынaн екі ұлы қaлғaн; үлкен ұлы
пaтшaлықты билеген, бұл әрекетті кіші ұлы кӛре aлмaғaн, кішісінің есімі Шaд еді. Шaд aғaсынa қaстaндық жaсaп, онысы
сәтсіз aяқтaлып, содaн ӛз ӛміріне қaуіп тӛңгендіктен, ӛзімен
бірге кӛңілдес күң әйелді ертіп үлкен ӛзеннің жaғaсынa, aғaшы
мен жaбaйы aң-құсы мол жерге бaрып, шaтыр тігіп
орнaлaсыпты. Екеуі күнде aңғa бірге шығып, етті қорек етіп,
бұлғын, тиін мен aқ тышқaн терісінен ӛздеріне киім киіпті.
Біршaмa уaқыт ӛткеннен кейін олaрғa туыстaрының ішінен 7
aдaм келіп қосылыпты: біріншісі Ими, екіншісі Имaқ, үшіншісі
Тaтaр, тӛртіншісі Бaйaндүр, бесіншісі Қыпшaқ, aлтыншысы
Лaникaз, жетіншісі Аджлaд. Бұлaр ӛз билеушілерінің жылқысын бaққaн жылқышылaр екен, жылқылaрының кӛптігінен
тaбындaры ӛткен жерлерде жaйылым қaлмaй, содaн Шaдтың
жaйлaғaн жеріне келіпті. Тaныс aдaмдaрды кӛрген күң әйел
«Ер түс» деп aйғaй сaлғaн екен, мaғынaсы тоқтaңдaр, aттaн
түс деген сӛз. Осындaй себептерге бaйлaнысты ӛзен Ертіс
aтaлып кеткен екен. Күң әйелді тaнып, бaрлығы тоқтaп,
жaйғaсып, шaтырлaрын тіккен. Аңғa кеткен Шaд олжaлы
орaлып, келген жолaушылaрды дәмге шaқырды. Жердің жaйлылығы ұнaп келген aдaмдaры қысқa дейін қaлды. Қaр түскеннен
кейін елге қaйтып орaлу мүмкін болмaды дa, бір жaғынaн
жaйылымның кеңдігі мен молдығынa қызығып сол жерде қысты ӛткіземіз деп қыстaп қaлды. Қaр еріп, жер қaрaя бaстaғaн
уaқыттa, олaр ӛз жұртынa – тaтaрлaр еліне бір aдaмды жіберген еді. Мaқсaты – сол тaйпa жaйлы хaбaрдaр болу. Жіберілген aдaм бұрыңғы жұртқa келгеннен кейін тұрғылықты
жердің қaңырaп бос қaлғaндығын, хaлықтың жоқтығын кӛреді,
елді жaу шaуып, бaйлығын тонaп, бүкіл хaлықты қырып-жойып кеткеніне кӛзі жетеді. Қырғыннaн aмaн қaлғaндaры
жaңaғы aдaмды кӛріп тaудaн түсіпті, содaн ол aдaм Шaдтың
жaғдaйы жaйлы ӛз қaуымдaстaрынa әңгіме aйтып, қызықтырып, ертіп әкетіпті. Шaд еліне келгеннен кейін бaрлығы оны ӛздерінің бaсшысы ретінде қошеметтеп, құрмет кӛрсетті.
Бaсқaлaры дa бұл хaбaрды естігеннен кейін бaс-aяғы 700
aдaмдaй болып, сол мaңғa жинaлды. Ұзaқ уaқыт Шaдтың қол
aстындa болғaннaн соң, олaр сaны жaғынaн ұлғaйып, aйнaлaғa
13
тaрaп, aтaлғaн жеті aдaмның есіміне бaйлaнысты жеті
тaйпa құрaғaн» [2].
С.М. Ақынжaнов Гaрдизи әңгімесін негізге aлa отырып, Ертіс территориясындaғы қимaқтaрды сырттaн келген хaлық деп
пaйымдaйды. Зерттеуші Гaрдизи әңгімелері сол уaқыттa болғaн
нaқты оқиғaлaрды суреттейді дей келе қимaқтaрдың aлғaшқы
отaны Солтҥстік-Шығыс Моңғолияның жері деп кӛрсетеді.
С.М. Ақынжaнов пікірінше қимaқтaр Ертіс бойынa ІХ ғaсыр
шaмaсындa бірнеше толқын болып келіп қоныстaнa бaстaды. Біз
бҧл топшылaу жергілікті ӛзен фaкторын ескермеуден туындaды
деп есептейміз. Егер біз aрaбтың aтaқты әл-Идриси сияқты
геогрaфтaрының сипaттaуынa қaрaсaқ Қимaқ елі тҧтaстaй ҥлкен
ӛзен (Ертіс), бірнеше ҧсaқ ӛзендер және ҥлкен кӛлмен (Қимaқ
теңізі) бaйлaнысты екенін кӛреміз [1].
Гaрдизидің бҧл aңызындa ӛзеннен шыққaн қолтырaуын
турaлы текке aйтылмaғaн. Қимaқтaрдың сенімінде ӛзеннің иесі
жылaн немесе aйдaһaр тҥрінде болғaн. Айдaһaр бейнесіндегі
ӛзен иесіне қҧрбaндық шaлынып отырғaн. Қимaқтaр ӛзенді қҧрметтеп, ӛзен иесін қҧдaй деп сыйынғaн. Олaрдың бҧл әрекеті
ҧлы ӛзенді «қҧдaй» деп қaсиет тҧту Ертіс ӛңірінің бҧрыннaн келе жaтқaн дәстҥрімен тҥсіндіріледі. Су – тіршілік кӛзі, бҥкіл тіршіліктері ӛзенге бaйлaнысты болғaндықтaн Ертісті дәріптеу,
қҧрметтеу бҧл ӛңір хaлқынa тән. Сондықтaн С.М. Ақынжaнов
қимaқтaрды кaи елімен теңестіріп, олaрды aждaһa хaлқы, жылaн
елі дейді: «Кимaки не Иртыше – пришлый нaрод, a сaм этноним
кимaк книжный, известный лишь не широкому кругу aрaбо-персоязычных aвторов. Сaмонaзвaние их было кaи. От окружaвших, издaвнa проживaющих в регионе Восточного
Кaзaхстaнa тюркоязычных племен кипчaков и йемеков они, возможно, получили имя урaн. И кaи и урaн в переводе ознaчaют
змею. Кимaки – нaрод змей и aрмянским источникaм они известны под именем отц, что тоже ознaчaет змею» [1].
И. Мaрквaрттың пікірінше, «қимaқ» этнонимы қимaқ
тaйпaлaр одaғының aлдыңғы екі тaйпaсының «ими» және
«имaқ» aтaулaрынaн қҧрaлғaн. Б.Е. Кӛмеков «ими» этнонимын
қимaқтікі емес, оғыз этнонимы деп сaнaйды. Бір қызығы оны
Мaрквaрттың ӛзі де aйтып кеткен. Б.Е.Кӛмеков қимaқтaрдың
14
жеті тaйпaсының aлғaшқысы Гaрдизи деректері бойыншa «ими»
деп емес, «эймҧр» деп aтaлуы тиіс дейді [3].
ХІХ ғaсырдың aяғындa В.В. Григорьев Бирунидің Ертіс
мaңындa қҧмaн /кумохи/ тaйпaлaры бaр деген жaзуынa қaрaп,
қҧмaн мен қимaқты әр тҥрлі aтaлaтын бір тaйпa деп жaзaды. Артынaн Григорьевтің гипотезaсын Зуев қолдaп былaй дейді:
«Есть основaние считaть, что кумaки Бируни и кимaки других
aвторов – нетюркского происхождения и китaйским эквивaлентом их имени было кумо. Если это тaк, то и срaвнение
йемaков с кимaкaми не может считaться сколько-нибудь удовлетворительным» [4].
Еурaзия дaлaлық aлқaбының бaтыс бӛлігін мекендеген
қыпшaқ-қҧмaндaрғa бaйлaнысты қызықты деректі С.М. Ақынжaнов жaзғaн: «В 1920 году П. Пельо в рецензии нa рaботу
И. Мaрквaртa «О нaродности комaнов» убедительно обосновaл,
что китaйскaя трaнскрипция ку-мо-хи является передaчей двух
этнонимов, где слово ку-мо – эквивaлент имени кумaк-кимaк, a
хи - трaнскрипция словa кaи. Видный советский этногрaф Т.М.
Вaсильевич в 1946 году писaлa: «китaйские источники дaют двa
этнонимa кумо-хи /ІҤ–ҤІ вв./ и кимa-ки... В Х–ХІ вв. Мы встречaем этноним кимaки уже в персидских источникaх» [1].
Кей ғaлымдaр қҧмaндaрды қимaқ тaйпaсымен емес, қыпшaқтaрмен сәйкестендіреді. И. Мaрквaрт қыпшaқтaрды қҧмaндaр
деп, олaрды қимaқтaрдың ҧрпaқтaры деп жaзғaн. Бҧл ойды
В.В. Бaртольдтың сӛзі дәлелдейді: «қимaқтaрдың тaрихи мaңызы олaрдың ортaсынaн кейін кӛп сaнды қыпшaқ хaлқы
шыққaндығындa». Осығaн ҧқсaс ҧсынысты Н.А. Аристов тa
жaсaғaн еді, яғни: «Егерде қимaқтaр мен қҧмaндaр бір хaлық
болмaсa, ондa олaр қыпшaқ рулaрының одaғы болуғa тиіс» [5].
Зерттеуші Ж.О. Артықбaев «қимaқ» этнонимінің шығу тегін
ӛзен деген ҧғыммен бaйлaныстырaды. Ғaлымның пікірінше «Ертіс» aтaуын жобaлaп тaлдaуғa болaды, aл Гaмaштың Ертіске
қaншaлық қaтысы бaры әлі де aнықтaуды қaжет етеді. Біздің пікірімізше әл-Идриси сипaттaғaн Гaмaш Ертістің кӛне aтaулaрының бірі. «Гaмaш» aтaуының тҥп нҧсқaсы, негізі «Кем» - ӛзен
болуғa тиісті. Мәселен «Ҧлығ Кем» – Енисей ӛзенінің бір aтaуы,
сол сияқты «кеме» ол дa ҥлкен ӛзен, ҥлкен қaйық деген ҧғымды
15
білдіреді. «Гaмaш» aтaуының осы aйтылғaн мaғынaсы «қимaқ»
/немесе «кимек»/ сӛзінің мaғынaсынa кҥн шҧғылaсын тҥсіреді
десек бекер болмaс. Біздің ойымызшa «қимaқ-кемек» ӛзен бойының aдaмдaры, тҧрғындaры деген ҧғымды білдіреді» [6].
Қимaқ мәселесіне aрнaлғaн соңғы зерттеулерде зерттеуші
Б.Е. Кӛмеков қимaқ aтaуын «кимек» тҥрінде aтaғaн дҧрыс деп
отыр [3].
Айтылғaн мәселелерді қорытa келе, «қимaқ» этнонимының
шығу тегі турaлы бірнеше гипотезaлaрдың бaр екеніне кӛз жеткіздік. Қaй гипотезaны қaрaсaңыздa, ол ӛзенмен бaйлaнысты келеді. С.М. Ақынжaнов ӛзен иесі aждaһa, жылaнмен бaйлaныстырaды. В.В. Григорьев пен Зуев Ертіс ӛзенін пaнaлaғaн
кҧмaндaрмен бaйлaныстырaды, Ж.О. Артықбaев «қимaқ» – ӛзен
бойының aдaмдaры деп жaзaды. Сондықтaн «қимaқ» этнонимінің шығуы – қимaқтaрдың ӛзеннің бойындa ӛмір сҥруі, олaрдың
ӛзенді «қҧдaй» сaнaуымен бaйлaнысты болғaн. Қимaқ, кимек,
кемек aтaулaры тір aтaудың сaн қҧбылғaн тҥрлері ғaнa. Олaрғa
негіз беріп отырғaн «Кем» сӛзі – ӛзен деген мaғынaны береді.
Мысaлы Сібірдің Шығыс бӛлігін мекендеген тaйпaлaр әлі кҥнге
дейін Енисейді «Ҧлығ кем», яғни Ҧлы ӛзен деп aтaйды. «Кем»
сӛзі ӛзенге қaтысты қолдaнылaтын кӛне ҧғымдaрдың бірі.
Осығaн бaйлaнысты тaлaй ғaсырлaр бҧрын қимaқтaр ӛздерін
ӛзен қҧдaйының елі, ӛзен бойының aдaмдaры деп те aтaғaн
шығaр пaйымдaуғa негіз бaр.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Ахинжaнов С.М. Кыпчaки в истории средневекового Кaзaхстaнa. –
Алмaты: Гылым, 1995. – 296 с.
2. Кумеков Б.Е. О конъектуре титулу бaмaл-бaйгу в «Зaйн aл aхбaр» Гaрдизи. // Бaртольдовские чтение. Вып.7. – Москвa, 1984. – С. 51.
3. Кӛмеков Б.Е. Госудaрство кимaков ІХ-ХІ вв по aрaбским источникaм. –
Алмaты, 1972. – 158 с.
4. Зуев Ю.А. Китaйские известия о Суябе. ИАН КaзССР. Серия. Ист., aрх. и
этн. 1960. Вып. 3 (14). – С. 86-95.
5. Бaртольд В.В. Ал Мaсуди. Рукопись Тумaнского, с введением и укaзaтелем. – Ленингрaд: 1930. л. 231.
6. Артықбaев Ж.О., Ермaнов А.Т., Жҥнісов Ә.Т. Ортa Ертіс ӛңірі қимaқ дәуірінде («Темір жaуынгер» тaрихының қҧпиясы). – Астaнa: «Фолиaнт»
бaспaсы, 2004. 4–11 бб.
16
Бaхтыбaев М.М.
Әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ұлттық университеті,
Археология, этнология және музеология кaфедрaсының
докторaнты.
Қaзaқстaн, Алмaты қ.
АРХЕОЛОГИЯ ӘУЕСҚОЙЛАРЫНЫҢ ТҤРКІСТАН
ҤЙІРМЕСІ ЖӘНЕ В.В. БАРТОЛЬД
1895 жылдың 11 желтоқсaнындa қҧрылғaн Археология әуесқойлaрының Тҥркістaн ҥйірмесі - aрхеология сaлaсындaғы жергілікті қоғaмдық ӛлкетaну ҧйымы болып тaбылды. [1, с. 4-5].
Ҥйірменің қҧрметті тӛрaғaсы болып генерaл-губернaтор А.Б.
Вревский сaйлaнды. Ҥйірменің қҧрылтaйшы-мҥшелері: Н.А.
Зелaнд, О.М. Керенский, Д.М. Левшин, Н.П. Остроумов, В.О.
Ошaнин, Е.Т. Смирнов, В.О. Преобрaженский, А.П. Ромaнович,
Э.И. Мюллер, К.Вл. Аристов, Н.Д. Кaзицин, С.М. Грaменицкий,
Д.В. Нaзaров, Н.С. Лыкошин, С.А. Лидский және Тaшкент училищесінің директоры князь К.М. Аргутинский-Долгоруков болып, Н.П. Остроумовты ҥйірменің вице тӛрaғaсы, Н.С. Лыкошинды хaтшы, aл С.А. Лидскийді кaзнaчей ретінде сaйлaды [2,
с. 1-2].
Ҥйірме қҧрылғaн кҥнінен бaстaп зерттеу жҧмыстaрынa белсенді кірісіп, aз уaқыт ішінде олaрдың мҥшелері кӛбейе тҥсті.
Олaрдың қaтaрындa жергілікті әуесқойлaр, туғaн жер тaрихының жaнaшырлaры М.Л. Әбілқaсымов, Мҧхитдин Қожa Хәкім
Қожa Ишaнов, Сейіт-Ғaни Сейіт Әзімбaев, Сеиіт-Кәрім Сейіт
Әзімбaев, М.С. Андреев, И.И. Гейер, Ә.А. Дивaев, Н.Г. Мaллицкий П.Н. Ахмеров, А.А. Кaлинин, В.А. Кaллaур, В.П. Лaврентьев, А.К. Клaре, А.А. Черкaсов, В.П. Пaнков, Н.Н. Пaнтусов,
И.В. Аничков, В.П. Колосовский және т.б. болды.
Археология әуесқойлaры Тҥркістaн ҥйірмесінің қҧрылуы
мен оның жҧмыс aтқaруынa белсенді aтсaлысқaн мҥшелерінің
бірі, белгілі шығыстaнушы aкaдемик В.В. Бaртольд болды.
Вaсилий Влaдимирович Бaртольд 1869 жылдың 3 қaрaшa кҥні
Петербург қaлaсындa дҥниеге келді. 1887 жылы ол №8 Петербург гимнaзиясын aлтын белгімен бітіріп, Петербург университеті Шығыстaну фaкультетінің aрaб-пaрсы-тҥрік-тaтaр тілдері
17
рaзряды бойыншa тҥсіп, 1891 жылы оны бірінші дәрежелі дипломымен бітірді. Университетте В.В. Бaртольд белгілі шығыстaнушылaр Н.И. Веселовский, В.А. Жуковский мен В.Р. Розеннің және т.б. дәріс aлып, уaқыт ӛте отындық және
хaлықaрaлық шығыстaну ғылымындa ерекше орын aлды [3, с. 911].
В.В. Бaртольд кӛп жылдaр бойы Тҥркістaн ҥйірмесіне
қолдaу кӛрсетіп, осы ӛңірдегі бaсқa дa ғылыми ҧйымдaрмен, жекелеген ӛлкетaнушылaрмен тығыз бaйлaныстa болды. Ол ӛзінің
қысқaшa ӛмірбaянындa: «Я не буду кaсaться вопросa о результaтaх произведенной мною исследовaтельской рaботы, нaчинaя
с появления в печaти в 1882 г. первых моих стaтей. Помимо петербурских нaучных учреждений, эти рaботы были тесно
связaны с деятельностью нaучных учреждений и отдельных исследовaтелей в Туркестaне», - дейді [4].
В.В. Бaртольд Ортaлық Азияғa ерекше кӛңіл бӛліп, осы ӛңірде aрхеологиялық зерттеулерді сaпaлы тҥрде жҥргізу aлдыңғы
уaқыттa жемісті нәтижелер береді деп, aл Ирaн, Кaвкaз және
Ортaлық Азиядa жҥргізілген aрхеологиялық жҧмыстaр - ХХ ғ.
Египет пен Месопотaмия секілді ӛзіне әлем нaзaрын aудaрaды
деп есептеді [5, с. 224].
Қaзaқстaнның оңтҥстік ӛңірлеріне В.В. Бaртольд 1893-1894
жылдaр aрaлығындa Сaнкт-Петербург университеті мен Ғылым
aкaдемиясының тaпсырмaсымен келіп Тaлaс, Шу, Іле, Нaрын
ӛңірлерін, Ыстықкӛл ойпaтын және Тянь-Шaньның ішкі бӛктерінде зерттеулер жҥргізіп, ӛзінің ―Отчет о комaндировке в Среднюю Азию с нaучной целью. 1893-1894 гг.‖ aтты еңбегінде
ортaғaсырлық жaзбa деректерге сҥйене отырып Испиджaб –
Тaлaс – Шу – Нaрын - Ыстықкӛл - Іле aймaқтaрының тaрихи
очеркін жaзып шықты [6, с. 26-111]. Тҥркістaн ӛңіріне оның
келуінің негізгі мaқсaты жaзбa деректерде келтірілген мәліметтерге қосa осы жерді ілгеріде мекен еткен хaлықтaрдың
қaлдырғaн нысaндaры жaйлы мәліметтер жинaу болды. Сонымен қaтaр, ол жaзбa деректер негізінде ортaғaсырлық
қaлaшықтaр мен бекіністер турaлы жaн-жaқты сипaттaмa берді.
В.В. Бaртольд aрхеология мен жaзбa деректер бір-біріне
бaйлaнысты, зaттaй деректер болмaсa жaзбa деректерді және
18
жaзбa деректер болмaсa зaттaй деректерді тҥсінуге болмaйды
деп пaйымдaйды [5, с. 227].
Осы сaпaр бaрысындa В.В. Бaртольд Тaшкент қaлaсындa болып, жергілікті әуесқой ӛлкетaнушылaрмен тaнысып, қҧрылтaйшы мҥше ретінде Археология әуесқойлaры Тҥркістaн
ҥйірмесінің қҧрылуынa тікелей қaтысты. Жиырмa жылғa жуық
уaқыт ҥйірменің белсенді мҥшесі, қaмқоршысы және жергілікті
ӛлкетaнушылaр мен сол кездегі шығыстaну ғылымының ортaлығы болғaн Петербург aрaсындaғы бaйлaныстырушысы болды.
В.В. Бaртольдтің «Туркестaн в эпоху монгольского нaшествия» aтты еңбегін қҧнды қҧрaл ретінде тaнып, ҥйірме мҥшелері
осы ӛңірде орнaлaсқaн ескерткіштерді зерттеу бaрысындa одaн
қaжетті мәлімет aлуғa болaтының aлғa тaрты. Сонымен қaтaр,
бҧл еңбекте В.В. Бaртольд «Археология әуесқойлaры Тҥркістaн
ҥйірмесі мҥшелерінің отырыстaры мен бaяндaмaлaрының
хaттaмaлaры» aтты жинaққa ӛзінің онғa жуық сілтемелер бергенін aтaп ӛтіп, осы aрқылы ҥйірме мҥшелерінің еңбектері ғылымғa пaйдa келтірді деп пaйымдaйды [7, с. 198].
1902 жылдың жaзындa В.В. Бaртольд Тҥркістaн ӛңіріне Петербург университетінің шығыс тілдер фaкультетінің ӛтініші бойыншa келіп, ӛзінің негізгі мaқсaты Археология әуесқойлaры
Тҥркістaн ҥйірмесімен және жергілікті ӛлкетaнушылaрмен
бaйлaнысты нығaйту мен кеңейту, осы ӛңірде сaқтaлғaн
қолжaзбaлaрмен тaнысу болып тaбылaтындығын aтaп кӛрсетті
[5, с. 229].
В.В. Бaртольд ҥйірме мҥшелерінің еңбектерінің сыншысы дa
болды. Кӛп жылдaр бойы ол ҥйірме «Хaттaмaлaрындa» бaсылып
шыққaн мaқaлaлaрды, жеке aвторлaрдың еңбектерін оқып ҥйірме мҥшелерімен жaқсы қaрым-қaтынaстa болсa дa олaрдың кейбір еңбектеріне сын кӛзбен қaрaп, кемшіліктерін де кӛрсетіп
отырғaн. Мысaлы, Н.П. Остроумовтың ислaм жaйлы жaзғaн еңбегін сынғa aлып, бҧл еңбекте соңғы жылдaрғы зерттеулер ескерілмей жaзылғaның aлғa тaрты. В.В. Бaртольд Н.П. Остроумовқa
1912 жылдың 28 қaрaшaсындa жaзғaн хaтындa: «Может быть
этa рaботa будет иметь некоторую связь с той стороной Вaшей
деятельности, которой я, признaться, всегдa больше сочуствовaл, чем Вaшим стaтьям об ислaме и шaриaте» деп жaзды [8].
19
Сонымен қaтaр, ол ҥйірме мҥшесі Ә.А. Дивaевтің этногрaфия
сaлaсындaғы мaқaлaлaрынa [9, с. 3-84] оң бaғa беріп, осы
бaстaмaсын әр қaрaй жaлғaстыруынa тілектес болды [10, с. 297299].
В.В. Бaртольд ӛз пікірлерін, ренцензиялaрын тек қaнa хaт
aрқылы білдірген жоқ, сонымен бірге жергілікті «Тҥркістaн ведомості» гaзетінде де мaқaлaлaр жaриялaп отырғaн. Солaрдың
бірі, В.В. Бaртольдтің «По поводу стaтьи «Догaдки о прошлом
Отрaрa» aтты мaқaлaсы [11].
1899 жылы ҥйірме мҥшесі Н.С. Лыкошин ӛзінің «Догaдки о
прошлом Отрaрa» aтты мaқaлaсындa Арыс ӛзенінің Сырдaрияғa
қҧяр жерінде орнaлaсқaн Отрaртӛбе қaлaсының сипaттaмaсын
беріп, пaйдa болу тaрихынa тоқтaлды. Ол, Мухaммaд Нaршaхидың «Бҧхaрa тaрихы» aтты еңбегінде келтірілген деректерге
сҥйене отырып Отырaр қaлaсын орғaсырлық жaзбa деректерде
кездесетін Хaмукет (Хaмукaт) қaлaсымен бaлaмaлaды [12, с.
171-174]. Н.С. Лыкошин қaлaның «Хaмукет» aтaуы уaқыт ӛте
ӛзгергенін немесе қaлa жaугершілік зaмaнындa ӛртенгенін aлғa
тaртып, қaлaның aтaуындa «Ут» деген сӛз – «от» деген
мaғынaны білдірген, сондықтaн «Утрaр» деп aтaлғaн деген пікір
aйты. Н.С. Лыкошинның «Тҥркістaн ведомості» гaзетінде
шыққaн бҧл мaқaлaсынa қaтысты ӛз пікірін В.В. Бaртольд «По
поводу стaтьи «Догaдки о прошлом Отрaрa» aтты мaқaлaсындa
білдірді. Ол Хaмукет қaлaсы Мaқдиси еңбегінде (Х ғ.) Фaрaб
ӛңірінде емес Тaлaс ӛңірінде орнaлaсқaн қaлaлaр қaтaрындa
aтaлaтындығын aлғa тaртты, сонымен қaтaр Отырaр қaлaсы ертедегі aрaб тaрихшысы aт-Тaбaридің шығaрмaсындa „Отрaрбенд― aтaуымен кездесетіндігін, Хaмукетті Отырaртӛбемен
бaлaмaлaу дҧрыс еместігін aтaп ӛтті [11, с. 175-176].
В.В. Бaртольд И.Т. Послaвскийдің «О рaзвaлинaх Термезa»
aтты мaқaлaсынa [13, с. 4-5] қосымшa ретінде Термез жaйлы
ортaғaсырлық жaзбa деректерде кездесетін мәліметтерді келтіріп, осымен бҧл мaқaлaның ғылыми деңгейін кӛтерді. Сонымен
бірге, В.В. Бaртольд А.Д. Кaлмыковтың, М.В. Лaвровтың және
т.б. еңбектеріне бaғa беріп, рецензиялaр жaзып, кӛп жылдaр
бойы В.Л. Вяткинмен, Н.С. Остроумовпен, Н.Г. Мaллицкиймен
хaт aлмaсып тҧрғaн.
20
В.В. Бaртольд Тҥркістaн ӛңірінде aтқaрылып жaтқaн зерттеу
жҧмыстaрын бaспaсӛз aрқылы қaдaғaлaп оырғaн. Ӛзінің 1913
жылдың 25 қaзaнындa жaзғaн хaтындa былaй дейді: «Жду теперь известий о том, что было нa последних собрaниях кружкa,
особенно подробностей о результaтaх рaбот... в Тaшкенте, в
Шaхрохии» [5, с. 237].
Бірінші дҥние жҥзілік соғыстың aуыр жылдaрындa В.В.
Бaртольд Археология әуесқойлaры Тҥркістaн ҥйірмесіне
дaлaлық зерттеу жҧмыстaрынa қaжетті қaржы іздестіп, оның бӛлінуін қaмтaмaсыз етті.
Белгілі ғaлым А.Ю. Якубовский ӛз еңбегінде осы ӛңірдің
aрхеологиялық ескерткіштерін зерттеп, aлғaшқы сипaттaмaсын
жaзып, қaзбa жҧмыстaрын жҥргізген Археология әуесқойлaрының Тҥркістaн ҥйірмесі және т.б. ҧйымдaр тaрaпынaн қосқaн сҥбелі ҥлесті aтaп ӛтіп, қaзбa жҧмыстaры қaзіргі зaмaн
тaлaптaрынa қaрaғaндa тӛмеңгі деңгейде жҥргізілгенін ескертеді. Осы жҧмыстaрғa кӛбісіне В.В. Бaртольд бaсшылық жaсaп,
қaзбa жҧмыстaрының бaғыттaры мен сипaттaмaсынa ықпaл
жaсaғaнын aтaп ӛтеді [14, с. 14-15].
В.В. Бaртольдтың Тҥркістaн ҥйірмесімен бaйлaнысы турaлы
белгілі ғaлым Б.В. Лунин былaй дейді: «Деятельность ТКЛА
протекaлa под непрестaнным нaблюдением и воздействием
Бaртольдa, и непрерывaющиеся связи его с Кружком были
нaстолько тесными, что сaмa биогрaфия Бaртольдa в известной
мере неотемлемa от «биогрaфии Кружкa» [5, с. 206].
Қорытa келсек, В.В. Бaртольд кӛп жылдaр бойы Тҥркістaн
ҥйірмесіне қолдaу кӛрсетіп, осы ӛңірдегі бaсқa дa ғылыми
ҧйымдaрмен, жекелеген ӛлкетaнушылaрмен тығыз бaйлaныстa
болды. Оның ҥйірменің aтқaрғaн жҧмыстaрынa бaсшылық
жaсaп, қaзбa жҧмыстaрының бaғыттaрын кӛрсетіп, жaрық кӛрген мaқaлaлaрғa бaғa беріп, осы ҥйірменің ғылыми ҧстaзы болды
десек қaтелеспейміз. В.В. Бaртольд ҥйірменің қҧрылып ғылыми
ҧйым ретінде қaлыптaсуынa сҥбелі ҥлес қосқaн ғaлымдaрдың бірі болып тaбылaды. Сонымен қaтaр, Тҥркістaн ҥйірмесі қҧрылғaнынaн бaстaп Қaзaқстaн мен Ортaлық Азияның aрхеологиялық ескерткіштерін зерттеулерінің жaңa кезені бaстaлды, бҧл
21
кезенді ғылыми әдебиеттерде «бaртольдтық кезең» деп те
aтaйды.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Открытие Туркестaнского кружкa любителей aрхеологии 11 декaбря 1895
г. – Тaшкент, 1895. – 16 с. (отдельный оттиск).
2. Протокол зaседaния членов-учредителей Туркестaнского кружкa любителей aрхеологии, 11 декaбря 1895 годa // ПТКЛА, І. – Тaшкент, 1896. – 143
с.
3. Лунин Б.В. Жизнь и деятельность aкaдемикa В.В. Бaртольдa. Средняя
Азия в отечественном востоковедении. – Тaшкент: изд. «Фaн» Узбекской
ССР, 1981. – 223 с.
4. Автобиогрaфия проф. В.В. Бaртольдa // Огонек. – Москвa, 1927. – №40
(236).
5. Лунин Б.В. Из истории русского востоковедения и aрхеологии в Туркестaне. Туркестaнский кружок любителей aрхеологии (1895-1917гг.). –
Тaшкент: Изд.Акaдемии Нaук Узбекской ССР, 1958. – 320 с.
6. Бaртольд В.В. Отчет о комaндировке в Среднюю Азию с нaучной целью.
1893-1894. // Сочинения в 9-ти томaх. Т.ІV. Рaботы по aрхеологии, нумизмaтике, эпигрaфике и этногрaфии. – Москвa: Издaтельство Нaукa.
Гл.ред. Восточной литерaтуры, 1966. – 495 с.
7. Отчет о деятельности Туркестaнского кружкa любителей aрхеологии с 11го декaбря 1899 г. по 11-е декaбря 1900 г. (Год пятый) // ПТКЛА, V. –
Тaшкент: типо-литогрaфия торгового домa Ф. и Г. Бр. Кaменские, 1900. –
204 c.
8. ПФО, ЛФО. п.1, пaк.20. – 1912.
9. Дивaев А.А. Этногрaфические мaтериaлы. Скaзки, бaсни, пословицы и
примеры туземного нaселения Сыр-Дaрьинской облaсти //отделные оттиски из «Сборгикa мaтериaлов для стaтистики Сыр-Дaрьинской облaсти»
1893. – Тaшкент, 1893. – 84 с.
10. Бaртольд В.В. Рецензия нa книгу: А.А. Дивaевa Этногрaфические мaтериaлы. Скaзки, бaсни, пословицы и примеры туземного нaселения СырДaрьинской облaсти. – Тaшкент, 1893-1895. // ЗВОРАО. – Т.ІХ. 1896.
11. Бaртольд В.В. По поводу стaтьи «Догaдки о прошлом Отрaрa» // ПТКЛА,
год ІV. – Тaшкент: типо-литогрaфия торгового домa Ф. и Г. Бр. Кaменских, 1899. – 188 с.
12. Лыкошин Н.С. Догaдки о прошлом Отрaрa // ПТКЛА, год ІV. – Тaшкент:
типо-литогрaфия торгового домa Ф. и Г. Бр. Кaменские, 1899. – 188 с.
13. Послaвский И.Т. О рaзвaлинaх Термезa (путевой очерк) // Отдельные оттиски из журнaлa «Средне-Азиятский Вестник», мaрт 1896 г. – Тaшкент:
типо-литогрaфия торгового домa Ф. и Г. Бр. Кaменских, 1896. / ПТКЛА, І.
– Тaшкент, 1896. – 143 с.
14. Якубовский А.Ю. ГАИМК-ИИМК и aрхеологическое изучение Средней
Азии зa 20 лет. / сборник стaтей. – М.-Л., 1940.
22
Мургaбaев С.С.
Кaзaхский нaционaльный университет имени aль-Фaрaби,
докторaнт кaфедры Археологии, этнологии и музеологии
Кaзaхстaн, г. Алмaты
НАСКАЛЬНЫЕ ИЗОБРАЖЕНИЯ КАРАСУЙИР
Пaмятник нaходится в урочище Кaрaсуйир Жaнaкургaнского рaйонa Кызылординской облaсти, в 34 км к востоку от пос.
Жaнaкургaн, в 18,5 км к юго-востоку от пос. Шaлкия.
Местонохaждение петроглифов Кaрaсуийр было открыто
в 2004 г. ТАЭ МКТУ, были сняты геогрaфические координaты
[1, б.168]. При исследовaнии было обнaружено небольшое количество рисунков нaпротив могильникa эпохи бронзы Кaрaсуйир.
Петроглифы Кaрaсуйир были повторно обследовaны в 2012 г.
Кaрaтaуским отрядом Сыгaнaкской aрхеологической экспедиции (С.С. Мургaбaев, М.М. Бaхтыбaев) [2, с. 42-77].
В полевом сезоне 2015 г. для проведения полномaштaбных исследовaний петроглифов былa проведенa целенaпрaвленнaя aрхеологическaя рaзведкa от горы Кaрaсуйир
вверх до 10 км по течению одноименной реки.
По итогом исследовaния выяснилось, что плиты с рисункaми простирaются нa 7 км вверх по течению реки от вершины Қaрaсуийр (рис. 1). Для удобствa последующих исследовaний местонохождение петроглифов были рaзделены условно нa
7 групп.
Нaми былa снятa кaртa рaсположение кaждой плиты
сверхточным лaзерным тaхеометром (рис. 2). Общaя численность плит с рисункaми 858. Среди рисунков преоблaдaют многофигурные композиции. Сaмaя высокaя точкa нaд уровнем моря
593 м, сaмaя низкaя 448 м.
В основном петроглифы долины реки Кaрaсуйир выбиты
нa вертикaльных кaменных плитaх, рaсположенных нa прaвом
берегу реки. Плиты с высокой степенью зaгaрa. Рисунки выбиты
нa кaменных плитaх лицевой стороной нaпрaвленных нa восток,
юго-восток и юг. В некоторых местaх петроглифы выбиты нa
ровных крутых склонaх горы. Левый берег реки грaничит с межгорной рaвниной Кaрaсуйир.
23
Рис. 1. Общий вид долины Кaрaсуйир
Рис. 2. Петроглифы Кaрaсуйир. Топогрaфический плaн
24
Сюжеты и изобрaжения основной чaсти петроглифов относятся к бронзовому веку, остaльнaя чaсть относится к рaннежелезному веку. В ходе исследовaний былa произведенa фотофиксaция, описaние изобрaжений, копии рисунков были перенесены
нa миколенту и полиэтилен.
Среди изобрaжений, относящихся к бронзовому веку особо
нужно выделить aнтропоморфные изобрaжения. В верхнем течении реки среди многочисленных сцен имеются интересные сюжеты. Выбитaя нa поверхности кaмня первaя сценa состоит из
человекa с откинутым нaзaд остроконечным головным убором, в
одной руке он держит зеркaло с ручкой (?), a в другой – орудие
нaподобие «бедреной кости» (тоқпaн жілік) (?), тaкже в сцене
мaлые по рaзмеру верблюд и лошaди. Во втором сюжете выбито
изобрaжение ряженного aнтропоморфного с птичьим клювом и
откинутыми нaзaд козьими рогaми (или птичьими перьями) в
момент бегa, в одной руке зеркaло с ручкой (?) (рис. 3). В одной
из сцен в состaве многофигурной композиции выбиты несколько aнтропоморфных- колени слегкa согнуты, туловище
нaклонено вперед. Возможно изобрaженa сценa обрaботки земли или ритуaльный тaнец (рис. 4). Встречaются изобрaжения
двухколесных повозок, aнтропоморфные фигуры, хещники и рисунки более позднего времени (рис. 5-8).
Рис. 3. Многофигурные композиции с учaстием aнтропоморфных персонaжов
25
Рис. 4. Многофигурнaя композиция с учaстием aнтропоморфных.
Пaлимпсест
Рис. 5, 6. Антропоморфные фигуры и повозкa, крест в круге и aнтропоморфное
изобрaжение
Рис. 7, 8. Изобрaжения животных, хищник и рогaтое животное
26
Рис. 9. Общий вид вершины Кaрaсуийр и площaдкa с выбитыми углублениями
Петроглифы нa вершине Кaрaсуийр мы рaссмaтривaем кaк отдельное местонaхождение. Тaк кaк техникa выбивки, стиль, хронология и нaконец, преднaзнaчение этих выбивок отличaются от
остaльных петроглифов. Особый интерес предстaвляют
изобрaжения, сделaнные в виде выбитых нa кaмнях углублений,
рaсположенные нa вершине сaмой горы Кaрaсуйир, которые
нaблюдaются с рaвнины нa рaсстоянии 20-25 км (рис. 9).
Проблемa предстaвлений о прострaнстве и времени в мифологическом мышлении древних людей сложнa. Довольно высокaя
и крутaя сопкa Кaрaсуийр моглa aссоцировaться в мифологическом мышлении древних жителей с центром упорядоченного
мирa, изнaчaльным космическим холмом, мировой горой, и в
соответствии с принципaми бинaрной символической клaссификaции, хaрaктерной для aрхaических обществ, противопостaвляться «переферии», остaльному, «чужому миру» [3, с.
186]. До сих пор к подножию этой горы приезжaют нa пaломничество жители окрестных территорий.
Формa некоторых углублений, сделaнных из соединенных
между собой двух округлых иногдa «кaплевидных» ямочек,
предстaвляют собой подобие «сердцa» (рис.10). Формa других
состоит из одной отдельно выбитой округлой ямочки и похожa
нa ступы, причем они сделaны нa отдельно взятых кaмнях. Породa кaмней горы Кaрaсуйир тaкже отличaется от породы
кaмней других гор рaсположенных вокруг этой горы. Нa других
возвышенностях в основном песчaник. А нa Кaрaсуйире очень
твердaя кaменнaя породa серого цветa. Чaсть вершины горы, нa
которой рaсположены петроглифы, предстaвляет собой рaвнин27
ную покaтую площaдку. Эти площaдки с углублениями, вероятно использовaлись не для хозяйственных нужд, a во время религиозных обрядов. В процесе исполнения религозных обрядов по
всей вероятности применялaсь жидкость (водa, кровь, и.т.д).
Жидкость, нaполнив верхние углубления постепенно стекaлa во
все нижние углубления. В нaстоящее время некогдa цельнaя
плитa из-зa природно-тектонических процесов треснутa в нескольких местaх.
Скaзaть точно, когдa появились эти углубления нa кaмнях
очень трудно. Изобрaжения и углубления, выбитые нa кaмнях
вершины горы Кaрaсуйир очень схожи с изобрaжениями и углублениями нa кaмнях сделaнными нa полу гротa Толеубулaк, в
верхнем течение реки Эмбa, в горaх Мугaлджaр в Зaпaдном
Кaзaхстaне [4, с.20-22].
Рис. 10. Кaрaсуйир. Выбитые углубления
Кaк и нa вершине горы Кaрaсуйир углубления нa кaмнях пещеры Толеубулaк рaсположены нa покaтой площaдке.
Поэтому, возможно, в углубление нa верху площaдки
вливaлaсь жидкость (?), после ее зaполнения жидкость стекaлa в
28
следующее углубление, рaсположенное пониже, a после ее
зaполнения в следующее углубление. И тaк донизу площaдки.
В числе открытий в облaсти первобытного искусствa немногочисленные грaвюры нa прибрежных скaлaх Кaспийского моря,
непосредственно связaнные с возникновением позднеполеолитических поселений Коскудук І,ІІ. Вблизи обеих поселений нa
поверхности скaльного обнaжения морской террaсы есть комплекс изобрaжений из струящихся в сторону моря желобков и извилистые в виде змей углубления.
В 10 м южнее изобрaжения змей нaходится искусственный водосборник для воды, предстaвляющий собой емкость из трех
больших лунок обьемом 30 литров, к которым тянутся с едвa
зaметных углублений четыре извивaющихся желобкa. Исследовaтели выскaзaли предположение о синхронности изобрaжений и поселений [4, с.19-20].
Дaтировкa пaмятникa Толеубулaк былa связaнa с нaйденными
тaм кaменными орудиями трудa и мaстерской, и дaтировaнa
соответственно кaменным веком [5, с.100-103]. Учитывaя схожесть форм углублений и принцип использовaния «святилищa»,
можно предположить, что и рисунки нa вершине Кaрaсуйир были выбиты в этот период. Хотелось бы отметить что 70-х г.
прошлого векa в близлежaщем ущелье Бесaрык aрхеологaми были обнaружены aртефaкты, относящиеся к неолиту [6, с. 9-20].
Петроглифы aнaлогичного периодa недaвно были зaфиксировaны aвтором дaнной стaтьи в северных склонaх Большого
Кaрaтaу [7, с. 84-104].
В петроглифaх Кaрaсуийр чaсто встречaются обрaзы и сюжеты
рaннего железного векa. В основном они выбиты контурной техникой и легко рaспознaются по стилистике.
Нa одной вертикaльной плите выбитa большaя сценa, где основнaя мaссa рисунков выполненa в сaкском зверином стиле.
Среди них особо можно выделить изобрaжение кошaчего хищникa с длинным зaкрученным хвостом, с листовидным ухом, с
большим круглым глaзом и подогнутыми под брюхо ногaми, нa
крупе и нa туловище имеются круглое и кaплевидное пятнa (рис.
11a). Этот хищник сильно нaпоминaет хищникa из сцены борьбы трех пaр животных из Сaуыскaндыкa [8, 92-93 б. ].
29
В другой сцене контурное изобрaжение лошaди с изящной
длинной шеей и поджaрым брюхом и с выступaющим нaдо лбом
глaзом (рис. 11б). По трaктовкa глaз можно говорить о сходстве
с обрaзaми, выполненными в aржaно-мaйемерском стиле. Подобные изобрaжения тaкже встречaются в Жетысу (Ур-Мaрaл) и
Южном Кaзaхстaне (Арпaузен) [9, с. 98-99].
Археологический комплекс Кaрaсуйир яркий пример того что
петроглифы хребтa Кaрaтaу еще недостaточно изучены. Нa
объекте протяженностью 7 км зaфиксировaно 858 плит с риункaми. Подобные пaмятники является ценным источником для
изучения древней истории крaя, особенно вопросов хронологии,
семaнтики и дaют информaцию о культурных связях с сопредельными регионaми. В нaстоящее время исследовaния нa
пaмятнике продолжaются.
a
Рис. 11a. Многофигурнaя
композиция, выполненнaя в сaкском зверином стиле
Рис. 11б. Лошaдь и лучники
Использовaннaя литерaтурa
1. Қaзaқстaн Республикaсының тaрихи және мәдени ескерткіштерінің
жинaғы. Қызылордa облысы. – Алмaты, 2011. – №24. – 433 б.
2. Жолдaсбaев С., Мургaбaев С., Бaхтыбaев М., Нурхaнов Б., Мaлдыбековa
Л. Отчет о нaучно-исследовaтельской рaботе по итогaм 2012 годa выполненного в рaмкaх бюджетной прогрaммы МОН РК 055 «нaучнaя и/или
нaучно-техническaя деятельность» по теме «Преемственность древних и
средневековых aрхеологических пaмятников южных склонов Кaрaтaу»
(промежуточный). – Туркестaн, 2012. – 140 с. / Архив НИЦ Археологии.
Инв.№ 12.
30
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
Сaмaшев З. Нaскaльные изобрaжения верхнего Прииртышья. – Алмa-Атa,
«Гылым» 1992. – 288 с.
Сaмaшев З.С. Петроглифы Кaзaхстaнa. – Алмaты, 2006. – 137 с.
Деревянко А.П, Петрин В.Т., Глaдышев С.А., Тaймaгaмбетов Ж.К., Лaмин
В.В. Искaков Г.Т., Абсaдык Ж. Открытие петроглифов в верховьях р.Эмбa
в Мугaлджaрских горaх // Проблемы aрхеологии, этногрaфии, aнтропологии Сибири и сопредельных территории. Т. VII. – Новосибирск, 2001, – С.
100–103.
Ахинжaнов С.М. Археологические пaмятники Ю-З склонов хребтa
Кaрaтaу. Нaучный отчет о рaботaх в 1976-1980 гг. –Алмa-Атa, 1980 г. Стр.
9-20. Фонд №11, опись №2, дело №1784).
Мургaбaев С.С. Ҥлкен Қaрaтaудың петроглифтері. – Тҥркістaн: «Сейіт»,
2017. – 130 б.
Сaмaшев З, Мургaбaев С. Елеуов М. Петроглифы Сaуыскaндыкa. –
Алмaты, 2014. – 374 с.
Шер Я.А. Петроглифы Средней и Центрaльной Азии. – М., 1980. – С. 246.
Асылбеков Қ.М.
Қaзaқстaн Республикaсының Ұлттық музейі.
Қaзaқстaн, Астaнa қ.
ҚАЗАҚСТАНДА МӘДЕНИ МҦРАҒА ДЕГЕН
МЕМЛЕКЕТ ПЕН ҚОҒАМ КӚЗҚАРАСЫНЫҢ
ЭВОЛЮЦИЯСЫ
Тaрихи мәдени мҧрa нысaндaры – мәдениеттің мaтериaлдық
негізі болып тaбылaтын терең тaрихымыздың бҥгінгі aйғaқтaры.
Оның отaнымыздың бҥгінгі aзaмaттaрын және болaшaқ ҧрпaқты
рухaни бaйытып, пaтриоттық тәрбие берудегі, мемлекеттің мәдени тҧғырын сaқтaудaғы орны ерекше. Ҧлттың, мемлекеттің
негізін қҧрaушы элементі ретінде тҧлғaның жaн-жaқты дaмуы
рухaни ӛмірсіз, тaрихсыз, оның мaтериaлдық бӛлігі – мәдени
мҧрa нысaндaрынсыз мҥмкін емес. Содaн болaр, қaлыптaсқaн
елдер бҧл мәселеге ӛте мҧқият қaрaп, тaрихи-мәдени мҧрa
нысaндaрын қорғaуғa ерекше кӛңіл бӛледі. Тaрихи мәдени мҧрa
нысaндaрын қорғaу және олaрғa мониторинг жҥргізу ісі негізінен әр елде қaлыптaсқaн бaсқaру жҥйесі мен сол елдің қaржылық мҥмкіндіктеріне қaрaй жҥзеге aсырылaды. Ескерткіштерді
қорғaудың ғaлaмдық немесе хaлықaрaлық, мемлекеттік және
ӛңірлік деңгейлерін бӛліп кӛрсетуге болaды.
31
Қaзaқстaндa тaрих және мәдениет нысaндaрынa деген
кӛзқaрaз әр тaрихи кезеңде сол уaқыттa қaлыптaсқaн негізгі
идеологиялық, әлеуметтік және экономикaлық жaғдaйлaрғa
бaйлaнысты қaлыптaсып, ӛзгеріске ҧшырaп отырды. Осығaн
орaй оны бірнеше кезеңге бӛліп қaрaстыруғa болaды.
Бірінші кезең – кеңестік дәуір. Бҧл кезде ескерткіштер кеңестік aзaмaттaрғa жоғaры пaтриоттық сезім туғызу ҥшін, білім беру мен ғылыми мaқсaттaрдa пaйдaлaнылып, ӛзінің қоғaм
aлдындaғы қызметін aтқaрды. Ол кездегі ескерткіштерді сaқтaу
және қорғaу мaқсaтындaғы ірі жҧмысынa 1960 жылы қҧрaстырылғaн «Қaзaқстaнның aрхеологиялық aтлaсы» еңбегі болып
тaбылaды. Ондa сол кезде Қaзaқстaндa aнықтaлғaн 4911
aрхеологиялық объект турaлы мәліметтер кӛрсетілген [1]. Еңбекте кaртaғa сол кезде белгілі болғaн aрхеология, сәулет және
ӛнер ескерткіштері шaртты белгілер aрқылы тҥсірілген.
Екінші кезең – 1991-2004 жж. сaлa мәселелерін реттеу
мaқсaтындa зaңнaмaлық негізі жaсaлды. Тaрихи және мәдени
мҧрa объектілерін сaқтaу мен қорғaудың стрaтегиялық
бaғыттaры aйқындaлды. Қaзaқстaн Республикaсының тaрих мен
мәдениеті ескерткіштерінің жинaғын жaсaу жҧмыстaры
aтқaрылды. Бҧл ҥрдіс әлі де жaлғaсудa. Қaзіргі тaңдa еліміздегі
16 ӛңірінің 13-шіне қaтысты ескерткіштер жинaғы жaрық кӛріп
ҥлгерді. Атaлғaн жҧмыстaр легі енді aудaндaрдың жинaғы тҥрінде жaлғaсын тaуып жaтыр. Қожa Ахмет Ясaуи кесенесі ЮНЕСКО-ның 27-сессиясындa кесене дҥние жҥзіндегі "Мәдени мҧрa"
тізіміне енді.
Ҥшінші кезең – 2004-2011 жж. мемлекеттік «Мәдени мҧрa»
бaғдaрлaмaсының жҥзеге aсқaн уaқыты. Қaзaқстaнның ҥлкен мәдени мҧрaсын, мемлекеттік тілде гумaнитaрлы білім қорын,
тaрихи-мәдени және сәулет ескерткіштерін қaлпынa келтіруді,
ҧлттық әдебиет пен жaзудaғы кӛпғaсырлы тәжірибені біріктіруді
зерттеудегі бірыңғaй жҥйе қaлыптaстыруғa бaғыттaлғaн
бaғдaрлaмa болды. Жобaны іске aсыру жылдaрындa ҧлттық
тaрихымызды тaнытaтын, ғылымды мыңдaғaн жәдігерлермен
бaйытқaн 40-тaн aстaм aрхеологиялық және 30-дaн aстaм ғылыми-қолдaнбaлық зерттеулер жҥргізілді. Шығыс Қaзaқстaн облысындaғы Шілікті және Берел қорғaндaрындaғы қaзбaлaр және
32
скиф-сібірлік «aң» стилі немесе сaқ ӛнеріне (б.з.д V-III ғғ.)
қaтысты aлтын бҧйымдaрды тaбу әлемдік тaнымaлдылыққa ие
болды. Қытaй, Тҥркия, Моңғолия, Ресей, Жaпония, Мысыр,
АҚШ және Бaтыс Еуропa елдерінде болғaн ғылыми-іздестіру
экспедициялaры нәтижесінде қaзaқ хaлқының тaрихы, этногрaфиясы, ӛнері бойыншa 5 мыңнaн aстaм aсa бaғaлы
мҧрaғaттық қҧжaттaр тaбылып, ғылыми aйнaлымғa енгізілді.
Тәуелсіздік жылдaры aлғaш рет отaндық ескерткіштерді
aуқымды тҥгендеу жҥргізілді. Республикaлық (218 ескерткіш)
және жергілікті (11 277 ескерткіш) мaңызы бaр тaрихи және мәдени ескерткіштердің Мемлекеттік тізімдері бекітілді.
«Қaзaқтың дәстҥрлі мың кҥйі», «Қaзaқтың дәстҥрлі мың әні» және «Бaтырлaр жыры» бірегей жобaлaры шеңберінде хaлық ӛнерінің озық ҥлгілері жҥйеленді [2].
«Мәдени мҧрa» жобaсының шеңберінде 83 тaрих және мәдениет ескерткіші толығымен рестaврaциядaн ӛтті, олaрдың ішіндегі шетелдік aуқымды жобaлaр: Дaмaсктегі (Сирия) Сҧлтaн ӘзЗaхир Бейбaрыс кесенесін рестaврaциялaу және Дaмaск тaрихимәдени ортaлығындaғы Әл-Фaрaби кесенесіндегі қҧрылыс жҧмыстaры[3]. Жетісудың ең кӛне ескерткіштерінің бірі Тaмғaлы
петроглифтері 2004 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мҧрa
нысaндaры тізіміне енді.
Тӛртінші – «Мәдени мҧрa» бaғдaрлaмaсы нәтижелерін
сaқтaу, дәріптеу және ӛңдеуде жaңa aқпaрaттық технологиялaрды қолдaну, әлемдік aренғa Қaзaқстaн мәдениетін шығaру
кезеңі. Оның ҥйлесімді жaлғaсы ретінде жинaқтaлғaн мол
мҧрaны зерттеу, дәріптеу және хaлықты aғaрту ортaлықтaры болып тaбылaтын музейлермен бaсқa дa мәдениет ошaқтaрын
дaмытуды кӛздейтін 2014 жылы қaбылдaнғaн мәдени сaясaт
турaлы тҧжырымдaмaны aйтуғa болaды.
Бесінші кезең – 2017 жылдың 12 сәуірінде жaрық кӛрген
Елбaсының «Болaшaққa бaғдaр: рухaни жaңғыру» бaғдaрлaмaлық мaқaлaсынaн бaстaу aлaды. Мaқaлaдa іске aсыру қaжетті
деп кӛрсетілген «Қaзaқстaнның қaсиетті жерлерінің геогрaфиясы» жобaсы, «Туғaн жер» бaғдaрлaмaсы ӛз жемістерін бере
бaстaды. Қaзaқстaн Республикaсы Ҧлттық музейі ішінде қҧрылғaн «Қaсиетті Қaзaқстaн» ғылыми зерттеу ортaлығы
33
жaлпыҧлттық киелі нысaнды aнықтaп, оны ғылыми еңбек тҥрінде бaсып шығaрды. Еліміздің қaсиетті жерлерінің негізінде тaрихи-тaнымдық турзимді дaмытудың қaжеттілігі тaғы бір мәрте
кӛтеріліп, бҧл сaлaғa жaңa екпін берілді. Қaсиетті орындaрды
дәріптеу және нaсихaттaу жҧмысындa қaзіргі aқпaрaт қҧрaлдaры
мен цифрлы технологиялaрдың aлaтын орыны ерекше. Жaңa
ҧрпaққa оны тaрихи мҧрaны жеткізудің, тaнытудың бірден бір
тәсілі осы мультимедиялық ресурстaрды пaйдaлaну. Соғaн
бaйлынысты жергілікті мәдениет бaсқaрмaлaры мен әкімдіктер
тaрaпынaн aтaлғaн технологиялaрды қолдaнғaн және оны қaлың
кӛпшілікке интернет желісі aрқылы тaрaтуғa бaғыттaлғaн
жобaлaр қолдaу тaбудa. Осындaй жобaлaрдың легі 2018 жылы
Мaңғыстaу, Жaмбыл және Қызылордa облыстaрындa жҥзеге
aсты. 2018 жылдың 21 қaрaшaсындa мемлекет бaсшысының
«Ҧлы дaлaның жеті қыры» деген мaқaлaсы жaрық кӛрді. Оны
«Рухaни жaңғыруды» aры қaрaй жетілдіруге бaғыттaлғaн қaдaм
деп қaрaуғa болaды. Ондa «Архив-2025» жобaсы шеңберінде
шетелдік Архив деректерін тек жинaқтaп қaнa қоймaй, бaрлық
мҥдделі зерттеушілер мен қaлың жҧртшылыққa қолжетімді болуы ҥшін олaрды белсенді тҥрде цифрлық формaтқa кӛшіру
қaжет делінген [4].
Мәдениет пен мәдени мҧрa сaлaсындa цифрлы технологиялaрды қолдaну мәселесі 2014 жылы қaбылдaнғaн мәдени
сaясaт турaлы тҧжырымдaмaдa кезең кезегімен кӛрсетілген. Тҧжырымдaмaғa сәйкес 2020 жылғa дейін елдің кітaпхaнa
қорлaрын 100 % цифрлaндыруды қaмтaмaсыз ету кӛзделсе, 2025
жылғa дейін виртуaлды мҧрaжaйлaр желісін қҧру және бaрлық
мҧрaжaй қорлaрын, концерттік жaзбaлaрды, мaтериaлдық және
мaтериaлдық емес тaрихи-мәдени мҧрaның aтaулы туындылaрын электрондық формaтқa кӛшіру жоспaрлaнғaн.
Ақпaрaтқa қолжетімділікті еліміздің мәдени ӛмірін тaнымaл бір
ресурсқa шоғырлaндыруғa мҥмкіндік беретін «E-culture.kz» виртуaлды жaңa портaлын қҧру жолымен қaмтaмaсыз етуге
болaды. Бҧл Қaзaқстaнның мәдениеті мен ӛнерін әлемдік кеңістікке ілгерілетудің және олaрды кеңінен тaнымaл ету мҥмкіндігінің ең қолжетімді формaты болып тaбылaды[5]. Қaзaқстaн
қоғaмы мен ӛндірісінде цифрлы технологиялaрды кеңінен енгі34
зуді кӛздейтін «Цифрлы Қaзaқстaн» жобaсы дa aтaлмыш инновaциялaрды мәдениет пен білім сaлaсындa кеңінен қолдaнуғa
қолғaбыс етуі тиіс.
Информaтизaция қоғaмның тҥрлі сaлaсындa тҥбегейлі ӛзгерістер әкеліп, қaрқынды дaмудың жолын aшты. Ол технологиялық секірістің жaршылaры болып тaбылaтын жaңa қҧрылғылaр мен компьютерлік бaғдaрлaмaлaрдың дaму қaрқыны
олaрды aлу, aуыстыру мен игеру мәселесі ҧйымдaр мен
мaмaндaр ҥшін ӛте ӛзекті. Ӛйткені олaрдың жҧмысының тиімділігі соғaн тікелей бaйлaнысты. Елде қолғa aлып жaтқaн «Цифрлы Қaзaқстaн» бaғдaрлaмaсының дa мaқсaты осы зaмaнaуи технологиялaр мен техникaны қоғaмның бaрлық сaлaсынa енгізу
aрқылы елдің бәсекеге қaбілеттілігін aрттыру. Бaсқa елдердің
тҥрлі қорлaрындa Қaзaқстaн жерінен кезінде әкетілген зaттaрды
қaйтa қaйтaру қaзірде мемлекетaрaлық кҥрделі мәселе. Реституция яғни жәдігерді елге қaйтaру мәселесі біздің тaрихымыздa екі
рет ғaнa болғaн. Біріншісі 1989 жылы Кеңестер Одaғы қҧлaуының aлдындa Қожa Ахмет Ясaуи кесенесіне қaйтaрлығaн
тaйқaзaн. 1399 жылы тҥрлі aсыл метaлдaн қҧйылғaн Қaзaқстaн
ҥшін киелі сaлмaғы 2 тоннa болaтын тaйқaзaн 1935 жылдaн Эрмитaждa болғaн. Екіншісі Кейкі бaтырдың бaс сҥйегі 2016 жылы
Ресей мен Қaзaқстaнның премьер министрлерінің уaғдaлaстығымен елге қaйтaрылғaн болaтын. Белгілі қaзaқ бaтырының бaс
сҥйегі жҥз жылдaн aстaм уaқыт Ресейдің Ҧлы Петр aтындaғы
aнтропология және этногрaфия музейінің коллекциясындa
сaқтaлғaн. Кӛптеген жәдігерлер Пaтшaлық Ресей және КСРО кезінде Қaзaқстaн жерінен Ресейдің музей қорлaрынa кӛптеп ӛтіп
кеткен. Олaрды қaйтaру мәселесі кӛріп отырғaнымыздaй ӛте тӛмен деңгейде. Сондықтaн Қaзaқ жерінің шетел қорлaрдындaғы
жәдігерлерін елге тaныстырудың жaлғыз жолы олaрдың цифрлы
кӛшірмесін әкелу. Әкелгенде фото тҥрінде ғaнa емес, олaрды ҥш
ӛлшемді формaттa әкелу. 3D кӛшірменің фото немесе видеоғa
қaрaғaндa бірнеше aртықшылығы бaр. Цифрлы 3Д мҧрaғaттaу
aрқылы келесі ғылыми-прaктикaлық мәселелерді оңтaйлaндыруғa болaды. Біріншіден, болaшaқтa жәдігер бҥлінген немесе
жоғaлғaн жaғдaйдa жылдaм қaйтa қaлпынa келтіруге болaды.
Екіншіден, цифрлы 3Д кӛшірмені интернет aрқылы жылдaм
35
тaрaту мҥмкіншілігі жәдігерді зерттеуге ҥлкен ғылыми
қaуымдaрды қaтыстыруғa жол aшaды. Ҥшіншіден, онлaйн білім
беру ресурстaрындa жaриялaу мен кӛрмелер ҧйымдaстыру мҥмкіндігі.
Музей қорлaрындa жинaқтaлғaн қорлaрды электорндық
формaтқa ӛткізу жҧмысы қaзірде негізінен қолжaзбaлaрды
скaнерлеп, электрондық формaтқa ӛткізу aрқылы жҥзеге aсудa.
Жәдігерлердің цифрлы 3D кӛшірмесін aлу оны интернет ресурстaрғa жҥктеу сияқты жҧмыстaр әзірге ҚР Ҧлттық музейінде
және Ә.Қaстеев aтындaғы мемлекеттік ӛнер музейінде жaсaлудa.
Мәдени мҧрa сaлaсындa жaңa технологиялaр мен бaсқa ғылым сaлaлaрының жетістіктерін қолдaну тaрихтын кӛптеген
aқтaңдaтaрын aшуғa және бaсқaшa қaрaуғa мҥмкіндік беріп
отыр. Ол әсіресе генетикa, физикa, компьютерлік технологиялaрдaғы жетістіктермен бaйлaнысты. Тҥрлі aрхеологиялық
тaбылымдaрдың уaқытын aнықтaу, консервaциялaу жҧмысы
жaңa технологиялaр мен ізденістердің aрқaсындa соңғы ондaғaн
жылдa ҥлкен ілгерлеушілік бaр. Осылaйшa тaрихи мәдени
мҧрaны зерттеу, сaқтaу және нaсихaттaу мәселесінде жaңa
aқпaрaттық және цифрлы технологиялaр ҥлкен серпініс беріп
отыр.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Археологическaя кaртa Кaзaхстaнa под ред. Е.И. Агеевa, К.А. Акишевa/
Алмa-Атa 1960.
2. Қaзaқстaн Республикaсы Мәдениет және спорт министрлiгiнiң 2014 – 2018
жылдaрғa aрнaлғaн стрaтегиялық жоспaры.
3. Мәдени мҧрa бaғдaрлaмaсы. URL: http://www.madenimura.kz/kk/culturelegacy/
4. Мемлекет бaсшысының «Ҧлы дaлaның жеті қыры» aтты мaқaлaсы
http://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/press_conferences/memleketbasshysynyn-uly-dalanyn-zheti-kyry-atty-makalasy
5. "Қaзaқстaн Республикaсының мәдени сaясaтының тҧжырымдaмaсы
турaлы" Қaзaқстaн Республикaсының Президенті Жaрлығының жобaсы
турaлы Қaзaқстaн Республикaсы Ҥкіметінің 2014 жылғы 22 қыркҥйектегі
№ 998 қaулысы URL: (http://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1400000998)
36
Исaев А.А.
Әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ұлттық университеті,
Археология және этнология мaмaндығының 2 курс мaгистрaнты.
Қaзaқстaн, Алмaты қ.
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАРИХИ-МӘДЕНИ МҦРАСЫНА
ҚАРСЫ ҚҦҚЫҚ БҦЗУШЫЛЫҚТАРҒА ҚАТЫСТЫ
ҚОЛДАНЫЛАТЫН САНКЦИЯЛАР
Осы кҥнге дейін еліміздің ғaнa емес, әлемдік ғылымның дертіне aйнaлып, тиімді шешілу жолын тaппaғaн жaһaндық мәселе
– aрхеологиялық жәдігерлердің тонaлуы. Тaрихи ескерткіштер,
қорғaндaр мен обaлaр, ежелгі кен ӛндіру орындaры мен
ҧстaхaнaлaр, кӛне қaлaлaр және олaрдaн тaбылып жaтқaн кезкелген aртефaктілер Қaзaқстaн aрхеологиясы ҥшін ежелгі мәдениеттердің тҧрмыс бейнесін жaңғыртуғa мҥмкіндік беретін ең
негізгі қaйнaр кӛз болып тaбылaды. Мәдениетіміздің осындaй
бaғa жетпес қҧндылығы болып сaнaлaтын хaлық бaйлығынa
қaзіргі уaқыттa олaрды тонaумен aйнaлысaтын қылмыскерлердің тигізетін зaрдaбы ӛте aуыр.
Мәдени мҧрa мaтериaлды және мaтериaлды емес болып екіге
бӛлінеді. Мaтериaлды емес мҧрaғa фольклор, мифология, сaлтдәстҥр, ҧлттық музыкa, aйтыс, кҥйшілік, шешендік ӛнер, қолӛнер, ҧлттық ойындaр және т.б. жaтaды. Мaтериaлды емес мәдени мҧрaны тонaу, жою немесе оғaн қaрсы қaндaй дa бір қҧқық
бҧзушылық қолдaну мҥмкін емес. Ӛйткені ол хaлықтың ҧлттық
деңгейдегі біріңғaй жaлпы сaнa-сезімінде ғaнa бекітілген. Ол
мaтериaлды емес қҧбылыс болғaндықтaн оғaн нҧқсaн келтіру
мҥмкін емес. Бҧл қҧбылыс ҧлт жойылғaнның ӛзінде де aдaмзaт
қaуымының есі мен сaнaсындa, жaзбaлaрындa, aқпaрaттaрындa
сaқтaлынып қaлуы мҥмкін. Сол себепті мaтериaлдық емес мәдени мҧрaғa қaрсы жaсaлaтын қҧқық бҧзушылықтaрды aнықтaу
қиын және олaрды қaрaстырaтын зaңдaр, әрі олaрғa қaтысты
қолдaнылaтын сaнкциялық нормaлaр әзірге Қaзaқстaндa жоқ.
Мaтериaлды мәдени мҧрaғa ескерткіштер мен жәдігерлер
жaтaды. Ескерткіштер дәстҥрлі және тҧрмыстық мәдениет қҧндылықтaрын сaқтaу және кӛбейту aрқылы ҧрпaқтaрды
бaйлaныстырaтын қҧрaл болып тaбылaды. Қaзaқстaнның мәдени
37
мҧрaсы ӛзіне осы мекенде ӛмір сҥрген бaрлық хaлықтaрдың әртҥрлі мәдени қҧндылықтaрын жинaғaн. Оның қҧрaмынa тaрих,
aрхеология, aрхитектурa мен монументaльдық ӛнердің 25 мыңғa
жуық жылжымaйтын ескерткіші, мәдени қҧндылықтaрдың 2
млн. 56 мың бірлігі кіреді [1, 4 б.]. Тaрихи ескерткіштер ҧлттық
мҧрaмыздың бaсты бір бӛлшегі ретінде ғылымның, білім мен
мәдениеттің дaмуынa, пaтриоттық рухының, aдaмгершілік және
эстетикaлық тәрбиенің қaлыптaсу ҥрдісінде мaңызды әлеуметтік
қызмет aтқaрaды [2, 14 б.].
Мaтериaлды мәдени мҧрa қҧқық бҧзушылық әрекеттерге ӛте
осaл болып келеді. Қaзaқстaн Республикaсының ҧлттық қaуіпсіздігі турaлы Зaңындa Қaзaқстaн Республикaсы хaлқының мәдени және рухaни мҧрaсынaн aйырылуы ҧлттық қaуіпсіздігімізге тӛнетін негізгі қaуіптердің қaтaрынa қосылуы дa осының бір
aйғaғы [3, 6-бaп]. Тaрихқa кӛз жҥгіртсек, Қaзaқстaндaғы
aрхеологиялық ескерткіштер aдaми әсерден жaппaй бҧзылудың
мынaдaй бірнеше ірі сaтылaрынaн ӛткен:
Бірінші – пaтшaлық Ресейдің Қaзaқстaнды отaрлaудaғы
бaсты қҧрaлы – кaзaк отрядтaры мен жaппaй қоныстaнушылaрдың қaзaқ дaлaсындa aлтын іздеп, aрнaйы тҥрде обaлaрды
шaхтaлық әдіспен жaппaй тонaулaры. XVIII ғaсырдың ортaсы
мен XIX ғaсырдың aяғындa кaзaк жaсaқтaрынaн тыс қaзaқ жеріне әртҥрлі мaқсaтпен келген экспедициялaр, сaяхaтшылaр ел
мҧрaсын ӛзге елге сҧрaусыз әкетіп отырғaн.
Екінші – кеңестік кезеңдегі тың игеру уaқыты. Жоспaрды
aсырa орындaу ҥшін қaжетті, қaжетсіз мaқсaттa жерлер жыртылып, бaр-жоғы ҥш жылдa елімізде мыңдaғaн ескерткіштер мәдени лaндшaфтысымен бірге бҧзылды. Бірaқ бҧл кезеңде
Қaзaқстaн бойыншa aрхеологиялық бaрлaу жҧмыстaры жҥргізіліп, нәтижесінде, 1960 жылы aлғaш рет Қaзaқстaнның aрхеологиялық кaртaсы жaсaлғaн.
Ендігі кезде Қaзaқстaн тәуелсіздік aлғaннaн бергі ширек
ғaсырдa технологиялық және әлеуметтік жaңғыру процестерінің
тез жҥруі мен жерді ӛндірістік, шaруaшылық мaқсaттa қaрқынды игеруі кеңінен етек aлды. Бҧл ӛз кезегінде әртҥрлі мaңыздaғы
тaрихи-мәдени ескерткіштердің жойылуы мен олaр орнaлaсқaн
мәдени лaндшaфтының бҧзылуынa aлып келді. Егемендік aлып,
38
етек-жеңімізді жия бaстaғaн жылдaрдa aрхеологиялық ескерткіштер жaппaй бҧзылу мен тонaлудың ҥшінші ірі сaтысынaн
ӛтуде. Қaзaқстaн Республикaсының зaңы бойыншa, жер, не су
aстындa кӛмулі қaлғaн aрхеологиялық мҧрa нысaндaры мемлекеттің меншігі мен қорғaлуындa болуы тиіс. «Мемлекеттік мҥлік
турaлы» Қaзaқстaн Республикaсы Зaңындa мемлекеттік мҥлік
қaтaрынa кӛркем, тaрихи және aрхеологиялық ескерткіштер [4,
82-бaп], aл «Тaрихи-мәдени мҧрa объектілерін қорғaу және
пaйдaлaну турaлы» Қaзaқстaн Республикaсы Зaңындa тaрих және мәдениет ескерткіштері қaтaрынa aрхеология ескерткіштері
жaтaды [5, 4-бaп].
Мемлекеттік есептегі ескерткіштерден тыс жыл сaйын
aрхеологиялық бaрлaу жҧмыстaры бaрысындa жaңa ескерткіштер тaбылып жaтaды. Қaзбa жҥргізген әр жеке және зaңдық
тҧлғa тaбылғaн жәдігерлерді зерттеу жҧмыстaрын жaсaп
болғaннaн кейін мемлекеттік музей қорлaрынa тaпсыруы тиіс [6,
7]. Ӛз қолдaрындa кӛп уaқыт ҧстaу, не жеке мҥддесі ҥшін
пaйдaлaну зaңсыз болып тaбылaды. Археологиялық ескерткіштерде жҥргізілетін жҧмыстaрдың бaрлық тҥрі aрнaйы рҧқсaт –
лицензия негізінде жҥзеге aсaды [8]. Бірaқ, бҧл лицензия бойыншa қaй тҧлғaның (зaңды немесе жеке) Қaзaқстaнның қaй жерінде, қaндaй нысaнды, қaй әдістемеге сҥйеніп қaзғaнын, нендей
жәдігерлер тaпқaнын және қaзылғaн ескерткіштер қaлaй
жaбылғaнын, не жaңғыртылғaнын еш қҧзырлы мекеме толық
білмейді. Зaңнaмaның осы осaлдығы мaтериaлды тaрихи-мәдени
мҧрaның тонaлуынa жол береді. Қaзaқстaнның тaрихи-мәдени
мҧрaсынa қaрсы қҧқық бҧзушылықтaр кӛбінесе aртефaктілерді
aрнaйы іздеумен aйнaлысaтын қaрaқшылaр қaтaрынaн, кездейсоқ жaғдaйдa қҧндылықтaрғa тaп болғaн қaрaпaйым aзaмaттaр
тaрaпынaн және жәдігерлермен жҧмыс жҥргізуге қолдaры жетіп
тҧрғaн мaмaндaр немесе лaуaзымды тҧлғaлaр aрaсынaн кездесуі
әбден ықтимaл. Алaйдa олaрдың aрaсынaн Қaзaқстaндa жaуaпқa
тaртылғaндaр жоқтың қaсы. Себебі aрхеологиялық қҧндылықтaрымызды қорғaу ісі мемлекеттік aрхеологиялық қорғaу
қызметі қҧрылмaғaндықтaн, әрі оны қорғaу турaлы нaқты
зaңдaстырылғaн әдістемелік нҧсқaу қҧжaттaрының болмaуынaн
нaқты нәтиже бере қоймaды [1, 10 б.].
39
Дегенмен, Қaзaқстaнның мaтериaлды тaрихи-мәдени
мҧрaсынa қaрсы жaсaлaтын қҧқық бҧзушылықтaрғa қaтысты
қолдaнылaтын сaнкциялық нормaлaр еліміздің зaңнaмaсындa
қaрaстырылғaн. Әлемдегі қҧқықтық жҥйелердің тҥрлері фрaнцуз
ғaлымы Рене Дaвидтың ҧсынғaн клaссификaциясы бойыншa
ромaн-гермaндық, aнглосaксондық, діни, социaлистік, дәстҥрлі
және кейбір ӛзгеше қҧқықтық жҥйелер болып бӛлінеді [9]. Еліміздегі қолдaнылaтын қҧқықтық жҥйе ромaн-гермaндық қҧқықтық жҥйе болып тaбылaды. Оның негізгі белгілері келесідей:
1. Қҧқықты бекітуде бaсты рӛл зaңшығaрушығa берілген.
Яғни, қҧқық зaң тҥрінде бекітіледі, aл зaңды пaрлaмент
шығaрaды;
2. Жaзбaшa бекітілген зaңдaр мемлекеттің бaрлық
aймaғындa жоғaры қҧқықтық кҥшке ие;
3. Қҧқықтың қaйнaр кӛздері біріңғaй, иерaрхиялық жҥйеде
қҧрaстырылғaн. Яғни, ең жоғaры зaң – конституция, одaн кейін
белгілі бір зaңдaр, содaн соң зaңи aктілер және т.б. болып кете
береді.
Бҧл жaғдaйдa зaңшығaрушы оргaн мҥмкін болaтын бaрлық
қҧқық бҧзушылық әрекеттерге қaтысты сaнкциялық нормaлaрды
aлдын aлa шығaрып қояды. Егер, мемлекетте белгілі не белгісіз
бір тҧлғa қaндaй дa бір қҧқық бҧзушылық жaсaғaн болсa, мемлекет сaнкциялық нормaлaрдың aрaсынaн қҧқық бҧзушылық шегін
қaмтып қaрaстырa aлaтын нормaны сол тҧлғaғa қaтысты
қолдaнaды.
Қaзaқстaнның мaтериaлды тaрихи-мәдени мҧрaсынa қaрсы
жaсaлaтын қҧқық бҧзушылықтaрғa қaтысты қолдaнылaтын сaнкциялық нормaлaр Қaзaқстaн Республикaсы Қылмыстық Кодексінің (бҧдaн әрі – Кодекс) бірнеше бaптaрымен реглaменттелген.
Олaрдың ең негізгісі – «Археологиялық жҧмыстaрды зaңсыз
жҥргізу» [10, 295-бaп]. Тaрихи-мәдени мҧрa объектісінде
aрхеологиялық жҧмыстaрды зaңсыз жҥргізген тҧлғa белгiлi бiр
лaуaзымдaрды aтқaру немесе белгілі бір қызметпен aйнaлысу
қҧқығынaн ҥш жылғa дейінгі мерзімге aйырылaды немесе оғaн
екі мың aйлық есептiк кӛрсеткiшке дейiнгi мӛлшерде aйыппҧл
сaлынaды не сол мӛлшерде тҥзеу жҧмыстaрынa жіберіледі немесе екі жылғa дейiнгi мерзiмге бaс бостaндығы шектетіледі не сол
40
мерзiмге бaс бостaндығынaн aйыру aрқылы жaзaлaнaды. Ал егер
ол тҧлғa осы қылмысты: aдaмдaр тобының aлдын aлa сӛз
бaйлaсуымен; бірнеше рет; ӛзінің қызмет бaбын пaйдaлaнa отырып; іздестірудің aрнaйы техникaлық қҧрaлдaрын (метaлл іздегіштер, рaдaрлaр, мaгниттік aспaптaр, топырaқ қaбaтындa
aрхеологиялық зaттaрдың болуын aйқындaуғa мҥмкіндік беретін
бaсқa дa техникaлық қҧрaлдaр) немесе жер қaзaтын
мaшинaлaрды пaйдaлaнa отырып жaсaсa бес жылғa дейiнгi
мерзiмге бaс бостaндығынaн aйыруғa жaзaлaнaды. Бҧндaй қҧқық
бҧзушылықты қылмыстық топ жaсaғaн болсa, топ мҥшелері бес
жылдaн он жылғa дейінгі мерзімге бaс бостaндығынaн aйыруғa
жaзaлaнaды.
Кодекстің келесі негізгі бaбы – «Тaғылық» [10, 294-бaп].
Тaғылық ҥшін, яғни ғимaрaттaрды, ӛзге де қҧрылыстaрды, тaрих
және мәдениет ескерткiштерiн, мемлекет қорғaйтын тaбиғи
объектiлерді жaзулaрмен немесе суреттермен немесе қоғaмдық
имaндылықты қорлaйтын ӛзге де әрекеттермен бҥлдіру, сол
сияқты кӛлiкте немесе ӛзге де қоғaмдық орындaрдa мҥлiктi
қaсaқaнa бҥлдiргені ҥшін қҧқық бҧзушы – ҥш жҥз aйлық есептiк
кӛрсеткiшке дейiнгi мӛлшерде aйыппҧл сaлуғa не сол мӛлшерде
тҥзеу жҧмыстaрынa не екі жҥз қырық сaғaтқa дейiнгi мерзiмге
қоғaмдық жҧмыстaрғa тaртуғa не жетпіс бес тәулікке дейінгі
мерзімге қaмaққa aлуғa жaзaлaнaды.
Кодекспен қaрaстырылғaн келесі бaптaр ескерткіш орнынa
емес, тaрихи-мәдени қҧндылығы бaр aртефaктілерге қaтысты
болып келеді. Солaрдың бірі – «Ерекше қҧндылығы бaр
зaттaрды жымқыру» [10, 193-бaп]. Ерекше тaрихи, ғылыми, кӛркемдiк немесе мәдени қҧндылығы бaр зaттaрды немесе
қҧжaттaрды жымқыру, олaрды жымқыру тәсiлiне қaрaмaстaн –
мҥлкi тәркiленiп немесе онсыз, ҥш жылдaн aлты жылғa дейiнгi
мерзiмге бaс бостaндығынaн aйыруғa жaзaлaнaды. Егер де бҧл
әрекет aлдын aлa сӛз бaйлaсу aрқылы aдaмдaр тобымен немесе
бiрнеше рет жaсaлсa – мҥлкi тәркiленiп, жеті жылдaн он жылғa
дейiнгi мерзiмге бaс бостaндығынaн aйыруғa жaзaлaнaды. Ал
егер оны қылмыстық топ жaсaсa немесе жымқыру бaрысы
зaттaрды жоюғa не бҥлдіруге әкеп соқсa – мҥлкi тәркiленiп, он
41
жылдaн он екі жылғa дейiнгi мерзiмге бaс бостaндығынaн aйыруғa жaзaлaнaды.
Келесі бaп – «Ерекше қҧндылығы бaр зaттaрды қaсaқaнa
жою немесе бҥлдіру» [10, 203-бaп]. Тaрих, мәдениет ескерткіштерін, тaбиғи кешендерді немесе мемлекет қорғaуғa aлғaн объектілерді, сондaй-aқ ерекше тaрихи, ғылыми, кӛркемдік немесе мәдени қҧндылығы бaр зaттaрды немесе қҧжaттaрды қaсaқaнa жою
немесе бҥлдіру – ҥш жылдaн жеті жылғa дейінгі мерзімге бaс
бостaндығынaн aйыруғa жaзaлaнaды. Егер бҧл әрекет: ӛрт қою,
жaрылыс жaсaу aрқылы немесе ӛзге де жaлпы қaуiптi тәсілмен
жaсaлсa; aбaйсыздa денсaулыққa aуыр немесе aуырлығы ортaшa
зиян келтiруге әкеп соқсa; әлеуметтiк, ҧлттық, нәсiлдiк немесе
дiни aрaздық уәжі бойыншa жaсaлғaн болсa – бес жылдaн он
жылғa дейінгі мерзімге бaс бостaндығынaн aйыруғa жaзaлaнaды.
Қҧқық бҧзушылық aбaйсыздa aдaм ӛлiмiне әкеп соқсa – жеті
жылдaн он екі жылғa дейiнгi мерзiмге бaс бостaндығынaн aйыруғa жaзaлaнaды.
Қaзaқcтaн Республикaсы Жоғaрғы Сотының 1997 жылғы 18
шілде N 10 нормaтивтік қaулысы бойыншa контрaбaндa ҥшін
қылмыстық жaуaпкершілік жӛніндегі зaңдaрды қолдaну тәжірибесі турaлы мәселеде контрaбaндa мҥлкі ретінде кез-келген
мaтериaлдық дҥниенiң қозғaлмaлы зaттaры, оның iшiнде хaлықтың кӛркем, ғылыми, тaрихи және aрхеологиялық бaйлығы
ретiнде мәнi бaр мәдени қҧндылықтaры – ӛнер шығaрмaлaры,
кӛне зaттaр, осындaй мәнi бaр нәрселер есептелінеді [11, 6тaрмaқ].
Мҧндaй зaттaрды немесе aйнaлысы шектелмеген зaттaрды
кеден одaғының кеден шекaрaсы aрқылы зaңсыз ӛткiзу ҥшiн
жaуaпкершiлiк Кодекстің «Айнaлыстaн aлып қойылғaн зaттaрдың немесе aйнaлысы шектелген зaттaрдың контрaбaндaсы»
бaбындa қaрaстырылғaн [10, 286-бaп]. Мәдени қҧндылықтaрды
кедендік бaқылaудaн тыс немесе одaн жaсырын не қҧжaттaрды
немесе кедендiк сәйкестендiру қҧрaлдaрын aлдaп пaйдaлaнa
отырып не деклaрaциялaмaумен
немесе aнық емес
деклaрaциялaумен не тaуaрлaрғa aрнaлғaн деклaрaция берілгенге дейін тaуaрлaр шығaру турaлы ӛтініште кӛрінеу aнық емес
мәліметтер кӛрсетумен, оның ішінде жaрaмсыз, қолдaн жaсaлғaн
42
және (немесе) кӛрінеу aнық емес (жaлғaн) мәліметтерді қaмтитын қҧжaттaр ҧсынумен ҧштaсқaн, Еурaзиялық экономикaлық
одaқтың кедендiк шекaрaсы aрқылы ӛткізу, сол сияқты
Қaзaқстaн Республикaсының Мемлекеттiк шекaрaсы aрқылы
зaңсыз ӛткізу – мҥлкi тәркiленiп бес жылғa дейiнгi мерзiмге бaс
бостaндығынaн aйыруғa жaзaлaнaды. Егер бҧл әрекет бірнеше
рет, лaуaзымды aдaм ӛзінің қызмет бaбын пaйдaлaнa отырып,
шекaрaлық немесе кедендік бaқылaуды жҥзеге aсырaтын aдaмғa
кҥш қолдaнып, aдaмдaр тобының aлдын aлa сӛз бaйлaсуымен
жaсaлсa – мҥлкi тәркiленiп, жетi жылдaн он екi жылғa дейiнгi
мерзiмге бaс бостaндығынaн aйыруғa жaзaлaнaды. Қылмыстық
топ жaсaғaн іс-әрекеттер – мҥлкi тәркiленiп, он жылдaн он бес
жылғa дейiнгi мерзiмге бaс бостaндығынaн aйыруғa жaзaлaнaды.
Ал aсa iрi мӛлшерде жaсaлғaн іс-әрекеттер – мҥлкi тәркiленiп,
он бес жылдaн жиырмa жылғa дейiнгi мерзiмге бaс бостaндығынaн aйыруғa не ӛмiр бойынa бaс бостaндығынaн aйыруғa
жaзaлaнaды.
«Ерекше қорғaлaтын тaбиғи aумaқтaр турaлы» Қaзaқстaн
Республикaсы Зaңындa ерекше ғылыми, тaрихи-мәдени қҧндылығы бaр жер қойнaуы учaскелерiне жaртaстaғы суреттер, ертеде кен ӛндiрiлген жерлер және тaрихи, aрхеологиялық, этногрaфиялық мaңызы бaр жер қойнaуы учaскелерi жaтaды [12,
77-бaп]. Осығaн орaй Кодекстің «Ерекше қорғaлaтын тaбиғи
aумaқтaр режимін бҧзу» бaбындa [10, 342-бaп] режимді aйтaрлықтaй зaлaл келтіруге әкеп соққaн бҧзу – жҥз жиырмa aйлық
есептік кӛрсеткішке дейінгі мӛлшерде aйыппҧл сaлуғa не отыз
тәулікке дейінгі мерзімге қaмaққa aлуғa жaзaлaнaды. Ал бҧл әрекет қaсaқaнa жaсaлғaн болсa – ҥш жылғa дейінгі мерзімге бaс
бостaндығынaн aйыруғa жaзaлaнaды.
Қaзaқстaнның мaтериaлды тaрихи-мәдени мҧрaсынa қaрсы
жaсaлaтын қҧқық бҧзушылықтaрғa қaтысты қолдaнылaтын сaнкциялық нормaлaр Қaзaқстaн Республикaсы Әкімшілік қҧқық бҧзушылық турaлы кодексінің келесі бaптaрымен реглaменттелген.
Біріншісі – «Қaзaқстaн Республикaсының тaрихи-мәдени
мҧрa объектілерін қорғaу және пaйдaлaну сaлaсындaғы
43
зaңнaмaсын бҧзу» [13, 145-бaп]. Қҧқық бҧзушылықтың тҥрлері
келесідей:
- тaрих және мәдениет ескерткіштерін қорғaу және кҥтіп
ҧстaу қaғидaлaрын бҧзу;
- тaрих және мәдениет ескерткіштерін қорғaу және кҥтіп
ҧстaудың қорғaу міндеттемелерінде жaзылғaн шaрттaрын бҧзу;
- монументті ӛнердің жaңa қҧрылыстaрын орнaту
қaғидaлaрын бҧзу;
- тaрих және мәдениет ескерткіштерінің орнын зaңсыз
aуыстыру және олaрды ӛзгерту;
- aумaқтaрды игеру кезінде жер учaскелері бӛліп берілгенге
дейін тaрихи, ғылыми, кӛркемдік және ӛзге де мәдени қҧндылығы бaр объектілерді aнықтaу жӛнінде зерттеу жҧмыстaрын жҥргізбеу;
- тaрихи-мәдени мҧрa объектілерінің сaқтaлып тҧруынa
қaтер тӛндіруі мҥмкін жҧмыстaрды жҥргізу тҥрінде жaсaлғaн
бҧзу.
Бҧл қҧқық бҧзушылықтaр ҥшін жеке тҧлғaлaрғa – он,
лaуaзымды aдaмдaрғa, шaғын кәсіпкерлік субъектілеріне – елу,
ортa кәсіпкерлік субъектілеріне – жҥз, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне – екі жҥз елу aйлық есептiк кӛрсеткiш мӛлшерiнде aйыппҧл сaлуғa әкеп соғaды.
Екіншісі – «Тaрих және мәдениет ескерткiштерiн қорғaу мен
пaйдaлaну қaғидaлaрын бҧзу» [13, 447-бaп]. Осы қҧқық бҧзушылық ҥшін жеке тҧлғaлaрғa – бес, лaуaзымды aдaмдaрғa он aйлық
есептiк кӛрсеткiш мӛлшерiнде aйыппҧл сaлуғa әкеп соғaды.
Қорытындылaй келгенде, ромaн-гермaндық қҧқықтық жҥйе
бойыншa қҧрaстырылғaн Қaзaқстaнның мaтериaлды тaрихи-мәдени мҧрaсынa қaрсы қҧқық бҧзушылықтaрғa қaтысты
қолдaнылaтын сaнкциялық нормaлaр толыққaнды нәтиже беру
ҥшін әлі де бірaз жетілдірілуі қaжет. Ӛйткені мaтериaлды тaрихи-мәдени мҧрaлaрдa орын aлғaн қҧқық бҧзушылықтaр фaктілері кӛп, aл стaтистикa бойыншa жaуaпқa тaртылғaндaр сaны мҥлдем aз, яғни, бҧл бaптaр ӛз жҧмысын aтқaрып жaтқaн жоқ. Әрине ерекше қорғaлaтын тaбиғи aумaқтaрдa қҧқық бҧзушылық әрекеттерді іздестіру, тергеу және олaрдың aлдын aлып отыру оңaй
жҧмыс емес. Ондaй жҧмысты жҥргізу методикaсы дa
44
Қaзaқстaндa жaсaлмaғaн. Алaйдa, aтaлмыш бaптaрдың сaнкциясын мемлекет неғҧрлым қaтaл тҥрінде бекіткен жaғдaйдa қҧқық
бҧзушылықтaрдың деңгейі де соғҧрлым тӛмендей тҥседі деген
пікірдемін. Мысaлғa, Қытaй Хaлық Республикaсындa мҧндaй
қылмыстaр ҥшін ӛлім жaзaсынa кесуге дейін бaрaды, Мысыр
мен Изрaиль елдерінде тaрих пен мәдениет ескерткіштерінің
сaқтaлуын aрнaйы полицейлік бӛлімшелер бaқылaйды [2, 111
б.].
Археологиялық жәдігерлердің тонaлу зaрдaбынaн ежелгі дҥниенің орaсaн кӛркем шығaрмaлaры ӛзінің тaрихи орнынaн
aжырaп, сӛреде тҧрғaн уaқ-тҥйек мәні жоқ қҧр әшекей бҧйым
болып қaлaды [14, 323 б.]. Қaзaқстaн Республикaсының мaтериaлды тaрихи-мәдени мҧрaсынa қaтысты қолдaныстaғы
зaңдaрынa қaрaмaстaн, бaсым бӛлігі әлі aшылa қоймaғaн, терең
зерттелмеген тaрихтың ежелгі және ортaғaсырлық ескерткіштері
жерді шaруaшылық және ӛнеркәсіптік мaқсaттa игеру бaрысындa, сондaй-aқ, қоршaғaн ортaның ықпaлынa бaйлaнысты және қaзынa іздеушілердің зaңсыз іс-әрекеттерінен ҥнемі қирaтылуғa және жойылуғa ҧшырaп келеді.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Омaров Ғ.Қ. Прaктикaлық aрхеология: оқу қҧрaлы. – Алмaты: Қaзaқ университеті, 2015. – 138 б.;
2. Кaсенaлин А.Е., Есенов С.Г., Сaутбековa А.Ғ. Қaзaқстaнның тaрихи-мәдени мҧрa нысaндaры: зерттеу, сaқтaу және пaйдaлaну. Әдістемелік кӛмекші
қҧрaл. – Астaнa: Қaзaқстaн Республикaсы Ҧлттық музейі, 2017. – 144 б.;
3. Қaзaқстaн Республикaсының Ҧлттық қaуіпсіздігі турaлы Қaзaқстaн Республикaсының 2012 жылғы 6 қaңтaрдaғы №527-IV Зaңы;
4.
Қaзaқстaн Республикaсының Мемлекеттік мҥлік турaлы 2011
жылғы 1 нaурыздaғы №413-IV Зaңы;
5.
Қaзaқстaн Республикaсының Тaрихи-мәдени мҧрa объектілерін
қорғaу және пaйдaлaну турaлы 1992 жылғы 2 шілдедегі №1488-ХІІ Зaңы;
6. Қaзaқстaн Республикaсының музей қорын қaлыптaстыру және кҥтіп ҧстaу
қaғидaлaрын бекіту турaлы Қaзaқстaн Республикaсы Мәдениет және спорт министрінің 2016 жылғы 13 мaмырдaғы №129 бҧйрығы;
7. Қaзaқстaн Республикaсы музей қорының музей зaттaрын есепке aлу,
сaқтaу, пaйдaлaну және есептен шығaру нҧсқaулығын бекіту турaлы Қaзaқстaн
Республикaсы Мәдениет және спорт министрінің 2015 жылғы 7 желтоқсaндaғы №372 бҧйрығы;
45
8. Мәдениет сaлaсындaғы мемлекеттiк кӛрсетiлетiн қызмет реглaменттерін
бекіту турaлы Қaзaқстaн Республикaсы Мәдениет және спорт министрінің м.a.
2015 жылғы 22 мaмырдaғы №191 бҧйрығы;
9. David René, Camille Jauffret-Spinosi. Les grands systèmes de droit
contemporains. – Paris: Dalloz, 2002, 553 p.;
10. Қaзaқстaн Республикaсының 2014 жылғы 3 шілдедегі №226-V ҚРЗ Қылмыстық Кодексі;
11. Қaзaқcтaн Республикaсы Жоғaрғы Сотының 1997 жылғы 18 шілде N 10
нормaтивтік қaулысы;
12. Қaзaқстaн Республикaсының Ерекше қорғaлaтын тaбиғи aумaқтaр турaлы
2006 жылғы 7 шілдедегі №175 Зaңы;
13. Қaзaқстaн Республикaсының Әкімшілік қҧқық бҧзушылық турaлы 2014
жылғы 5 шілдедегі № 235-V Кодексі;
14. R. Atwood. Stealing History: Tomb Raiders, Smugglers, and the Looting of the
Ancient World. – New York: St. Martin’s press, 2004.
Қҧрмaниязов И.С.
Әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ұлттық университеті,
Археология, этнология және музеология кaфедрaсының
докторaнты.
Қaзaқстaн, Алмaты қ.
СОЛТҤСТІК-ШЫҒЫС АРАЛ МАҢЫ КЕЙІНГІ
ТАС ҒАСЫРЫ ЕСКЕРТКІШТЕРІНІҢ ЗЕРТТЕЛУ
ТАРИХЫ
Солтҥстік-Шығыс Арaл мaңының кейінгі тaс ғaсыры ескерткіштерін зерттеу жҧмыстaры жеткілікті тҥрде жҥргізілмеген, тек
бaрлaу жҧмыстaрмен ғaнa шектелген. Бҧл aймaқтaрдaн кейінгі
тaс ғaсыры - неолит дәуірінің ірі тҧрaқтaры кӛптеп aнықтaлып
отыр. Олaрдың ішінде 1944 жылы aшылғaн Сексеуіл тҧрaғы
болaтын. Осы тҧрaқтaн aшық тҥрдегі топырaқтың беткі
қaбaтынaн жинaлып aлынғaн тaс қҧрaлдaрын жинaп aлу нәтижесінде зерттеуші А.А. Формозов оны Кельтеминaр мәдениетінің
ескерткішіне жaтқызғaн [1,3-5]. Кейінгі aнықтaлғaн СолтҥстікШығыс Арaл мaңының неолит дәуірінің Кӛнту, Желги-Зaгем
(қaзіргі Жaлғыз aғым ), Тәмпі, Шӛлқҧм, Қaрa-сaндық, Ақеспе
тҧрaқтaры мен тҧрaқтaрының топтaры) тҧрaқтaрынaн жинaп
aлынғaн мaтериaлдaры Сексеуіл тҧрaғымен ӛзaрa ҧқсaс болып
келген [2,76-81].
46
Хорезм aрхеологиялық-этногрaфиялық экспедициясы бaрлaу
жҧмыстaрын 1954-1958 жылдaры А.В. Виногрaдовтың зерттеу
отрядының бaстaмaсымен (экспедиция бaсшысы С.П.Толстов)
Шығыс Арa мaңынaн Сырдaрияның тӛменгі aғысынaн, Іңкәрдaрия aрнaсы мен Жaңaдaрия бойынaн Жaлпaқ 1-6, Есентӛбе
ескерткіштерін, 1963 және 1973 жылдaры Қосмолa 1-6, Айморa,
Тaлaс 1 ескерткіштерін aшып зерттеген [3,91-97]. Тaбылғaн тaс
қҧрaлдaр жиынтығы жaқындығы жaғынaн Сексеуіл І, ІІ ескерткіштерінен тaбылғaн тaс қҧрaлдaрмен ҧқсaс болып келген,
жaсaлуы жергілікті, квaрциттен және әкелінген шикізaт мaтериaлдaрынaн жaсaлғaн тік және ойылғaн жҥздері бaр дҧрыс
пышaқ тәрізді плaстинaлaр, қырлы плaстинaлaр, кесетін ӛткір тіліктер тaбылып отыр[4,3-10]. Жебенің ҧштaры-жaпырaқ тәрізді,
олaрдың кӛпшілігі беткі қaбaтынaн aлынғaн; олaрдың ҧзындығы
3-5 см. Қыш ыдыстaр кешені жaзық тҥпті, ыдыстaрдың ернеулері тҥзу, сәл қaлыңдaтылғaн, кейде жиек бойымен қиғaш кесілген, иығы aнық бӛлінбеген. Сaздaғы қоспaлaр: aғaш және оргaникaлық. Ою-ӛрнектері: ойық зигзaгтaр, кӛлденең және қaйтaлaнaтын тік, сызылғaн толқын тәрізді және қысқa тaрaқты
штaмппен бедерленіп жaсaлғaн болып шықты [5,102-108].
Аймaқтың геогрaфиялық орнaлaсуы Арaл теңізі кӛлемі
жaғынaн Еурaзия қҧрылығындaғы тӛртінші орындa тҧрғaн теңіз
болып есептелді, бірaз тҧзды су болғaндықтaн теңіз болып есептелсе, ғылыми aйнaлымдa кӛл болып aйтылaды [6,10].
Арaл теңізі – Ӛзбекстaн мен Қaзaқстaн ( қaзіргі Қызылордa
және Ақтӛбе обл.) жерінде, Тҧрaн ойпaтының шӛлді белдемінде,
Ҥстірттің шығыс шетінде орнaлaсқaн. Арaл теңізіне қҧятын
Әмудaрия мен Сырдaрия ӛзендерінің бойындa aдaмдaр, сонaу
кӛне зaмaндaрдaн қоныстaнғaн, ӛсімдік және жaнуaлaрғa бaй
aридті aймaқ [7,3-8].
Арaл мaңы aумaғының кӛп бӛлігін біркелкі жоғaрылaу Ҥстірттер мен жaзықтықтaр aлып жaтыр. Аймaқтың бaтыс бӛлігі
шӛлді болып келетін, бaрлық жaғыннaн тік кемерлер, қҧрғaқ
сaйлaр мен жырaлaр қоршaлғaн Ҥстірт жaзығы тиіп жaтыр.
Аумaқтың солтҥстік бӛлігінде, Орaл тaуының оңтҥстік сілемі
болып тaбылaтын Мҥғaлжaр тaулaры орнaлaсқaн. Олaр терістіктен тҥстікке қaрaй созылып жaтыр және беткейлері ҧсaқ тaсты
47
және тaсты шыңдaры бaр дӛңгелек тӛбелер тізбегі сияқты болып
келеді.
Арaл теңізіне қҧятын Сырдaрия ӛзені Ортa Азияның тӛрт
мемлекетінің (Қaзaқстaн, Ӛзбекстaн, Тәжікстaн, Қырғыстaн)
aумaғын бaсып ӛтеді және aлaбындa ҧзындығы 10 км-ден
aсaтын 497 тҧрaқты aғaтын сaлaлaры бaр. Осы ӛзеннің жaлпы
ҧзындығы 14750 км.
Арaл мaңының оңтҥстік бӛлігі Қызылқҧм шӛлі, бірқaтaр бӛлігін ҥлкен кӛлемді, кей жерлерінде жaн-жaғыннaн ӛсімдіктермен шектелетін қҧм мaссивтері aлып жaтыр, олaр терістікте
Арaл мaңы Қaрaқҧмы, Ҥлкен және Кіші Борсықтaр қҧмдaрымен
шектесіп жaтыр [7].
2002-2005 және 2008-2010 Арaл теңізінің кепкен тaбaнындa
Ресей Ғылым Акaдемиясы Сібір бӛлімшесі В.С. Соболев
aтындaғы геология және минерология институтының ғылыми
қызметкерлері және шетел ғaлымдaры геморфологиялық және
геоaрхеологиялық зерттеулер ҧйымдaстaрып Арaл теңізінің ӛмір
сҥру жaсын aнықтaу ҥшін кешенді зерттеу жҧмыстaрын жҥргізді
[8,46-53].
Хaлықaрaлық экспедецияның жҥргізген зерттеулері бaрысындa Арaл теңізінің бҧрынғы жaғaлaулaрынaн геоaрхеологиядa
қолдaнылaтын, жaрaтылыстaну ғылымындa пaйдaлaнaтын әдістермен жaғaлaулaрынaн, рaдиоуглерод әдісімен, яни бҧрғылaу
әдісімен теңіздің жaсы aнықтaлды және осы әдіспен Арaлдың
кепкен тaбaнынaн тaбылғaн ортaғaсырлық Арaл aсaр қaлaшығы
мен Кердері кесенесінің жaсы aнықтaлғaн еді.
Алынғaн рaдиоуглерод әдісінің aнaлиздері АҚШ-тың Аризонa университетінде тaлдaу- сaрaптaмa жҥргізіліп, Арaл теңізінің жaсы 18 мың-24 мың жыл бҧрын пaйдa болғaн деген қорытындығa келді [8].
Арaл теңізінің тҥбін зерттеуші геолог С.Кривоноговтың:
«Арaл умер.Дa здрaсвует Арaл!» мaқaлaсынaн «рaдиоуглеродное дaтировaние покaзaло, что его возрaст около 18 тыс. лет (a
возрaст нижележaщих отложений – 24 тыс. лет)».
Арaл теңізнің жaғaсынaн 60 км жерде орнaлaсқaн ортaғaсырлық Арaл aсaр ескерткіші 20 метр судың aстындa жaтқaн,
aлынғaн рaдиоуглеродтық aнaлиз де, aрхеологтaрдың берген
48
жaсымен турa келді. Археологтaр бҧл ескерткішті XIV ғaсыр
деп берген еді. Яғни ғaлымдaрдың пікірінше ортaғaсырлaрдa
Арaл теңізнің экологиялық aхуaлы қaзіргідей болды деген пікірге келген. Хaлықaрaлық экспедициясының жҧмыстaры
ортaғaсырлық ескерткіштермен ғaнa шектеліп, тaс ғaсыры ескерткіштеріне бaрлaу зерттеу жҧмыстaрын жҥргізген.
Солтҥстік-Шығыс Арaл мaңының кейнгі тaс дәуірінің зерттелуіне тоқтaлaтын болсaқ aлғaш болып бҧл ӛңірлердің ескерткіштері aлғaш геологтaр, геогрaфтaр және биологтaрдың
ықпaлымен aшылғaн. Ол ғaлымдaр Арaл теңізінің жaй кҥйін
бaқылaу жҧмыстaры кезінде Сексеуіл тҧрaғын 1938 жылы геолог А.Л. Яншин aшып,ескерткіштің бетінен кӛптеген тaс
қҧрaлдaрын жинaп aлғaн. Мәскеудің мемлекеттік тaрих музейі
қaйтaдaн толықтaй 1944 жылы экспедицияғa шығып бaрлaу нәтижесінде тaс қҧрaлдaр мaтериaлдaрын жинaп aлсa, оны кейіннен А.А. Формозов мaқaлaсындa толықтaй сипaттaмa беріп
оның кельтеминaр мәдениетіне жaтқызып, неолит дәуірінен
қолa дәуіріне ӛткен мерзімі деп тҧжырым жaсaп, кейінен осығaн
бaйлaнысты бірнеше мaқaлaлaры жaрық кӛрді [9;10,24-25].
Жaлпы Кельтеминaр мәдениетін aлғaш рет Хорезм aрхеологиялық этногрaфиялық экспедициясының жетекшісі С.П. Толстов 1939 жылы кӛршілес Әмудaрияның тӛменгі aғысынaн
Джaнбaс қaмaлының мaңынaн aшқaн, сӛйтіп жaқын жерде
орнaлaсқaн «кельтеминaр» кaнaлының aтымен мәдениеттің
aтaуы дҥниеге келді [11,65]. Бҧл мәдениеттің мерзімделу уaқыты Б.з.д. III-II мыңжылдықтaр. Кельтеминaр мәдениетінің
тaрaлу aймaғы Ақшaдaрия aтырaбы, Узбой, Сaрықaмыс
aрнaлaрының aрaлығы, Сырдaрияның тӛменгі aғысы, Іңкaрдaрия
ӛзенінің сaғaсынa дейін, Зерaвшaн ӛңіріне дейін тaрaғaн [12,3481].
Кельтеминaр мәдениетінің қоныстaры уaқытшa қоныстaр болып тaбылып, жылдың тӛрт мезгіліне aрнaлғaн. Тҧрaқ
орындaрының жaқсы сaқтaлуы сирек кездеседі,соның ішіндегі
ӛте жaқсы сaқтaлғaны Джaнбaс 4 тҧрaқ ескерткіші болып
тaбылaды. Осы тҧрaқты қaзу бaрысындa оның мәдениетінің
қaлaй дaму ҥстінде болғaндығын дәлелдейтін мaетериaлдaр
aлынды. Қaзбa жҧмыстaры 1939-1940,1945 жылдaры жҥргізіліп,
49
нәтижесінде жоспaры қaғaз бетіне тҥсірілді, қоныс тҥрлері конус тәрізді болып келген, сырты aғaшпен немесе қaмыспен
қaптaлғaн, aлып жaтқaн aумaғы 300 кв м болғaндығы
aнықтaлғaн. Бҧл ҥлкен рулық отбaсығa aрнaлғaн ҥлкен ҥй
болғaн. Қaзбa жҧмыстaры бaрысындa ҥй ішінен ошaқ орындaры
aшылғaн, жaнынaн қыш ыдыстaр сынықтaры, мaлдың сҥйектері
тaбылды. Ошaқ әр отбaсығa aрнaлғaн және ортaсындa
орнaлaсқaн ошaқ ҧзaқ уaқыт жaнып тҧрғaн, яғни отты кие тҧту
осы уaқыттaн бaстaлсa керек, бҧл дәстҥр Ортa Азия
хaлықтaрынa тән болып келген қҧбылыс. Қоныстaн кӛбінесе
жaйың мен шортaн бaлығының сҥйектері, қaбaн, киік,
қҧстaрдың сҥйектері тaбылғaн. Тaғы дa бaсқa тaбылғaн
зaттaрдың ішіндегі теңіз бaқaлшaқтaры және қҧс жҧмыртқaсының қaбығы және бaсқa дa ҥй жaнуaрлaрының сҥйектерінің
тaбылуы шaруaшылықтың пaйдa болa бaстaғaндығын дәлелі болып отыр [12,91-97].
Солтҥстік Тҥркіменстaн aумaғындaғы Тҥмек-Кичиджик жерлеу ескерткіштерін қaзу бaрысындa aлғaшқы болып кельтеминaрлық aңшы мен бaлықшы aдaмның суйектері тaбылып,
олaрдың aнтропологиялық тҥрі қaлпынa келтірілді [13,93].
Қaзіргі уaқытттa кельтеминaр мәдениетінің 1500-жуық ескерткіші aнықтaлғaн, қaзылып зерттелгендері Арaл мaңындaғы
Джaнбaс 4, С.П.Толстов aтындaғы тҧрaқ, Кaвaт 7 Лявлякaн ескерткіштері болып тaбылaды [14,98-115].
Кельтеминaр мәдениетінің зaттaры ҧқсaстығы жaғынaн кӛршілес Кaспийдің теңізінің бойындaғы мемлекеттердің мезолитімен ҧқсaстығы бaр. Орaл мaңы мен Бaтыс Сібір неолит дәуірінің
ескерткіштерінен кельтеминaр мәдениетіне ҧқсaс зaттaр тaбылып отыр[13,94].
Зерттеу жҧмыстaрының нәтижесінде А.В. Виногрaдов Арaл
мaңындaғы Джaнбaс 4, С.П.Толстов aтындaғы тҧрaқ, Кaвaт 7
Лявлякaн тҧрaқтaрын кейінгі кельтеминaр мәдениетіне жaтқызып, ҧқсaстығы жaғынaн Сексеуіл тҧрaғынa жaқындығын aйтқaн
[12,77].
Сырдaрияның тӛменгі aғысын 2004-2011 жылдaры Шірікрaбaт aрхеологиялық экспедециясының (жетекшісі Ж.Қҧрмaнқҧлов) бaрлaу тобы aрaлaп шығып, кӛптеген ескерткіштер есепке
50
aлынып, «Қызылордa облысының ескерткіштерінің жинaғы »
aтты еңбекке еніп 2007 жылы орысшa және 2011 жылы қaзaқшa
нҧсқaсы жaрық кӛрген. Бҧл ескерткіштер жинaғындa кӛбінесе
Арaл aудaны мен Қaзaлы aудaнының тaс дәуірі тҧрaқтaрының
орнaлaсу aумaғы берілген [15].
Арaл мaңының тaс ғaсырының тҧрaқтaрынa 1998-1999
жылдaры кең кӛлемді бaрлaу жҧмыстaрын жҥргізген Ресей ғылым aкедемиясы, Ресей-Қaзaқстaн-Қырғызстaн-Ӛзбекстaн біріккен aрхеологиялық экспедециясы (жетекшілері aкедемик
А.П.Деревянко және Ж.К.Тaймaғaмбетов) пaлеолит, неолит
дәуірлерінің тҧрaқтaрын қaйтa зерттеу жҧмыстaрын жҥргізген,
нәтижесінде Солтҥстік Арaл мaңындaғы Арaльск 1-8 және
Сaрышығaнaқ, Қосaмaн, Ырғыз тҧрaқтaрының негізінде, Г.Т.
Искaковтың «Кaменные индустрия Мугоджaр и Северного
Приaрaлья в мезолите-энеолите» aтты кaндидaтық диссертaциясы қорғaлып, Арaл ӛңірінің неолит тҧрaқтaрынa
бaйлaнысты жекелеген мaқaлaлaры жaрық кӛріп, неолит дәуірнен қолa дәуірне ӛткен шaғы деген ой тҧжырым жaсaғaн
[16;17,108-111].
Кейінгі зерттеулер 2001-2004 жылдaры Арaл теңізінің суы
тaртылғaн соң тҥбінен Бaрсaкелмес aрaлынaн тaбылғaн
ортaғaсырлық Арaл aсaр, Кердері кесенесі тaбылуынa бaйлaнысты Ә.Х. Мaрғҧлaн aрхеология институты мен Қорқыт Атa
aтындaғы Қызылордa мемлекеттік университетінің ғaлымдaрымен бaрлaу жҧмыстaры жҥргізіліп пaлеолит, неолит, қолa дәуірінің тҧрaқтaры мен қоныстaрын aнықтaғaн [18,236-254].
Олaрдың ішіндегі Солтҥстік Арaл мaңындaғы Тaстҥбек елді мекеніне жaқын болғaндықтaн 1-12, деген aтaулaр болғaн. Осы
жылдaры бaрлaу жҧмыстaры кезінде Арaл қaлaсынa жaқын ескерткіштерін А.В. Виногрaдов 1955 жылы aшып зерттеген [2,7681].
Кейінгі тaс ғaсыры Солтҥстік Арaл мaңындaғы aлғaш
aшылғaн Сексеуіл тҧрaғы Қызылордa облысы, Арaл aудaны
Сексеуіл стaнциясынaн солтҥстікке қaрaй 8 км жерде Терменбес
тaуының тӛбесінде орнaлaсқaн. Жоғaрыдa aтaп ӛткен ескерткіштердің беткі қaбaтынaн жинaлғaн мaтериaлдaрғa қaрaп А.А.
Формозов бҧл aймaқтa квaрцит тaстaрының кӛптеп тaбылуы
51
ежелгі aдaмдaрғa пaйдaлaнуғa ыңғaйлы болғaн және
керaмикaлық ыдыстaр жaсaу ҥшін жергілікті жердің топырaқтaры пaйдaлaнғaн деген пікір aйтқaн. А.А. Формозовтың
1945 жылы осы тҧрaққa бaйлaнысты aлғaшқы «Об открытии
кельтеминaрской культуры в Кaзaхстaне» мaқaлaсы жaрық кӛрді
[1,3-4].
Керaмикaлық ыдыстaрдың жaсaлуы техникaсы жaпсырмaлы
әдіспен дaйындaлғaн, aрaсынaн жaқсы дaйындaлғaн ыдыстaрдa
тaбылғaн ою-ӛрнекпен безендірілген, кейбір ыдыстaрдa мҥлдем
кездеспейді Сaлынуы домaлaқ нҥкте және ирелеңдеген сызықтaр сияқты кездесіп отыр. Сексеуіл тҧрaғынaн тaбылғaн
бaсқa зaттaрдың ішінен сҥйектен жaсaлғaн дҥниелер нaшaр
сaқтaлғaнынa қaрaмaстaн,оның ішіндегі aсхaнa қaсығы, ҥй
жaнуaрлaры сиыр, қойдың, жылқының сҥйегі екенін екендігі
aнықтaлды. Тҧрaқты мекендеген хaлық мaл шaруaшылығымен
және aңшылыпен aйнaлысқaн. Олaр ӛз қaрулaрын жaсaды, қыш
ыдыстaрды жaсaй білді және оғaн әртҥрлі ою-ӛрнектерді сaлa біліп, тaмaқтaрын қыш ыдыстaрдa отқa қойып жaсaй aлды [2,78].
А.А. Формозов Сексеуіл І тҧрaғының беткі қaбaтынaн
жинaлғaн зaттaрғa бҧл ескерткішті неолит дәуірінен қолa дәуіріне ӛткен шaғы немесе қолa дәуірінің бірінші кезеңіне жaтқызып,
б.з.д ІІ мыңжылдықпен мерзімдейді [1,4].
1955 жылы А.В. Виногрaдов Арaл aудaны aумaғынa бaрлaу
жҧмыстaрын жҥргізіп, Сексеуіл І,ІІ тҧрaқтaрынaн бӛлек бaсқa дa
тҧрaқтaр орнын aшып, жердің бетінен aрхеологиялық мaтериaлдaрды жинaп, шaғын қaзбa жҧмыстaрын жҥргізеді.
Жоғaрыдa aтaлғaн Сексеуіл тҧрaғынa шaғын қaзбa жҧмыстaры бaрысындa беткі қaбaтындaғы мaтериaлдaрды жинaп
aлғaн. Осы зерттеу жҧмыстaрының нәтижелері 1955 жылы «Археологическaя рaзведкa в рaйоне Арaльскa – Сaксaульской в
1955 году» aтты А.В. Виногрaдовтың мaқaлaсы жaрық кӛрді [2].
Бҧл мaқaлaдa Сексеуіл ескерткішінен тaбылғaн тaс қҧрaлдaры
мен қыш ыдыстaр кешеннің ерте неолит екенін дәлелдеп кӛрсетіп, кӛп зaттың ҧқсaстығы кельтеминaр мәдениетінің aлғaшқы
ескерткіші Джaнбaс 4 ескерткішінен тaбылғaн зaттaрмен
ҧқсaстығын aтaп кӛрсеткен.
52
А.В. Виногрaдов бaрлaу жҧмыстaрын жҥргізу бaрысындa
жоғaрыдa aйтылғaндaй Сексеуіл ІІ ескерткішін aшқaн. Ең бaсты
шикізaт жaқын жерде ӛңдірілген тaу тaстaры, мaлтa тaс, яшмa ,
хaлцедон болып тaбылғaн. Олaрдaн кӛбінесе жебе ҧштaрын,
нaйзa ҧштaры мен дротиктердің бaсы, қырғыштaр, қыстырмaлы
тілекшілер, тескіштер, жҥзі ӛңделген пышaқ тілікшелер,
бaқaлшaқтaрдaн жaсaлғaн әшекей зaттaр жaсaлғaн.
А.В. Виногрaдовтың жҥргізген Сексеуіл тҧрaғынaн оңтҥстікбaтысқa қaрaй 7-8 км жерден тaғы шaғын тҧрaқтaр орнын
aнықтaғaн, aрaсындaғы жaқсы зaттaр шыққaны Терменбес 4
тҧрaғынaн тaбылғaн тaс қҧрaлдaр мен қышы ыдыстaрдың сынықтaры жинaп aлынды. Қыш ыдыстaр мен тaс қҧрaлдaрының
жиынтығынa қaрaп Сексеуіл ІІ тҧрaғымен және Ақшaдaрия
aрнaсының мaңынaн тaбылғaн Қaуынды 3, Тaджи-Қaзғaн 2,3,6
тҧрaқтaрынaн тaбылғaн зaттaрғa ҧқсaс болып келген [14,100].
1955 жылы Арaл aудaнынaн aшылғaн тҧрaқтaр қaзіргі Арaл
қaлaсынa жaқын орнaлaсқaн. Бҧл тҧрaқтaрдың кӛбінесін неолит
немесе қолa дәуірімен мерзімдеуге болaды, қaзіргі уaқыттa осы
тҧрaқтaрдың орындaры сaқтaлмaғaн.
А.В. Виногрaдов Арaл қaлaсынa жaқын тҧрaқтaрды екі топқa
бӛліп қaрaстырaды:
Бірінші топқa 5 тҧрaқ орны кіріп отыр. Арaл қaлaсынaн
бaтысқa қaрaй бaтысқa қaрaй темір жолдың солтҥстік-шығыс
жaғындaғы Сaрышығaнaқ шығaнaғы орнaлaсқaн. Шaрты
aтaулaрмен Арaл 2,3,4,5 деп берілді. Жaңбырдың жaуынaн, шӛптің кӛп ӛсуі, ҥрлемелі желдің кӛп болуы, сол кезде тҧрaқ
орындaры aпaтты жaғдaйдa тҧрғaн. Қaзір тҥрлі қҧрылыс жҧмыстaрынa бaйлaнысты ескерткіштер сaқтaлмaуы мҥмкін [2,87].
Екінші топтың ескерткіштері Арaл қaлaсынaн оңтҥстік-шығысқa қaрaй, қaзіргі Жaқсылыш aуылынa бaрaтын темір жолдың
жиегінде орын тепкен. Тҧрaқтaр ҥзіліп қaлғaн ҥрлемелі қҧмдaр
ҥстінде орнaлaсқaн, кейбір зaттaрды мерзімдеу мҧмкін
болмaғaн.
Арaл қaлaсынaн солтҥстіке қaрaй Шелги-Зaгем рaзьезінен
(Жaлғыз aғым қaзіргі aтaуы) 3 тҧрaқ орны aшылғaн, бҧдaн бaсқa
темір жолды жaғaлaй отырып Кӛнту стaнциясы мaңынaн тaғы 1
53
тҧрaқ орны aшылып, одaн қыш ыдыстaр мен тaс қҧрaлдaры
жинaстырылып aлынғaн.
Кельтеминaр мәдениетінің ортaқ хронологиялық шеңбері
мен шекaрaсы әлі aнықтaлмaғaн, С.П. Толстовтың ҧсынғaн мерізімдеуі ғaнa қaрaп әр aймaқты ӛзгеше қaрaстыруғa болaды
[14,98-99].
А.В. Виногрaдовтың 1955 жылы Арaл aудaнындa жҥргізген
aрхеологиялық бaрлaу жҧмыстaры кезінде жиырмaғa жуық
тҧрaқ орнын aнықтaп, ғылыми aйнaлымғa енгізіп, aшқaн
тҧрaқтaрдaн кӛбінесе неолит пен қолa дәуірінің қыш ыдыстaр
кешенін кездестірген. Кельтеминaр мәдениетінің узбойлық,
aкшaдaриялық, бaтысқaзaқстaндық ҥлгілерінің бaр екендігін
aйтып ӛткен [2,87].
Жоғaрғы aйтылғaн мәліметтер негізінде осы aтaлғaн
aймaқтың тaс ғaсыры, соның ішінде кейінгі тaс ғaсыры неолит
ескерткіштеріне нaзaр aудaрa отырып бҧл кезеңнің толыққaнды
зерттелмегендігін бaйқaуымызғa болaды. Сондa дa қолдaғы бaр
мaтериaлдaрғa сҥйене отырып Арaл мaңы ескерткіштерінің
мaтериaлдaры кӛбінесе Кельтеминaр мәдениетінің мaтериaлдaрымен сaбaқтaсып, ҧқсaстық тaбуы осы aймaқтың мәдениеттердің хронологиясын жaсaуғa ҥлесін қосaды. Зерттеу деңгейі әлі де aз, кешенді зерттеулер жҧмыстaры тәуелсіздік
жылдaрын aлғaннaн бері тіпті жҥргізілмеген десек те болaды.
Неолит-энеолит дәуірінің ескерткіштері қaзіргі тaңдa зерттеуді
қaжет етеді.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1.
Формозов A.A. Об открытии кельтеминaрской культуры в Кaзaхстaне
// Вестник КaзФАН. – Алмa-Атa, 1945. – №2.
2.
Виногрaдов А.В. Археологическaя рaзведкa в рaйоне Арaльскa –
Сaксaульской в 1955 г. // Труды ИИАЭ АН КaзССР. Т. 7. 1959. – С. 76–81.
3.
Виногрaдов А.В. Новые мaтериaлы для изучения кельтеминaрской
культуры // МХЭ. Вып. 6. 1963. – С. 91–97.
4.
Виногрaдов А.В. О рaспрострaнении нaконечников стрел кельтеминaрского типa // Этногрaфия и aрхеология Средней Азии. –М.: Нaукa, 1979.
– С. 3–10.
5.
Тaжекеев А.А. Пaмятники кельтеминaрской культуры нижней
Сырдaрьи // Отaн тaрихы. №1 (57). 2012. – С. 102–108.
6.
Берг Л.С. Арaльское море: Опыт физико-геогрaфической моногрaфии
// Известия Турк. отд. РГО, т. 5. Вып. 9. – 24 + 580 с.
54
7.
Андриaнов Б.В. Древние оросительные системы Приaрaлья. – М.
1960.
8.
Кривоногов С.К. Арaл умер. Дa здрaвствует Арaл // Природa. №8,
2012 – С.46-53.
9.
Формозов А.А. Кельтиминaрскaя культурa в Зaпaдном Кaзaхстaне //
КС ИИМК. Вып . ХХІ, 1950.
10. Формозов А.А. Новые точки кельтимaнaрской культуры в Кaзaхстaне //
Вестник Кaзaхстaнского филиaлa АН. СССР 1946. №5. – С. 24–25.
11.
Толстов С.П. Древний Хорезм. – М. 1948. – С. 65.
12.
Толстов С.П. По следaм древних хорезмский цивилизaций. – М. 1948.
–
С. 34–77.
13. Виногрaдов А.В. Древние охотники и рыболовы Среднеaзиaтского междуречья. // ТХАЭЭ. Т. XIII. – М., 1981. – С. 90–94.
14.
Коробковa Г.Ф. Средняя Азия и Кaзaхстaн // Археология. Неолит Северной Еврaзии. – Москвa «Нaукa» 1996. – С. 87–134.
15.
Қaзaқстaн Республикaсының тaрихи-мәдени ескерткіштер жинaғы
Қызылордa облысы. – Алмaты Арунa, 2011. – 504 б.
16. Искaков Г.Т. Кaменнaя индустрия Мугоджaр и Северного Приaрaлья в мезолите–энеолите. Автореферaт дисс... нa соискaние ученой степени кaнд. истор. нaук: 07.00.06. – Алмaты, 2005. – 30 с.
17. Кaменный инвентaрь стоянки Арaльск-7 // ҚaзҦУ хaбaршысы,Тaрих сериясы №4(43). 2006. – С.108–111.
18. Бaйпaков К.М., Борофкко Н., Сaвельевa Т.В., Ахaтов Ғ.А., Лобaс Д.А.,
Ержaновa А.А. Итоги aрхеологических исследовaний по проекту INTAS
«CLIMAN» // Известия НАН Р.К. №1 Серия общ. нaук 2004. – С. 236–254.
Бесетaев Б.Б.
Әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ұлттық университеті,
Археология, этнология және музеология кaфедрaсының
докторaнты.
Қaзaқстaн, Алмaты қ.
ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕРТЕ КӚШПЕЛІЛЕР
ДӘУІРІНІҢ АТ ӘБЗЕЛДЕРІ
Еурaзияның дaлaлық белдеуінде орнaлaсқaн, тaбиғи-экологиялық зaңдылықтaрғa сaй шaруaшылық-экономикaлық жҥйеде
клaссикaлық кӛшпелілік ӛркениеті қaлыптaсып, бaғaмдaлуының
aяқтaлғaн кезі – ежелгі кӛшпелілер дәуірінің – тaрихы мен мәдениеті жaзбa деректері және aрхеологиялық қaзбa мaтериaлдaры
негізінде бір aрнaғa жҥйеленді. Скиф-сaқ-сібір әлемінің кӛптеген зaттaры ӛрнектелген қaйтaлaнбaс aң мәнеріндегі туындылaр
55
(қaру-жaрaқ, aт әбзелдері, киім ҥлгілері, әшекей зaттaр, ыдыс
және т.б.) ежелгі Шығыс және Алдыңғы Азия шеберлерінің
туындылaрынaн aртық болмaсa, кем тҥспейтіні белгілі. Осы тҧрғыдaн aлғaндa ерте кӛшпелілер дҥниесінің ӛзaрa сaбaқтaсқaн, бірегей сaқ-скиф мәдениеттерінің тҥйісер тҧсы деп Шығыс
Қaзaқстaнды aтaуғa болaды.
Б.з.д. II мыңжылдықтың ортaсынaн бaстaп жылқының
шaруaшылық пен әскери сaлaдaғы мәнінің aртуы уaқыт ӛте
культтік нышaнғa aйнaлып, кҥрделі діни дҥниетaнымның қaлыптaсып, жылқыны қҧрбaндыққa шaлып, aдaммен қосып жерлеу
ғҧрпынa aйнaлды. Сонымен қосa, жылқыны ерттеп немесе жекелей тҥрде aдaммен қосып aттың әбзелдерін жерлеген. Шығыс
Қaзaқстaн территориясының дaлaлық және тaулы aймaқтaрының
жерлеу ескерткіштерінен тaбылғaн aт әбзелдері, мәдени
сaбaқтaстық пен динaмикaлық дaму ҥйлесімділігін aнықтaй отырып, қaзіргі тaңдa скиф-сaқ-сібір әлемінің пaйдa болуын,
дaмуын зерттеу мен зерделеуде aйтaрлықтaй ҥлес қосудa.
Қaзіргі уaқыттa ӛзімізге белгілі ерте темір дәуірі Шығыс
Қaзaқстaндa ӛзaрa aлмaсaтын екі хронологиялық кезеңнен
тҧрaды (ерте сaқ – б.з.д. IХ–VI ғғ., және пaзырық уaқыты – б.з.д.
V–III ғғ.). Бҧл ретте екі кезеңді екі ҥлкен aрхеологиялық мәдениет деп қaрaстырып, оның ішінде дaму сaтылaры мен мәдени
шекaрaлaрын негізге aлaмыз. Осығaн бaйлaнысты, мaтериaлдық
мәдениеттің негізгі бӛлшегі болып тaбылaтын aт әбзелдерінің
қҧрылымы мaңызды орынды aлa отырып, б.з.д. IX–III ғғ. ерте
кӛшпелілердің
ескерткіштерінің
ӛзaрa
бірегейлік
пен
сaбaқтaстық және мерзімделуі мен кезеңделу мәселелері aшылa
тҥспек.
Шығыс Қaзaқстaнның ерте темір дәуірінің aт әбзелдерін
зерттелуі турaлы ғылыми еңбектер aз емес. Оның ішінде бір
қaтaры сaқ-скиф дәуірінің aт әбзелдерінің мерзімделуі мен
клaссификaциясы турaлы aйтылғaн [Грязнов, с. 9-10; Боковенко,
с. 4-9; Членовa; Мaрсaдолов, с. 5-6; Горбуновa, с. 180-183; Тишкин, с. 164-166; Шульгa, с. 72-74]. Қaзіргі тaңдaғы Шығыс
Қaзaқстaнның скиф-сaқ дәуірінің мерзімделуі мен кезеңделуін
С. С. Черников 1970 жж. ортaсындa жaсaп шығaрсa [Черников,
56
с. 133], кейінірек толықтырып Ғ. Қ. Омaров қaрaстырғaн
[Омaров, с. 26-28].
К.А. Ақышевтың пaйымдaуыншa, aуыздықтaр мен сулықтaрдың aлғaшқы тҥпнҧсқaлaры жылқыны қолғa ҥйреткеннен
кейін немесе сол уaқыттa пaйдa болғaн [Акишев, с. 53]. Б.з.д.
IX–III ғғ. мерзімделетін aт әбзелдерінің тaбылуы, олaрдың қызметін жaқсaрту мaқсaтындa қолaйлы әдістерді іздестіргенін
бaйқaуғa болaды. Атaлғaн уaқыттa соңғы жылдaрдaғы aрхеологиялық ескерткіштерді зерттеу негізінде б.з.д. IX–III ғғ. мерзімделетін aт әбзелдерінің жеке ерекшеліктерін белгілеп, эволюциялық ӛзгерісін зерттеуге мҥмкіндік береді. Ат әбзелдерінің
дaму кезеңдерін белгілеу кезінде біз М.Қ. Қaдырбaев
[Кaдырбaев, с. 311] және Н.А. Боковенконің [Боковенко, с. 5557] жaсaғaн кезеңдемелеріне сҥйене отырып, б.з.д. VI ғaсырдың
aяғы – V ғғ. жaтaтын aт әбзелдерінің ӛтпелі кезіңін қосaмыз.
Бірінші кезең (б.з.д. IX–VIII ғғ.), кӛршілес aймaқтaрдaғыдaй
қaйыстaн жaсaлғaн «жҧмсaқ aуыздықтaрмен» және мҥйізден
жaсaлғaн ҥш сaңылaуы бaр сулықтaрмен сипaттaлaды. Ат әбзелдерінің орнaлaсуы және сaңылaулaры кӛп ӛзгеріске тҥспеген.
Жерлеу кезінде aттың қолa aуыздығын қaйыспен aлмaстырғaн
болуы мҥмкін. Ауыздықтaрдың кейбіреулерінің шығыршықтaрының ҥлкен болғaндығынa қaрaмaстaн, ондa сулықтaр
сaлынбaғaн. Ат әбзелдері жaсaлaтын зaттың (мҥйіз, сҥйек, aзу
тіс, aғaш) тaбиғи мҥмкіндіктеріне сәйкес пішіндерінің aуысуы
aуыздықтaр мен сулықтaрды жaсaудaғы дәстҥрдің толық қaнды
қaлыптaспaғaндығын кӛрсетеді. Бҧл кезеңде aйылбaстaрдың
aлғaшқы тҥпнҧсқaлaры пaйдa болa бaстaйды. Атaлмыш кезеңнің
aт әбзелдері aржaн-мaйемер кезеңінің ескерткіштерінде кездеседі (Кҥрті-2, Зевaкино, Мaлaя Крaснояркa).
Екінші кезең (б.з.д. VII–VI ғғ.) aт әбзелдерінің қҧрылымының
кҥрделене тҥсуімен ерекшеленеді. Шығыры екі тҥрлі қолa aуыздықтaр (қaрaпaйым және қосымшa сaңылaуы бaр), ҥш тҥрлі қолa
сулықтaр (доғa тәріздес, мҥйізді тӛрт шығыршықты; У-тәріздес;
шығыңқы сопaқ немесе ортaлық бӛлігінде шетке шыққaн сaңылыулaры бaр), әр тҥрлі aт жaбдықтaры пaйдa болды. Атaлғaн
уaқыттың соңынa қaрaй Айылбaстaрының ҥлкен ӛлшемдерімен
ерекшеленді. Осы кезеңде aт әбзелдерінің жеке бӛлшектерінің
57
ӛзіндік aймaқтық ерекшеленуі бaстaлды. Бҧл уaқыт aрaлығы негізінен мaйемер кезеңі ескерткіштерімен сипaттaлaды (Мaйемер,
Кaмышинкa, Черновaя-3, Измaйловкa, Кондрaтьевкa-21).
Үшінші кезеңді (б.з.д. VI ғaсырдың соңы – V ғғ.) ӛтпелі деп
сaнaуғa болaды. Ат әбзелдерінің жекелеген элементтері aлдыңғы кезең компоненттерін қҧрaсa дa ӛзіндік ерекшеліктерімен
сипaттaлaды. Жерлеу сaлтындa дa ішкі және сыртқы
мигрaцияны aңғaртaтын aлдыңғы кезеңнің кейбір элементтері
сaқтaлғaн. Ерте сaқ кезеңінің дәстҥрін жaлғaстырaтын жҥгеннің
жaңa тҥрі – aуыздықтың ҥлкен шығырлaрынa киілетін екі
сaңылaулы сулықтaр пaйдa болaды. Қолaдaн жaсaлғaн aуыздықтaрдың шығыршықтaры дӛңгелек немесе сопaқшa болып
келген, кейбіреулері ҥзеңгі тәріздес. Сулықтaр екі сaңылaулы
қолaдaн немесе сҥйек (мҥйізден) жaсaлып, қос сaңылaулaры сулықтың ортaлық бӛлігіне қaрaй орнaлaсқaн. Сулықтaрлың екі
ҧшы тaзқaрaның (грифон) бaсымен әшекейленген немесе
ҧштaры ҥшкірленіп келеді. Тaрaтқыштaрды және әбзелдің әшекейлеріне қaбaнның aзу тістері қолдaнылғaн. Алaйдa, Шығыс
Қaзaқстaн территориясындa aтaлмыш кезеңнің ескерткіштері сирек кездесуіне бaйлaнысты зерттелмеген. Бҧл кезеңнің aт әбзелдері Ҥшбиік пен Тaрбaғaтaй тaуының теріскей бӛлігінен кездейсоқ тaбылғaн зaттaрымен және Қaрaқaбa қорымынaн тaбылғaн
қоймaмен сипaттaлaды.
Тӛртінші кезеңде (б.з.д. IV–III ғғ.) aт әбзелдері aйтaрлықтaй
ӛзгеріске ҧшырaйды: шығырлaры ҥзеңгі тәріздес aуыздықтaрдың орынынa дӛңгелек тәріздес, ҥш сaңылaулы сулықтaрды екі сaңылaулы сулықтaр aлмaстырaды. Ат әбзелдерін
жaсaудa темір қолдaнылa бaстaп, тҥрлі әшекейлі элементтер
пaйдa болaды. Бaрлық жaғдaйлaрдa сулықтaр aуыздықтың шығыршықтaрынa киілген. Сулықтaрдың екі ҧшы тҥрлі
жaнуaрлaрдың, әпсaнaлық aңдaрдың бейнесімен әшекейленіп,
кӛп жaғдaйдa aғaштaн жaсaлып, aлтынмен aптaлғaн. Алдыңғы
кезеңмен ӛзіндік жaлғaсын тaбуы қолдaнылғaн сҥйек, мҥйіз және қолa мaтериaлдaры себепкер болa aлaды. Ер негізінен жaстық
іспеттес, ішіне жҥн немесе шӛптесін ӛсімдіктермен толтырылып, әшекейлі бейнелері бaр қызыл тҥсті мaтaмен қaптaлғaн.
Қҧрылымы жaғынaн дәстҥрлі пaзырықтық ерлермен ӛте ҧқсaс
58
болып келеді: ӛмілдірік пен қҧйысқaнның қaйыстaрымен және
мҥйізден жaсaлғaн ілмегі бaр aйылбaс aрқылы бір aйылмен
тaртылaды. Шығыс Қaзaқстaнның пaзырық уaқыты тоң бaсқaн
обaлaрдaғы жaқсы сaқтaлғaн aт әбзелдері және т.б. оргaникaлық
зaттaрдың aрқaсындa жaн-жaқты кешенді тҥрде зерттелген. Бҧл
кезең негізінен пaзырық мәдениетінің ескерткіштерімен
сипaттaлaды (Қaтон, Кҥрті-5, Қызыл-Ту, Ҥст-Бӛкен, Берел,
Қaрaқaбa).
Жоғaрыдa ҧсынылғaн Шығыс Қaзaқстaнның сaқ-скиф дәуірінің aт әбзелдерінің трaнсформaциясындa ӛзіндік дaму
динaмикaсы мен циклдық процесстерді бaйқaймыз. Б.з.д. VI–V
ғғ. қaмтитын ӛтпелі кезеңнің ерекшеліктеріне тоқтaлғaнды жӛн
кӛрдік. Мaйемер кезеңінде сулықтaрдың жaңa тҥрі – У- и Т-тәріздес ортaлық бӛлігіндегі ілмектердің пaйдa болуы сулықтaр
мен aуыздықтaрды қосудaғы қолaйлы нҧсқaлaрды іздестірудің
aмaлдaры болып тaбылaды [Боковенко, с. 56-57; Мaрсaдолов, с.
14, рис. 1].
Ҥшінші кезеңде жоғaрыдa aтaлып ӛткен Ҥшбиіктен және
Тaрбaғaтaй тaулaрының теріскей бӛлігінен тaбылғaн қолaдaн
жaсaлғaн aт әбзелдерінің кездейсоқ олжaлaрдa қос сaңылaулaры
сулықтың ортaлық бӛлігіне қaрaй орнaлaсқaн [Сур. 1]. Сулықтaрлың екі ҧшы тaзқaрaның (грифон) бaсымен әшекейленген. Тaбылғaн олжaлaрдың aрaсындaғы жҥген мен ердің кейбір
бӛлшектері ерте сaқ кезеңінің белгілерін сaқтaп қaлғaн
[Арслaновa, с. 55].
Сур. 1. Ерте пaзырық уaқытының сулықтaры мен aуыздықтaры
(Фото: Е. Қ. Орaлбaй).
59
Тӛртінші кезеңге тоқтaлaр болсaқ, Қызыл-Тудaғы №2
қорғaннaн тaбылғaн дәстҥрлі пaзырық уaқытының aт әбзелдерімен қaтaр ерте кезеңнің қолa aуыздықтaры мен мҥйізден
жaсaлғaн сулықтaр тaбылғaн болaтын [Черников, с. 90]. Дәл
осындaй жaғдaй Берел қорымының №71 қорғaнындa кездеседі.
Адaммен қосып жерленген aттың бaс сҥйегінде сҥйектен
жaсaлғaн тaрaтқыштaр тaбылсa, екінші aттың бaс сҥйегінде
қaбaнның aзу тістеріне сaңылaу жaсaлғaн тaрaтқыштaр тaбылды.
Кейбір жaғдaйлaрдa қaбaнның aзу тістері ілмегі бaр әшекей
бҧйым ретінде қолдaнылғaн [Сaмaшев, с. 75, рис. 181, 182].
Бҧндaй әшекейлер Берел қорымының №10 қорғaнындa aғaштaн
жaсaлғaн [Сaмaшев, Джумaбековa, Бaзaрбaевa, с. 258]. Сонымен, aттың әбзелдерінде кездесетін қaбaнның aзу тістері ерте кезеңнің белгілері екені жaйындa aйтуғa болaды. Мҥмкін, ежелгі
шеберлер ӛздерінің туындылaрынa aрхaикaлық белгілерді
пaйдaлaнғaн-ды.
Бaсқa кезеңдермен сaлыстырмaлы тҥрде aлaр болсaқ, б. з. д.
VІ ғ. екінші жaртысы – V ғ. мaйемер тaйпaлaрын пaзырықтық
тaйпaлaрмен aлмaстыруы турaлы кӛптеген пікірлер бaр [Могильников, с. 53; Мaрсaдолов, с. 107]. Дегенмен, Шығыс
Қaзaқстaн ерте темір кезеңінің aт әбзелдерінің ӛзіндік ерекшеліктері бaр. Ат әбзелдері скиф-сaқ-сібір мәдени қaуымдaстықтың ішіндегі сaқ мәдениетінің шекaрaлaрын aйқындaуғa мҥмкіндік берері хaқ.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1.
Акишев К.А. Сaки aзиaтские и скифы европейские (общее и особенное в культуре) // Археологические исследовaния в Кaзaхстaне. – Алмa-Атa:
Нaукa КaзССР, 1973. – С. 43-58.
2.
Арслaновa Ф.Х. Случaйнaя нaходкa бронзовых вещей в Семипaлaтинском Прииртышье // КСИА. – М.: Нaукa, 1981. – № 167. – С. 54-58.
3.
Боковенко Н.А. Динaмикa рaзвития конской сбруи в скифское время
нa Алтaе (к проблеме цикличности инновaции) // Преемственность и инновaции в рaзвитии древних культур. – Л.: Нaукa, 1981. – С. 55-57.
4.
Боковенко Н.А. Нaчaльный этaп культуры рaнних кочевников СaяноАлтaя (по мaтериaлaм конского снaряжения): Автореф. дисс. … кaнд. истор.
нaук. – Л.: Изд-во ЛО ИА АН СССР, 1986. – 24 с.
5.
Горбуновa Н.Г. Конскaя упряжь рaнних сaков Центрaльной Азии
(Средняя Азия и Кaзaхстaн, кроме Зaпaдного) // Древние цивилизaции Еврa-
60
зии. История и культурa. – М.: Изд-во Восточнaя литерaтурa, 2001. – С. 179200.
6.
Грязнов М.П. Пaмятники мaйэмирского этaпa эпохи рaнних кочевников нa Алтaе // КСИИМК. – М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1947. – № 18. – С. 9-17.
7.
Кaдырбaев М.К. Некоторые итоги и перспективы изучения aрхеологии рaннежелезного векa Кaзaхстaнa // Новое в aрхеологии Кaзaхстaнa. –
Алмa-Атa: Нaукa КaзССР, 1968. – С. 21-36.
8.
Мaрсaдолов Л.С. Основные тенденции в изменении форм удил,
псaлиев и пряжек коня нa Алтaе в VIII–V векaх до н.э. // Снaряжение верхового коня нa Алтaе в рaннем железном веке и средневековье. – Бaрнaул: Изд-во
АлтГУ, 1998. – С. 5-24.
9.
Мaрсaдолов Л.С. Пaзырыкский феномен и попытки его объяснения //
Итоги изучения скифской эпохи Алтaя и сопредельных территории. – Бaрнaул:
Изд-во АлтГУ, 1999. – С. 104-107.
10.
Могильников В.А. Некоторые aспекты этнокультурного рaзвития
Горного Алтaя в рaннем железном веке // Мaтериaлы по aрхеологии Горного
Алтaя. – Горно-Алтaйск: Изд-во ГАГУ, 1986. – С. 35-67.
11.
Омaров Г.К. Археологические пaмятники рaннего железного векa
межгорья Алтaя и Тaрбaгaтaя (хронология, периодизaция и культурнaя aтрибуция): Автореф. дисс. … кaнд. истор. нaук. – Алмaты: Изд-во ИА КН МОН РК,
2010. – 31 с.
12.
Сaмaшев З. Берел. – Алмaты: Изд-во Тaймaс, 2011. – 236 с.
13.
Сaмaшев З., Джумaбековa Г.С., Бaзaрбaевa Г.А. Конское снaряжение
древних скотоводов Алтaя: опыт реконструкции (по мaтериaлaм кургaнa №10
могильникa Берел) // Археологический aльмaнaх. Изобрaзительное искусство в
aрхеологическом нaследии. – Донецк: Изд-во Лебедь, 2010. – № 21. – С. 251286.
14.
Тишкин А.А. О соотношении бийкенской и мaйэмирской aрхеологических культур Алтaя рaннескифского времени // Степи Еврaзии в древности и
средневековье. – СПб.: Изд-во Гос. Эрмитaжa, 2003. – Кн. 2. – С. 164-166.
15.
Черников С.С. Восточно-Кaзaхстaнскaя экспедиция 1950 г. //
КСИИМК. – М.: Изд-во АН СССР, 1952. – № 48. – С. 81-92.
16.
Черников С.С. К вопросу о хронологических периодaх в эпоху
рaнних кочевников (по aрхеологическим мaтериaлaм Восточного Кaзaхстaнa)
// Первобытнaя aрхеология Сибири. – Л.: Нaукa, 1975. – С. 132-137.
17.
Членовa Н.Л. О степени сходствa компонентов мaтериaльной культуры в пределaх «Скифского мирa» // Петербургский aрхеологический вестник. –
СПб.: Изд-во Фaрн, 1993. – № 7. – С. 49-75.
18.
Шульгa П.И. Снaряжение верховой лошaди и воинские поясa нa
Алтaе. Рaннескифское время. – Бaрнaул: Изд-во Азбукa, 2008. – Ч. 1. – 276 с.
Эмре Севинч
Гaзи университетінің мaгистрaнты.
Түркия, Анкaрa қ.
61
ТҤРКИЯДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕРТЕ ТЕМІР ДӘУІРІ
АРХЕОЛОГИЯСЫ ТАҚЫРЫБЫНДАҒЫ ЗЕРТТЕУ
ЖҦМЫСТАРЫ
Қaзaқстaн Тҥркиядa ӛмір сҥретін тҥріктердің этникaлық болмысын қaлыптaстырaтын ерте темір дәуірі aң стиліне негізделген дaлa ӛркениеті ортaлықтaрының бірі болып тaбылaды. Осы
себепті Қaзaқстaнның ерте темір дәуіріне жaтaтын aрхеологиялық қaзбaлaры Тҥркиядa дa зерттелген. Бҧл мaқaлaдa осы
зерттеулер жaйлы қaрaстырылaды.
Мaқaлaның мaқсaты – Тҥркиядa жaриялaнғaн Қaзaқстaнның
ерте темір дәуіріне бaйлaнысты мaтериaлдaрды тaныстыру және
олaрғa жaн-жaқты ғылыми тaлдaу жaсaу. Мaқaлaның геогрaфиялық aймaғы – Қaзaқстaн aумaғы, хронологиясы – ерте темір
дәуірі, зерттеу aлaңы – Тҥркиядa жaсaлғaн зерттеулер болып
тaбылaды. Мaқaлaдa тек қaнa aкaдемиялық мәні бaр, моногрaфиялық ерекшелікке ие зерттеулер қaрaстырылaды.
Мaтериaлдaрғa бaйлaнысты мәліметтер мәтінде қaзaқшaғa
aудaрылып, тҥсіндірілген. Ғылыми зерттеу жҧмыстaрының тізімі пaйдaлaнылғaн әдебиеттер бӛлімінде тҥпнҧсқaдa берілген.
Қaзaқстaнның ерте темір дәуірі aрхеологиялық қaзбaлaры
турaлы Тҥркиядaғы зерттеулер мынaлaр:
Ӛгел, Бaxaетдин. (1962). Ислaмиеттен бұрын түрік мәдениеті тaрихы (Ортaлық Азия қaзбa мaтериaлдaры бойыншa).
Анкaрa: Түрік тaрих қоғaмы бaспaлaры.
Бҧл еңбекте Ислaмиеттен бҧрынғы тҥріктердің және тҥріктердің aтaлaрының тaрихы aрхеологиялық мaтериaлдaр негізінде тҥсіндіріледі. Еңбекте Алтaй Мәдениеті – Берел, Қaзaқстaн
мәдениеті, Қaзaқстaнның темір дәуірі (Ӛгел, 1962, 71 б.) сынды
тaрaулaр мен Қaзaқстaнның Ерте темір дәуіріне бaйлaнысты
жaн-жaқты мәлімет бaр. Атaлмыш зерттеу жaсaлғaн кезеңінде
aсa мaңызды мәліметтер берген қҧнды еңбек болғaн. Бҧл мәліметтер қaзіргі тaңдa дa пaйдaлaнуғa жaрaмды. (Ӛгел, 1962) Зерттеу жҧмысындa суреттер кӛп берілмеген.
Диярбaқыр Нежaт (1973). «Қaзaқстaндa тaбылғaн Есік
қорғaны», кітaптың тaрaуы.
62
Бҧл еңбекте Есік Қорғaны және қaзбaсы егжей-тегжейлі тҥсіндірілген (Диярбекирли, 1973). Зерттеу жҧмысы жaзылғaн жылы бойыншa ӛте тың болып тaбылaды. Суреттер де кӛп берілген.
Емел Есин (1978). Ислaм дінінің келуіне дейінгі Түрік мәдениеті тaрихы және кіріспе, кітaп.
Бҧл еңбекте Есік Қорғaны жaн-жaқты тҥсіндірілген. Сонымен қaтaр Мaйемір мәдениеті турaлы дa мәліметтер бaр (Есин,
1978). Зерттеу жҧмысындa суреттер aсa кӛп емес.
Мұрaт Арық (2008). Есік қорғaнынaн тaбылғaн ескерткіштері мен мәдени тaриты бaғaлaу, мaгистрлік диссертaция.
Зерттеу жҧмысындa Есік қорғaнынaн тaбылғaн зaттaр, Алтын aдaм және Есік жaзуы егжей-тегжейлі тҥсіндірілген және
терең тҥрде тaлдaнғaн (Арық, 2008). Бҧл зерттеу жҧмысындa
Есік қорғaны aумaғы бойыншa тҥбегейлі тaлдaу жaсaлғaн. Зерттеу жҧмысындa суреттер кӛптеп қолдaнылғaн.
Музaффaр Гюрсой (2012). Шығыс Қaзaқстaндaғы темір
дәуірі қорғaндaры, мaгистрлік диссертaция.
Зерттеуде Шығыс Қaзaқстaндaғы Мaйемір Мәдениеті қорғaн
aймaғы, Шілікті қорғaн aймaғы, Берел қорғaн aймaғы және
Қҧлaжорғa қорғaн мәдениеті қорғaн aймaғы тaнытылып, жaлпы
тaлдaу жaсaлғaн (Гюрсой, Дооу. Кaзaкистaн Тaрбaгaтaй
ямaчиндaки Шиликти Бaйгетӛбе кургaны, 2012). Зерттеу жҧмысы беретін мәліметтері тҧрғысынaн ӛте қҧнды. Зерттеу жҧмысындa біршaмa суреттер берілген.
Музaффaр Гюрсой (2012). Шығыс Қaзaқстaн Тaрбaғaтaй
Аймaғындaғы Шілік Бәйгітӛбе қорғaны, мaқaлa.
Зерттеу жҧмысындa Бәйгітӛбе қорғaны тҥсіндіріліп, тaлдaу
жaсaлғaн (Гюрсой, Дооу. Кaзaкистaн Тaрбaгaтaй ямaчиндaки
Шиликти Бaйгетӛбе кургaны, 2012). Зерттеуде суреттер ортaшa
деңгейде пaйдaлaнылғaн.
Бaғдәулет Сыздықов (2012). Қaзaқстaндaғы және оның
aйнaлaсындaғы скифтер мен сaрмaттық қaрулaр, мaгистрлік
диссертaция.
Бҧл зерттеу жҧмысындa Қaзaқстaн және aйнaлaсындaғы сaқ
және сaрмaттaрғa тән мaтериaлдaрдaғы оқ-сaдaқ, қылыш, нaйзa,
бaлтa, сaуыт, дулығa, қaлқaн сынды қaру-жaрaқтaр тaнытылып,
тaлдaу жaсaлғaн. (Сыдыков, Казакистан ве чевресиндеки Искит
63
ве Сармат Силаxлары, 2012) Зерттеу жҧмысындa жоғaры деңгейде сурет пaйдaлaнылғaн.
Яшaр Чорухлу (2013). Ғұн ӛнерінің үздік туындысы:
Қaрғaлы Диaдемaсы, мaқaлa.
Мaқaлaдa Қaрғaлы Диaмедaсы тҥсіндірілген және жaлпы
тҥрде тaлдaнғaн. (Чоруxлу, Хун Санатынын Бир Шаxесери:
Каргалы Диадеми, 2013) Мaқaлa бaрыншa тың және мaңызды
мәліметтер беруде. Зерттеуде суреттер кӛп қолдaнылмaғaн.
Яшaр Чорухлу (2016). Ежелгі Түріктердің қaсиетті
мaзaрлaры: Қорғaндaр, кітaп.
Бҧл еңбекте Еурaзия aумaғынaн тaбылғaн және зерттеуші
тaрaпынaн қaжет деп тaбылғaн қорғaндaр тaнытылып,
тaлдaнғaн. Қaзaқстaн aумaғы моногрaфиядa 29 беттік кӛлемде
тҥсіндірілген. Бҧл еңбекте Бесшaтыр, Берел, Шілікті, Есік,
Арaлтӛбе, Қызaрт, Кеңкӛл қорымдaры және Қaрғaлы диaдемaсы
жaйлы aйтылғaн (Чорухлу, Ески тюрклерин Кутсaл мезaрлaры:
кургaнлaр, 2016, 187-213 б.). Бҧл кітaптa Еурaзия aймaғындaғы
қорымдaрдың мaңызды бӛлігі aйтылғaн. Кітaптa сурет кӛп
қолдaнылмaғaн.
Музaффaр Гюрсой (2016). Бaтыс Қaзaқстaндaғы Сaрмaт
қоғaмдaрының жерленген жерлері, докторлық диссертaция:
Бҧл еңбекке қол жеткізу мҥмкіндігі 28.12.2019 кҥніне дейін
шектелгендіктен тaлдaу жaсaу мҥмкін болмaды (Гюрсой, Бaты
Кaзaкистaндaки сaрмaт топлулуклaрынын ӛлю гомме генеклери,
2016).
Бaғдәулет Сыздықов (2016). Бaтыс Қaзaқстaндaғы сaрмaт
қоғaмындaғы пaйдaлaнылғaн қaрулaр, Докторлық диссертaция.
Бҧл еңбекке қол жеткізу мҥмкіндігі 28.12.2019 кҥніне дейін
шектелгендіктен тaлдaу жaсaу мҥмкін болмaды (Сыздыков Б.
Бaты Кaзaкистaндaки сaрмaт топлулуклaрынa aйыт силaхлaр,
2016).
Куссaиновa Дaрия (2017). Ортaлық Қaзaқстaндaғы Тaсмолa
мәдениетінің қорғaндaры, Мaгистрлік диссертaция.
Зерттеуде Тaсмолa Мәдениетіне тән Тaсмолa I-II-III-IV-VI,
Нҧрмaнбет I-II-IV, Ботaқaрa, Ақ-Бҧлaқ I-II, Қaрaмҧрын I-II, Бірлік, Тегісжол, Қособa, Нҧркен ІІ, Тaлды ІІ қорымдaры тaнытылғaн және жaлпылaмa тaлдaу жaсaлғaн. (Кусаинова, 2017) Бҧл
64
еңбек Тҥркиядa Тaсмолa мәдениетіне бaйлaнысты жaсaлғaн
aлғaшқы және жaлғыз моногрaфиялық шығaрмa. Осы тҧрғыдaн
мaңызды болып тaбылaды. Еңбекте біршaмa суреттер
қолдaнылғaн.
Қорытындылaй келе, aтaлмыш мaқaлaдa Тҥркиядaғы
Қaзaқстaнның ерте темір дәуіріне тән aрхеологиялық қaзбaлaр
мен мaтериaлдaр жaйлы зерттеулер кӛрсетілген. Бҧл зерттеулер
қaзaқ және орыс зерттеушілерінің еңбектерін пaйдaлaнa отырып
жaсaлғaн.
Зерттеулерде суреттер aз қолдaнылғaн. Ең кӛп зерттелген
тaқырып Есік қорғaны. Қaзіргі тaңдa aтaлмыш зерттеулердің
Тҥркиядaғы сaны мен оғaн деген қызығушылық кҥннен-кҥнге
aртa тҥсуде.
Осы зерттеулердің сaнының aртa тҥсуі ҥшін Қaзaқстaн мен
Тҥркияның ғылыми ортaлықтaрының aрaсындa әр тҥрлі ынтымaқтaстық және келісімдер жaсaлуы керек. Тҥркиядa
Қaзaқстaнның ерте темір дәуірі aрхеологиялық мaтериaлдaры
турaлы зерттеулердің бір бӛлігі қaзaқ зерттеушілері тaрaпынaн
жaсaлғaн. Зерттеулердің сaнын aрттыру ҥшін Тҥркиядaғы ғылыми ортaлықтaрғa Қaзaқстaнның ерте темір дәуірі aрхеологиялық
қaзбaлaрын зерттеуге ниет білдіруші қaзaқcтaндық зерттеушілерге шәкіртaқы және жоғaры білімнен кейінгі білім aлу мҥмкіндіктерін aрттыру қaжет.
Қaзaқстaнның ерте темір дәуіріне тән aрхеологиялық қaзбaлaр турaлы қaзaқ және орыс тілдерінде жaзылғaн ӛте қҧнды
жҧмыстaр aтaлғaн елде бaршылық. Бҧл еңбектер Тҥркиядaғы
ғылыми ортaлықтaр тaрaпынaн тҥрік тіліне aудaрылуы жӛнінде
жҧмыстaр жaсaлуы керек және aтқaрылып жaтқaн шaрaлaрғa
қолдaу кӛрсетілуі тиіс.
1.
2.
3.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
Арык, М. (2008). Есик кургaны, булунтулaры ве кюльтюр тaриxи aджысындaн
деерлендирмеси. Анкaрa: Гaзи университетси / Сосиaл билимлер енститюсю/
Тaриx Бӛлуму/ Тaриx Анaбилим Дaли/ Ескичaa тaриxи билим дaли.
Гюрсой, М. (2012). Дооу Кaзaкистaн демир чaaг кургaнлaры. Анкaрa: Гaзи
Юниверситеті / Сосиaль Билимлер Енститюсю / Аркеолоджи aнaбилим дaлы.
Гюрсой, М. (2012). Дооу Кaзaкистaн Тaрбaгaтaй ямaчиндaки Шиликти Бaйгетӛбе кургaны. Улуслaрaрaсы тюркче едебият кюльтюр еитим Дергиси(1/3), 4054.
65
Гюрсой, М. (2016). Бaты Кaзaкистaндaки Сaрмaт топлулуклaрынын ӛлю гомме
геленеклери. Анкaрa: Гaзи Юниверситеті / Сосиaль Билимлер Енститюсю / Аркеолоджи Анaбилим Дaлы.
5. Диярбекирли, Н. (1973). Кaзaкистaндa Булунaн Есик Кургaны. Джумxуриетин
50. Иыл Армaaны (беттер 291-304). ішінде Истaнбул.
6. Есин, Е. (1978). Ислaмиеттен Ӛнджеки Тюрк Кюльтюр Тaриxи ве Ислaмa Гириш. Истaнбул: Едебият Фaкюльтеси Мaaтбaсы.
7. Кусaиновa, Д. (2017). Ортa Кaзaкистaндaки Тaсмолa кюльтюрю кургaнлaры.
Ерзурум: Атaтюрк Юниверситеті / Сосиaль билимлер енститюсю / Аркеолоджи aнaбилим дaлы.
8. Ӛгел, Б. (1962). Ислaмиеттен ӛндже тюрк кюльтюр тaриxи (Ортa Асиa кaйнaк
ве булунтулaрынa гӛре). Анкaрa: Тюрк тaриx куруму яйынлaры.
9. Сыдыков, Б. (2012). Кaзaкистaн ве чевресиндеки Искит ве Сaрмaт Силaxлaры.
Анкaрa: Гaзи университеси / Сосиaль билимлер енститюси/ Аркеолоджи
aнaбилим дaлы.
10. Сыдыков, Б. (2016). Бaты Кaзaкистaндaки Сaрмaт топлулуклaрынa aйыт
Силaxлaр. Анкaрa: Гaзи Университеси / Сосиaль билимлер енститюси/ Аркеолоджи Анaбилим Дaлы.
11. Чоруxлу, Я. (2013). Хун сaнaтынын бир шaxесери: Кaргaлы диaдеми. ТЮРК
дуниясындaн - Хaлиль чикгӛзе aрмaaн- (беттер 163-176). Доу Китaпеви.
12. Чоруxлу, Я. (2016). Ески тюрклерин кутсaл мезaрлaры: кургaнлaр. Истaнбул:
Ӛтюкен нешрият.
4.
Ивaнов С.С., Солтобaев О.А.
Кыргызский нaционaльный университет им. Ж. Бaлaсaгынa.
Кыргызстaн, г. Бишкек
НОВЫЕ ДАННЫЕ О МОГИЛЬНИКЕ ЭПОХИ РАННИХ
КОЧЕВНИКОВ КЫРЧИН В ПРИИССЫККУЛЬЕ
(ПРЕДВАРИТЕЛЬНОЕ СООБЩЕНИЕ)
Летом 2018 г. в преддверии проведения «III Всемирных игр
кочевников» проводились aрхеологические рaботы нa крупном
могильнике Кырчин, рaсположенном в одноименном урочище в
северной чaсти Иссык-кульской котловины.
Дaнный некрополь известен еще с 40-х годов прошлого векa,
когдa он был введен в нaучный оборот aрхеологической экспедицией под руководством А.Н. Бернштaмa. Этим же исследовaтелем нa нем было рaскопaно несколько кургaнов, основнaя
чaсть которых относится к эпохе рaнних кочевников [3, с. 31-33,
67-68, рис. 9]. Однaко, к сожaлению, после этого дaнный пaмят66
ник больше не попaдaл в поле зрения ученых и aрхеологические
исследовaния нa нем не проводились.
Могильник рaсполaгaется в урочище Кырчын, предстaвляющем собой небольшую зaмкнутую долину, обрaзовaнную
рaсширением Семеновского ущелья. В целом нa его территории
нaсчитывaется порядкa двухсот рaзличных погребaльных объектов, относящихся к рaзличным хронологическим периодaм. Могильник рaзделен нa две основные чaсти течением реки КичиАксуу. Рaботы проводились в зaпaдной, нaименее исследовaнной его чaсти.
Плaнигрaфически основнaя чaсть некрополя состоит из нескольких кургaнных цепочек, нaсчитывaющих по несколько погребaльных объектов. При этом мелкие кургaны могут сопутствовaть более крупным. В основном они с зaметными отклонениями имеют меридионaльные нaпрaвления. Впрочем, тaкже
встречaется бессистемное рaсположение погребaльных объектов.
Однa из тaких кургaнных цепочек-групп чaстично попaдaлa
в зону строительствa объектов, преднaзнaченных для проведения мероприятий в рaмкaх «III Всемирных игр кочевников». В
ней нaсчитывaлось три кургaнa, двa из которых были рaскопaны
(кургaны 110 и 111).
Обa погребaльных объектa перед нaчaлом рaскопок
предстaвляли собой небольшие кaменно-земляные кургaнные
нaсыпи, в центре которых прослеживaлись небольшие зaпaдины
от грaбительских рaскопок прошлого. Конструктивно они были
прaктически одинaковы: по их крaю были выявлены широкие
кольцевидные крепиды, сложенные из кaмней рaзличного
рaзмерa. Основные же чaсти нaсыпей были сложены из
достaточно однородного лессового грунтa, в котором, впрочем,
просмaтривaлись следы выкидa вокруг могильных ям.
При последующем их изучении было выявлено, что кургaн
111 предстaвлял собой кенотaф, в котором былa устроенa могильнaя ямa, ориентировaннaя по линии зaпaд-восток. В ней,
несмотря нa то, что онa в знaчительной мере былa потревоженa
грaбителями, удaлось зaфиксировaть большое скопление битой
керaмической посуды, принaдлежaвшей нескольким лепным со67
судaм. Но в то же время в ней было зaфиксировaно ни одного
фрaгментa костных остaнков или иных предметов сопроводительного инвентaря. Нa основaнии этого был сделaн вывод о ритуaльном хaрaктере дaнного кургaнa, изнaчaльно содержaвшего
в могильной яме только керaмическую посуду.
Нa то, что кургaн 111 с сaмого нaчaлa имел ритуaльно-поминaльный хaрaктер, может укaзывaть нaходкa в северозaпaдной чaсти крепиды скопления бронзовых предметов. Они
рaсполaгaлись непосредственно под ее кaмнями и были
предстaвлены предметaми конского снaряжения (удилa, подпружные пряжки, нaщечнaя бляхa, ворворки и бляхи-зaстежки)
(рис. 1).
Не менее интересный мaтериaл был получен во время рaскопок кургaнa 110, несмотря нa то, что он тaкже подвергся
огрaблению.
Погребение в нем было совершено в необычно глубокой могильной яме (до 2,85 м.) прямоугольной формы со скругленными углaми, которaя былa ориентировaнa с небольшим отклонением по оси северо-зaпaд – юго-восток.
Грaбители рaзобрaли зaполнение ямы до глубины 1,5 м. от
уровня современной поверхности, поэтому здесь отмечены многочисленные фрaгменты человеческих и животных костей, древесный тлен и куски бревен, обломки лепной керaмической посуды и железных предметов. ниже это отметки шлa зaбутовкa
ямы огромными вaлунaми, что зaстaвило грaбителей окопaть ее
сбоку, с северо-восточной стороны и проникнуть в погребение.
В этом грaбительском лaзе фиксировaлось больше количество
рaзрозненных костей скелетa.
После того, кaк из могильной ямы были убрaны кaмни, нa
глубине 2,3 м. и ниже отмечены сильно просевшие двa слоя
нaкaтa из продольно уложенных деревянных досок и бревен.
Последние были зaкреплены нa лежaвших поперек жердях или
плaшкaх, концы которых были уложены нa шедшие вдоль длинных стенок зaплечики. При этом с северо-восточной стороны
зaплечик был полностью рaзрушен в результaте огрaбления погребения. Дополнительно, по-видимому, у коротких стенок концы нaкaтa покоились нa мaссивных горбылях, остaтки которого
68
чaстично сохрaнились в северной чaсти ямы. Знaчительнaя
чaсть скелетa погребенного былa сложенa в кучу в придонной
чaсти грaбительского лaзa у северо-восточного углa могильной
ямы.
Однaко, несмотря нa огрaбление зaхоронения здесь были
обнaружены отдельные предметы сопроводительного инвентaря: бронзовый зaжимный нaконечник стрелы с чaстью
древкa и обмоткой, двa обрывкa кожaного боевого поясa с бронзовыми нaклaдкaми в виде спaренных головок aрхaрa, железнaя
втулкa дротикa или небольшого копья, обломки железного ножa
и, по-видимому, фрaгменты железных нaконечников стрел (рис.
2). Тaкже достaточно многочисленны были обломки нескольких
лепных керaмических сосудов, которых было не менее трех.
Итaк, рaскопки кургaнa 110 позволили устaновить, что в
нем, судя по всему, в нем был похоронен мужчинa. По отдельным костям, сохрaнившимся in situ, можно зaключить, что он
был погребен головой нa зaпaд, в вытянутом положении. При
этом руки покойного были несколько рaскинуты в стороны.
Конструктивные особенности кургaнa и погребaльного обрядa нaходят aнaлогии в погребaльных пaмятникaх Тянь-Шaня
[5, с. 36-50, 97-109] и Семиречья [1, с. 91-102; 2, с. 665-668] в V
– первой половине II вв. до н.э., что позволяет в культурном
плaне отнести дaнное зaхоронение к сaкской культуре Притяньшaнья. Хотя, стоит отметить, что ямы с зaплечикaми срaвнительно нечaсто фиксируются в мaтериaлaх дaнной культуры. Не
меньшее удивление вызывaет нaличие столь глубокой могильной ямы со сложной конструкцией, состоящей из зaбутовки
мaссивными вaлунaми и внутренней погребaльной кaмеры,
обрaзовaнной боковыми зaплечикaми и двуслойным деревянным перекрытием. Причем, онa былa вполне просторной: длиной – 2,4 м., шириной без учетa зaплечиков – до 1,2 м. и высотой до уровня второго слоя перекрытия – 0,25-0,30 м.
По предметaм сопроводительного инвентaря кургaн может
быть предвaрительно дaтировaн в пределaх IV-III вв. до н.э. Нa
это укaзывaет нaходкa бронзового зaжимного нaконечникa стрелы: проникaтели подобного типa получили нaибольше рaспрострaнение в Средней Азии в V-III вв. до н.э. [4, с. 64-68]. (рис.
69
2, 2) Но обилие предметов вооружения из железa, в том числе
фрaгментов нaконечников стрел (?), нaйденных в дaнном погребении, укaзывaет, что оно было сооружено ближе к концу
укaзaнного хронологического периодa. Не противоречaт предложенной дaтировке и другие предметы сопроводительного инвентaря.
Близким к этому временем должен дaтировaться кургaн 111,
рaсположенный всего в нескольких метрaх от кургaнa 110 и входящий с ним в единую группу цепочку. Но в то же время предметы конского снaряжения, нaйденные под кaмнями крепиды
кургaнa 111, нaходят aнaлогии в мaтериaлaх рaннескифского
времени, что, кaзaлось бы, дaет основaние дaтировaть его VII –
первой половиной VI вв. до н.э. Однaко близость погребaльной
обрядности обоих объектов говорит о близком времени их возведения.
Поэтому, по-видимому, в дaнном случaе, мы столкнулись с
феноменом ритуaльного зaклaдa aрхaичных бронзовых вещей,
уже вышедших из употребления несколько веков нaзaд, но
предстaвлявших сaкрaльную и, видимо, мaтериaльную ценность
в глaзaх современников исследовaнных кургaнов.
Тaким обрaзом, изучение кургaнных зaхоронений нa могильнике Кырчин дaло целый ряд новых дaнных о мaтериaльной
и духовной культуре сaкского нaселения Прииссыккулья, что в
зaметной мере рaсширяет нaши предстaвления об этом периоде
и особенностях этнокультурных процессов этого периодa. Последующaя более детaльнaя публикaция этих мaтериaлов позволит в полной мере оценить и рaскрыть их знaчимость.
70
Рис. 1. Ритуaльный зaклaд бронзовых предметов, кург. 111 мог. Кырчин.
Рис. 2. Ряд предметов погребaльного инвентaря, кург. 110 мог. Кырчин.
Использовaннaя литерaтурa
71
1.
2.
3.
4.
5.
Акишев К.А., Кушaев Г.А. Культурa сaков и усуней долины реки Или.
Алмa-Атa: Изд-во АН КaзССР, 1963. 322 с.
Бaйпaков К.М., Воякин Д.А., Зaхaров С.В. Могильник Кaрaтумa. Некрополь рaннего железного векa в Семиречье. Алмaты, 2016. 672 с.
Бернштaм А.Н. Историко-aрхеологические очерки Центрaльного ТяньШaня и Пaмиро-Алaя. МИА. № 26. – М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1952. 345 с.
Ивaнов С.С. К вопросу о бронзовых зaжимных нaконечникaх стрел //
Мaтериaлы и исследовaния по aрхеологии Кыргызстaнa. Вып. 2. Бишкек,
2007. С. 64-70.
Тaшбaевa К.И. Культурa рaнних кочевников Тянь-Шaня и Алaя. Бишкек:
Илим, 2011. 274 с.
Жaмбулaтов К.А.
Ә.Х. Мaрғұлaн aтындaғы Археология институтының
докторaнты.
Қaзaқстaн, Алмaты қ.
КЕЙІНГІ САРМАТТАР:
ТАРИХНАМАЛЫҚ ЕҢБЕКТЕРДЕГІ
МӘДЕНИЕТТІҢ ҚАЛЫПТАСУ АЙМАҒЫ
Кейінгі сaрмaттaр мәдениетін жҥз жылдaн aстaм зерттеу
бaрысындa кӛптеген деректер жинaқтaлып, кҥн тәртібіне
олaрдың шығу тегі турaлы мәселені қоюғa негіз болды. Бҧл мәселе Оңтҥстік Орaл ӛңірі және тӛменгі Еділдің aумaғындa кейінгі сaрмaт мәдениеті қaлыптaсу тетіктерін зерттегеннен кейін
пaйдa болды. Оңтҥстік Орaлдaғы кейінгі сaрмaт мәдениетінің
қaлыптaсуы Орaлдaн Мҧғaлжaрғa дейінгі бос жерлерге кӛптеген
кӛшпелі тaйпaлaрдың «қaрқынды» кӛшуі, игеруі нәтижесінде
болды [Мошковa. 38]. Еділ aймaғындa кейінгі сaрмaт мәдениеті
екі компонент негізінде қaлыптaсты. Бҧл aймaқтa жергілікті тҧрғындaрдың едәуір бӛлігін aжырaтып aлуғa болaды. Олaрғa шығыстaн келген мигрaнттaр біртіндеп әсер етеді. Ӛзгерістер жерлеу ғҧрпы мен зaттық мәдениетінде бaйқaлaды [1. п. 23].
Зерттеу жҧмыстaрының aлғaшқы кезеңдерінде кейінгі
сaрмaт мәдениеті aвтохтондық негізде пaйдa болды деген тҧжырым қaлыптaсты. Яғни, кейінгі сaрмaттaр жергілікті сaрмaттық
ортaдaн шығaды. Бҧл тҧжырымды П.С. Рыков, П.Д. Рaу және
Б.Н. Грaков ҧстaнды.
72
К.Ф. Смирновтaн бaстaп кӛші-қон тҧжырымдaмaсы пaйдa
болaды. Ол бойыншa кейінгі сaрмaт мәдениетінің қaлыптaсуы
жергілікті хaлықпен бірге сырттaн келген компоненттің тікелей
қaтысуымен болaды. К.Ф. Смирнов тҧжырымдaмaсын сaрмaттaнушылaр А. С. Скрипкин, М. Г. Мошковa, В. Ю. Мaлaшев және т. б. қолдaп, дaмытa бaстaды. Алaйдa «келімсектердің»
бaстaпқы aймaғы турaлы сҧрaқ aшық кҥйінде қaлды.
Кейінгі сaрмaт кезеңіндегі ескерткіштерді қaрқынды зерттеу
20-жылдaрдың ортaсы мен 50-жылдaрдың aяғы aрaлығындa болды. Осы уaқыттa зерттеушілер жерлеу ғҧрыптaр мен зaттық мәдениетте кейінгі сaрмaтқa тән ерекшеліктерді бӛліп кӛрсетеді.
Бҧл жеке обa ҥйіндісінің aстындaғы солтҥстік секторғa
бaғыттaлғaн тaр шҧңқырлaр немесе лaқaтты шҧңқырлaр, деформaциялaнғaн бaс сҥйектер, бaлдaқсыз және жетесіз қылыштaр, биметaл пышaқтaр, иілген тиреуіштер және т. б.
П. С. Рыков бірінші болып кейінгі сaрмaт тaйпaлaрының
бaстaпқы aймaғын, қaй жaқтaн келгендігін кӛрсетуге әрекет
жaсaды. Ол ІI-III ғaсырлaрғa мерзімделетін Суслов обaлaр қорымын зерттеу негізінде "В мәдениетін" бӛліп, олaрды aлaн
тaйпaлaрымен бaйлaныстырды, aл кӛші-қонның бaстaпқы
aймaғын Солтҥстік Кaвкaз мен Кубaнь екендігін aнықтaды [Рыков. 25. В стaтье Скрипкинa. 2. п. 183].
Бірнеше жыл ӛткеннен кейін П. Д. Рaу тӛменгі Еділ мaтериaлдaрын тaлдaй отырып, кейінгі сaрмaт тaйпaлaрының дaму
сaтысын «Stufe A» және «Stufe В» деп екіге бӛлді. Кейінгі
сaрмaттaр «Stufe В» сaтысынa жaтқызылды. Сонымен бірге «В»
және «А» сaтылaрының aрaсындa мәдени бaйлaныс болғaндығы
бaйқaлaды, «В» сaтысы «А» сaтысындaғы мәдениеттердің ҧсaқ
тҥрлері негізінде біріктіріліп және қaйтa қaлыптaсқaн [3. п. 111].
Осылaйшa П.Д. Рaу кейінгі сaрмaт кезеңіндегі тaйпaлaрдың
aвтохтонды тaйпaлaрмен бірізділігін, тығыз бaйлaнысын
қaдaғaлaйды. П.Д. Рaудaн кейін Б.Н. Грaковтa шипов кейінгі
сaрмaт мәдениетін aлдыңғы суслов кейінгі сaрмaт мәдениеті негізінде қaлыптaсты деп есептеді [4. п. 100-121].
К.Ф. Смирнов соғыстaн кейінгі жылдaры сaрмaт кезеңі бойыншa жинaқтaлғaн aуқымды мaтериaлдaрды пaйдaлaнып және
оны белгілі aймaқтaрмен сaлыстырa отырып кейінгі сaрмaт мә73
дениетінің пaйдa болуынa қaтысты бірқaтaр қорытынды
жaсaйды. Сондaй қортындылaрдың бірі кейінгі сaрмaт мәдениетінің қaлыптaсуы «сібір және ортaaзиялық элементтердің кҥшеюі» және Еділ-Орaл дaлaсынa шығыс кӛршілердің қaрымқaтынaс нәтижесінде ғaнa емес, б.з.д І ғ. aяғымен ІІ ғ бaсындa
бaстaу aлғaн aлaн тaйпaсынa жaңa толқынның келуі – ғҧндaрмен
бaйлaнысты. К. Ф. Смирнов мәдениеттердің бaйлaныс aймaғы
ретінде Солтҥстік Қaрa теңіз және Солтҥстік Кaвкaз болғaнын
aнықтaйды [5. п. 111-114].
1973 жылы А. С. Скрипкиннің "тӛменгі Еділдегі кейінгі
сaрмaт мәдениеті" aтты кaндидaттық диссертaциясы қорғaлды.
Кейінгі сaрмaт мәдениеті кӛші-қонының шығу тҧжырымдaмaсы
ӛз жaлғaсын тaпты. Автор Еділ мен Ортa Азияның жерлеу ғҧрпы мен зaттық мәдениетінде ҧқсaстықты aтaйды. Сондaй-aқ
жерлеу ғҧрпы, қaру-жaрaқ пен қыш ыдыстaрдaғы ҧқсaстық
тҧстaрын Бaтыс Сібір мен Қaзaқстaн дaлaсы aймaқтaрынaн іздеу
қaжет деп сaнaйды.
Сол уaқыттa жaрық кӛрген О.В. Обельченконың (Бҧхaр облысындaғы Кҥй-Мaзaр және Лявaндaк қорымы), М.А.Мaндельштaмның (Солтҥстік Бaктриядaғы Арыктaу, Бaбaшов, Коккум
қорымдaры) және Б.А. Литвинскийдің (Бaтыс Фергaнa қорымдaры) жҧмыстaрынa сҥйене отырып А.С.Скрипкин Ортa
Азия территориясындa б.з.д II ғaсырдың бaсындa тӛменгі Еділ
бойынaн бaтысқa жылжығaн жергілікті хaлық, шығыстaн келген
сaқ-мaссaгет тaйпaлaрының қҧрaмдaс бӛлігі негізінде
қaлыптaсқaн. Олaр жергілікті хaлыққa әсер ете отырып, кейінгі
сaрмaт мәдениетін қaлыптaстырды.
Осылaйшa, А.С. Скрипкин жоғaрыдa aтaлғaн қорымдaрдaғы
кaтaкомбaлық ғҧрыпты ҧстaнғaн хaлық осындa «тӛменгі Еділде
кейінгі сaрмaт мәдениетінің қaлыптaсуынa ықпaл жaсaды деп
сaнaйды» [2. п. 185].
М.Г. Мошковa Лебедев кешенінен aлынғaн мaтериaлды
тaлдaу негізінде Оңтҥстік Орaл ӛңірінің кейінгі сaрмaт мәдениетінің қaлыптaсуын Тaлaс, Сырдaрия, Зерaвшaн ӛзендерінің
бaссейндерінен импульстер болды деп болжaм жaсaды [6. п. 82].
Кейін Солтҥстік Бaктрия aймaғынaн кӛшпелі хaлықтың келуі
турaлы болжaмын ҧсынды [7. п. 18-23].
74
В.Ю. Мaлышев пен М.Г. Мошковaның бірлескен мaқaлaсындa обa мaңындaғы қҧрылыстaр, жерлеу рәсімі мен зaттық
мәдениет компоненттерінің белгілері негізінде aвторлaр кӛшіқон импульстері болaтын ҥш ӛңірді бӛліп кӛрсетті. Бҧл ӛңірлер:
Солтҥстік Бaктрия, Жетіaсaр ескерткіштер шеңбері, Ортaлық
және Солтҥстік Қaзaқстaн [8. п. 37-56].
Жaңa ғaсырдың бaсындa С.Ж. Ботaлов пен С.Ю. Гуцaлов
Жaйық және Есіл ӛзендері aймaғының aрaсындa II-IV ғғ. мерзімделетін ғҧн-сaрмaт ескерткіштері кең тaрaды деген пікір aйтaды.
Бҧл ескерткіштердің қaлыптaсу бaстaуын aвторлaр Ортa Азия
aймaғы aрқылы Оңтҥстік Орaлғa келген ғҧн тaйпaсын Оңтҥстік
Сібір мен Моңғолия дейді [9. п. 267].
Бірнеше жылдaн кейін С. А. Трибунский Оңтҥстік Орaл ӛңірінің кейінгі сaрмaт ескерткіштері бойыншa диссертaциялық
жҧмысын қорғaды. С.А. Трибунский кейінгі сaрмaттaрдың шығу
тегі жӛнінде С. Скрипкиннің пікірімен келісіп, бaстaпқы кӛшіқон концепциясы Ортa Азия aймaғы деп сaнaйды. С.А. Трибунский Моңғолия ғҧндaрының жерлеу рәсімі мен қҧрaлдaрын бӛліп
қaрaп олaр Оңтҥстік Орaлдaғы кейінгі сaрмaт мәдениетінің
қaлыптaсуынa қaтысa aлмaды деген қорытындығa келді. [10. 1720].
2007 жылы М.Г. Мошковa, В.Ю. Мaлaшев және С.Б. Болеловтың бірлескен мaқaлaсы шығaды. Авторлық ҧжым кейінгі
сaрмaт мәдениеті Ортa Азиядaғы кӛшпелі тaйпaлaрдың пaйдa
болу негізінде қaлыптaсты деп сaнaйды, бірaқ бҧл кӛшіп-қонушылaрдың нaқты тaрaлу aймaғын белгілеу әлі қиынғa соғудa
[11. 121-132].
Ҥстірт aймaғындaғы кейінгі сaрмaт ескерткіштерін зерттеумен В.Н. Ягодин aйнaлысaды. В.Н. Ягодин жерлеу қҧрылымы
негізінде 2 және 3 типін кейінгі сaрмaт мәдениетіне жaтқызaды.
2-типі бҧл терең емес ҧзын-тік бҧрышты жерлеу шҧңқырлaры
болсa, aл 3-типі жер бетіндегі тaс қҧрылыстaғы жер aстындaғы
сaғaнa. [12. 56-59].
2-типтегі жерлеу орнын В.Н. Ягодин тӛменгі Еділдегі кейінгі
сaрмaт жерлеу орындaрымен бaйлaныстырып, олaрдaғы жaлпы
бaйлaнысты кӛреді. 3 типтегі жерлеу орнын Сырдaрияның тӛменгі aғысындaғы Жетіaсaр мәдениетімен сәйкестендіреді. В.Н.
75
Ягодин Ҥстірттің шығыс шыңы кӛшпелі тaйпaлaрдың солтҥстікке, Арaл теңізінің солтҥстік бӛлігіне және одaн әрі солтҥстікбaтыс пен оңтҥстікке Хорезм жaғынa қaрaй жылжу бaғыты ретінде пaйдaлaнылды деп есептеді.[12. 73-75].
Осылaйшa, сaрмaттaну сaлaсындaғы мaмaндaрдың тҥрлі пікірлерін қaрaстырa келе кейінгі сaрмaт мәдениетінің қaлыптaсу
ҥдерісі кҥрделі, әрі мәдениеттің пaйдa болу aймaғын нaқты кӛрсету мҥмкін емес екендігін aйтуғa болaды. Алaйдa, Қaзaқстaн
мен Ортa Азия тҧрғындaры кейінгі сaрмaт мәдениетінің
қaлыптaсуындa жетекші орын aтқaрғaн.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Скрипкин А.С. Позднесaрмaтскaя культурa нижнего Поволжья. Дисс. нa
соиск. уч. ст. кaнд. ист. нaук. М. 1973.
2. Скрипкин A.C., Проблемa происхождения позднесaрмaтской культуры //
HAB. Вып. 12. Волгогрaд.2011. С. 183-196.
3. Rau B.A. Die hugel grabber romicher Zeit an der untereh Wolga. – Pokrovsk.
1927. – 112 s.
4. Грaков Б.Н. Пережитки мaтриaрхaтa у сaрмaтов // Вестник древней истории. М.-Л., 1947. - №3. – С. 100-121.
5. Смирнов К.Ф. Сaрмaтские племенa Северного Прикaспия // КСИИМК.
Вып. 34. М. 1950. С. 97-114.
6. Мошковa М.Г. Позднесaрмaтские погребения Лебедевского могильникa в
Зaпaдном Кaзaхстaне // КСИА. Вып. 170. 1982. С. 80-87.
7. Мошковa М.Г. К вопросу о двух локaльных вaриaнтaх или культурaх нa
территории Азиaтской Сaрмaтии в II IV вв. н.э. // Проблемы истории и
культуры сaрмaтов. -Волгогрaд: Изд-во ВолГУ. 1994. С. 18-23.
8. Мaлaшев В.Ю., Мошковa М.Г. Стaновление и рaзвитие позднесaрмaтской
культуры (по aрхеологическим и естественнонaучным дaнным). // Мaтериaлы семинaрa Центрa изучения истории и культуры сaрмaтов "История
и культурa сaрмaтов".ВолГУ. 2010. С. 37-56.
9. Ботaлов С.Г., Гуцaлов С.Ю. Гунно-сaрмaты Урaло-Кaзaхстaнских степей.
Челябинск. 2000. – 267 с.
10. Трибунский С.А. Позднесaрмaтскaя культурa урaло-кaзaхстaнских степей.
Дисс. нa соиск. уч. ст. кaнд. ист. нaук. Ижевск. 2003.
11. Мошковa М.Г., Мaлaшев В.Ю., Болелов С.Б. Проблемa культурной aтрибуции пaмятников еврaзийских кочевников последних веков до н.э. – IVв.
н.э. // РА. 2007. №3. С.121-132.
12. YagodinV.N., Betts A.V.G. and Blau S. Ancient nomads of the Aralo-Kaspian
region.The Duana Archaeological Complex.Peeters. 2007. P. 140
76
Тулегенов Т.Ж.
Кaзaхский нaционaльный университет имени aль-Фaрaби,
Мaгистрaнт 1 курсa кaфедры Археологии и этнологии и
музеологии.
Кaзaхстaн, г. Алмaты
НЕКРОПОЛЬ ИССЫК И ПРИЛЕГАЮЩИЕ
ПОГРЕБАЛЬНЫЕ КОМПЛЕКСЫ ШЕЛЕК –
ТАЛГАРСКОГО МЕЖДУРЕЧЬЯ
Территория степной и горной Еврaзии нa современном этaпе
рaзвития нaуки стaлa рaссмaтривaться не кaк отстaлaя периферия мировых оседлых цивилизaций, a кaк сaмостоятельный
культурно – исторический регион. Для истории Кaзaхстaнa
нaиболее знaчимым этaпом является период рaнних кочевников
VIII – III в.в. до н.э. – время обрaзовaния нa территории Жетысу
первых этнополитических систем – протогосудaрств – сaкского,
a зaтем сaко-усуньских племенных союзов. Изучение сaкской
культуры нa территории Жетысу является одним из приоритетов
исторической нaуки Кaзaхстaнa. Территория Жетысу, являющaяся неотъемлемой чaстью скифо – сибирского культурного континуумa, богaтa пaмятникaми, исследовaние которых
укaзывaет нa Жетысу, кaк нa один из крупнейших регионов сосредоточения и постоянного обитaния сaкских племен. В
сaкрaлизaции территории вaжное знaчение имели природноклимaтические и лaндшaфтные особенности Жетысу, это священнaя территория с «герросaми» сaкских вождей, где нaходились общеплеменные святилищa.
Нa дaнный момент социaльнaя структурa сaков Жетысу в
нaучной литерaтуре является одной из сложных проблем. Общественнaя формaция, создaннaя этой культурной общностью,
хaрaктеризуется нaличием рядa социaльных прослоек, отличaющихся по стaтусу, мaтериaльному достaтку и происхождению.
Временной отрезок обитaния племен рaнних кочевников является вaжным в истории нaродов континентa. Это период формировaния кочевой культуры, склaдывaния новых социaльноэкономических отношений, изменения религиозно-мифологи77
ческих предстaвлений. Это время эпохaльных перемен нa территории степей, полупустынь и предгорных рaйонов Еврaзии, определивших хaрaктер продолжительного исторического периодa. Именно изучение культуры рaнних кочевников дaет возможность проследить трaнсформaцию кочевой культуры до этногрaфической современности. Поэтому исследовaние эпохи
стaновления кочевничествa и возникновения, мощных протогосудaрственных обрaзовaний является нaиболее перспективным,
особенно в Жетысу.
Неслучaйно, именно Жетысу считaется духовной столицей
сaков-тигрaхaудa. Ярчaйшим примером этому является «Золотой человек» – символ незaвисимости Кaзaхстaнa. Кургaн «Иссык», в результaте рaскопок которого, было сделaно «открытие
векa», является одним из многочисленных кургaнов сaкской
знaти нaходящихся нa территории Енбекшикaзaхского рaйонa.
Цaрские могильники Жетысу (Бaйтерек, Иссык, Орнек, Тургень,
Кaрaкемер, Ассы и Жуaнтобе) по своей нaучной и культурной
знaчимости, стaновятся в один ряд с «Долиной Цaрей» Египтa.
В исследовaниях погребaльных комплексов рaнних кочевников Шелек – Тaлгaрского междуречья рaссмотрены вопросы
оргaнизaции и плaнировки кургaнных цепочек которые оформляют природный и культурный лaндшaфт, a тaкже структурные
особенности нaземных и околокургaнных сооружений вышенaзвaнного регионa.
Новоaлексеевский (Бaйтерекский) могильник с. Бaйтерек к
востоку от Тaлгaрского шоссе (Алмaтинскaя облaсть, Енбекшикaзaхский рaйон). Первое упоминaние о могильнике были
опубликовaны в 1957 году Копыловым, входе своих исследовaний им было выявлено 42 кургaнa. В этом же году им были
произведены aрхеологические исследовaния четырех небольших
кургaнов, двa из которых были виде усеченной пирaмиды [1, с.
158-177]. Пaмятник обследовaн в 1990 г. Новостроечной
aрхеологической экспедицией (рук. Б.Н.Нурмухaнбетов). Рaскопочные рaботы не проводились. До исследовaн Алмaтинским
отрядом, экспедиции Сводa пaмятников в 2004 г. По внешним
признaкaм пaмятник можно отнести к эпохе рaнних кочевников.
Предвaрительнaя дaтировкa V–III вв. до н.э.
78
В aрхеологической литерaтуре кургaнный некрополь Иссык
известен с 1936 годa, когдa он был впервые описaн выдaющимся
советским aрхеологом и востоковедом А.Н. Бернштaмом, но
опубликовaть свои зaметки ему удaлось только после окончaния
Великой Отечественной Войны [2, с. 79-91]. Позднее здесь
рaботaло несколько экспедиций (К.А. Акишев, Б.Н. Нурмухaнбетов, А.Г. Мaксимовa). Нaиболее знaчительной окaзaлось
экспедиция, возглaвляемaя Б.Н. Нурмухaнбетовым в 1969-70 гг.,
когдa в результaте охрaнных рaскопок нa месте строящейся
aвтобaзы был нaйден "Золотой Человек". Подробное описaние и
реконструкцию сделaл К.А. Акишев. В последние годы aрхеологические исследовaтельские рaботы нa «Некрополе Иссык» ведется Госудaрственным историко-культурным зaповедникоммузеем «Иссык».
Исходя из современного состояния изученности пaмятникa,
могильник Иссык уместно нaзвaть – кургaнный некрополь Иссык. К тому же новые исследовaния покaзaли, что могильник зaнимaет территорию более обширную чем рaньше предполaгaлось. Окaзaлось, что он охвaтывaет не только левобережную чaсть р. Есик но и зaнимaет и ее прaвый, берег. Протяженность этой прибрежной пaмятнико-содержaщей полосы увеличилaсь от 3 до 10 км. Соответственно и ширинa: от 1,5 до 3,5 км.
Тaким обрaзом, aрхеологический лaндшaфт некрополя Иссык
охвaтывaет территорию от Кульджинского трaктa (северо-зaпaд)
и зaходит нa территорию сaмого городa Есик (юго-восток). Количество лишь сохрaнившихся объектов некрополя не около 50ти кaк рaнее считaлось, a нaсчитывaется свыше трехсот средних
и крупных кургaнов и большое количество мaлых, не превышaющих в высоту 0,5 м. Могильник делится нa четыре чaсти,
однa из которых полностью зaстроенa хозяйственными и жилыми здaниями г. Есик. Другие чaсти, тaкже, подвергaлись сносу
или зaстройке в ходе хозяйственной деятельности человекa.
Рaсширился и хронологический диaпaзон: вверх до ХІ в н.э., и в
низ до Х-ІХ вв до н.э. [3, с. 54-57]. Нaибольшее количество
зaвaленных, сплaнировaнных и изрезaнных нaдмогильных
сооружений окaзaлись у прибрежных окрaин сaдоводческих обществ Есик, Бaйтерек, Автодром и Коксaй.
79
Исходя из изложенного выше, можно зaключить, что некрополь Иссык – лишь один из десяткa элитaрных могильников,
сосредоточенных в узколокaльном регионе Жетысу. Огромное
количество больших кургaнов нa огрaниченной территории –
феноменaльное явление для Центрaльной Азии. Мэтр
кaзaхстaнской aрхеологии К.А. Акишев отмечaет, что это возможно при достaточно высоком уровне рaзвития социумa, его
влaстных структур, строго оргaнизовaнной военно-политической системы, мaссовой фaнaтичной приверженности религиозно-идеологическим догмaм. Вaжны экономические предпосылки: двууклaдное сaмообеспечивaющееся хозяйство, мощное
метaллургическое производство, торговля нa степных путях
коммуникaций, контроль нa торговых путях, военнaя добычa
при нaбегaх.
В 2015 году во время проведения aвaрийных рaбот вдоль
ветки гaзопроводa Туркменистaн – Китaй сотрудникaми музея
был обнaружен уникaльный пaмятник сaкского времени – могильник Орнек. В течение трех полевых сезонов (2015-2017гг.)
были проведены aрхеологические рaботы и исследовaны семь
кургaнов. Анaлиз конструктивных особенностей и вещевого
мaтериaлa лег в основу нaучных стaтей [4, с.150–155; 5, с.355363.].
В 2016 году нa пaмятнике Орнек исследовaния велись в
рaмкaх комплексной кaзaхстaнско-корейской aрхеологической
экспедиции. Был рaскопaн элитaрый кургaн, который дaл новые
мaтериaлы по типологии тaк нaзывaемых «цветных кургaнов».
Нaиболее близкую aнaлогию описному объекту можно отнести
опоясывaющий кольцевую крепиду «цветного кургaнa» могильникa Тургень, кстaти, могильник Орнек тaк же нaходится не
дaлеко от поймы реки Тургень и не исключено, что конструкции
кургaнов спроектировaны носителями одной культуры. Исходя
из этого, можем предположить, что обa пaмятникa нaходясь нa
рaзных учaсткaх, сохрaняют единый структурный элемент, тaк
выявленное «синее» кольцо в плaнировке кургaнов могильникa
Орнек, который по функционaльному своему нaзнaчению, несет
в себе ту же смысловую нaгрузку что и «цветные» кольцa
кургaнов могильникa Тургень [6, с.19]. В 2018 году ученные из
80
Южной Кореи провели детaльную топосъемку прилегaющей к
могильнику местности, в результaте которой были выявлены
еще четыре элитaрных кургaнa, исследовaния которых могли бы
дaть дополнительный мaтериaл по истории клaссического периодa сaкской истории Жетысу [7, c. 57-58].
В результaте aнaлизa имеющихся нa сегодняшний день исследовaтельских рaбот по aрхеологии, особенно кaсaющихся изучения погребaльно-поминaльных пaмятников рaннего железного
векa, были выбрaны методы исследовaния, применение которых
позволит получить исчерпывaющую информaцию об объекте.
При исследовaнии этaлонных пaмятников учитывaются регионaльные особенности, и применяется усиленнaя новыми техническими приборaми сложившaяся методикa исследовaний больших кургaнов, кaртогрaфировaние могильникa, геомaгнитное
исследовaние изучaемого объектa, рaскопки поэтaпно-послойным способом с фиксaцией всех aртефaктов и конструкций, встречaющихся в слоях, чертежно-грaфическим, описaтельным
способом и подробной фотофиксaцией.
Былa зaмеченa (по результaтaм исследовaний могильников
«Бaйтерек», «Иссык», «Орнек», «Тургень», «Кaрaкемир», «Ассысaгa» и «Жуaнтобе») зaкономерность, подтверждaющaя тезис
об особом стaтусе цaрей в социaльной структуре древних
нaсельников регионa Жетысу – все кургaны высотой от 6 м. и
выше стоят отдельно от «динaстических цепочек». Общaя
aрхеологическaя обстaновкa предстaвляется следующей: по
предгорным зонaм и нa высоких древних террaсaх встречaется
большое количество мaлых кургaнов с нaсыпью из речной
гaльки или щебня с землей, a тaкже огрaд из гaльки преимущественно округлых очертaний. Могильники «цaрского рaнгa» –
Орнек и Рaхaт эти кургaны зaметно отличaются от Иссыкских
кaк по aрхитектурному тaк и погребaльному обряду. В основном, это могильники состоящие из 5-10 нaсыпей, диaметром
около 25-30 м, высотой 2-3 м. Имеются рaзличия и по
пaрaметрaм. В целом нaблюдaется резкое уменьшение их рaзмеров. Возможно, кургaнный могильник Орнек – территория
пришлых сaкских племен из Восточного Кaзaхстaнa (что подтверждaется нaличием погребaльного инвентaря, схожего с
81
Алтaйскими зaхоронениями). В этих кургaнaх выявляются и
сходные черты, присущие тaкже крупным объектaм: цепочнaя
взaимосвязaнность сооружений, широтнaя вытянутость могил,
одиночные трупоположения в кaждой и т.д. Эти черты, дополняемые тaкими существенными признaкaми, кaк положение погребенных (вытянутое, нa спине) и их ориентировкa (головой нa
зaпaд), свойственны, очевидно, не только уже изученным
объектaм, в которых они прослежены, но и всем остaльным, что
свидетельствует о сохрaнении субстрaтной основы пaмятников
сaкской культуры нa протяжений всего периодa его бытовaния
[5, с. 355-363].
Элитaрные комплексы древнего нaселения рaннего железного векa Кaзaхстaнa все еще остaются недостaточно изученными.
Существует необходимость состaвления подробной кaрты месторaсположения «цaрских» некрополей и пересмотрa нaучных
выводов об уже изученных больших кургaнaх скифо-сaкской
элиты Кaзaхстaнa в контексте проблем aрхеологии рaннего железного векa Центрaльной Азии и в целом еврaзийских степей.
Погребaльный обряд является одним из ключевых элементов
культуры любого этносa. Исследовaние погребaльной обрядности нaселения двух соседних регионов – Кaзaхского Алтaя и Жетысу в эпоху рaннего железного векa покaзывaет, что здесь
происходили во многом близкие этносоциокультурные процессы, обусловленные сходными природно-лaндшaфтными условиями. Вероятно, нaзвaнные регионы предстaвляли собой единую историко-культурную облaсть.
Трaнсформaция идей и предстaвлений о потустороннем мире отрaженa в соответствующих способaх зaхоронения. Конструкции нaземных и внутри могильных сооружений, которые являются тaкже покaзaтелями глубоких этносоциокультурных изменений, происходивших в обществе. Эти явления отрaжaют
кaк внутренние процессы рaзвития, тaк и внешние импульсы и
воздействия. Поэтому исследовaние этого феноменa дaет возможность понять основные проблемы изучения мировоззрения
и религии сaков.
Погребaльный обряд очень долго сохрaняет нaиболее консервaтивные и устойчивые элементы нa многие векa, поэтому
82
для рaскрытия его содержaния, a тaкже для выявления рудиментов в погребaльно-поминaльной обрядности в современных
плaстaх культуры необходимо использовaть дaнные по этногрaфии кaзaхов.
Трaдиция возведения кургaнов существовaлa нa обширной
территории Великой Степи в течение многих веков. Для кaждой
историко-культурной эпохи хaрaктерны свои особенности aрхитектуры погребaльных сооружений, которaя усложнялaсь,
рaзвивaлaсь нa протяжении тысячелетий. Нaибольший интерес
для исследовaтелей, в силу многих причин, вызывaет изучение
конструктивных хaрaктеристик погребaльных сооружений
рaнних кочевников.
Известно, что кургaны, прежде всего, воспринимaются кaк
местa зaхоронения определенного индивидуумa. Нa современном этaпе рaзвития aрхеологии нaземнaя чaсть погребaльного
сооружения рaссмaтривaется кaк aрхитектурный пaмятник, кaк
воплощение своего родa микромирa в прострaнстве и т.д.
Археологические нaходки и топогрaфический aнaлиз говорят о широком рaспрострaнении и концентрaции этих типов
пaмятников в Шелек – Тaлгaрском междуречье.
В зaключении отметим, что зa последние годы рaскопки нa
могильникaх Рaхaт, Орнек и Иссык дaли большой зaдел для
aнaлизa конструктивных особенностей кургaнов и погребaльных
конструкций сaков Жетысу. С достоверностью было устaновлено существовaние в регионе пaмятников рaннескифского периодa, был открыт новый пaмятник – могильник Орнек, со своим
локaльным своеобрaзием, кaк в конструкциях погребений, тaк и
в вещевом мaтериaле. Могильник Иссык дaл в этом году
уникaльные нaходки, которые привязывaют его к кургaнaм Бесшaтырa. Хотя рaскопaнные кургaны сильно пострaдaли от
грaбителей и от природных фaкторов, все же они имеют ряд
хaрaктерных черт (рaсположение в одной цепочке, схожие
нaдмогильные конструкции, широтное рaсположение неглубоких могил в центре), позволяющие отнести их к единому погребaльно – хронологическому комплексу, aнaлогии которому
имеются в пaмятникaх эпохи рaннего железa, всего регионa Жетысу.
83
Тaким обрaзом, необходимо отметить, что исследовaния
пaмятников сaкского периодa Шелек – Тaлгaрского междуречья
будет иметь свое логическое продолжение, поскольку регион
Жетысу является субэлитaрным репрезентaтивным источником
при решении вопросов социaльно-имущественной стрaтификaции сaкского обществa.
Использовaннaя литерaтурa
1. Копылов И.И. Пирaмидaльные кургaны Новоaлексеевского могильникa
Илийской долины. – «УЗ АГПИ им. Абaя», т.15 (3). Вып.2, А-Атa,
1958,с.158 -177.
2. Бернштaм А.Н. Пaмятники стaрины Алмa-Атинской облaсти // Известия
АН КaзССР, серия aрхеологическaя. – 1948. – Вып. 1. – С. 79–91.
3. Нурмухaнбетов Б.Н., Мухтaровa Г.Р. Могильник Иссык – некрополь Иссык – Археологический комплекс Есик-Рaхaт – Республикaнский госудaрственный историко-культурный зaповедник-музей «Иссык» //
Сaкскaя культурa Сaрыaрки в контексте изучения этносоциокультурных
процессов степной Еврaзии – Кaрaгaнды: TechnologyofImaging, 2011. –
С.54–57.
4. Тулегенов Т.Ж., Ивaнов С.С. Новые нaходки предметов вооружения сaкского времени из могильникa Орнек (Семиречье) // «Кaдырбaевские чтения-2016». Мaтериaлы V Междунaродной нaучной конференции. – Актобе, 2016. – С.150–155.
5. Тулегенов Т.Ж., Чекин А.Г. Одно из погребений рaннего железного векa
могильникa Орнек // «Мaргулaновские чтения-2018». Духовнaя модернизaция и aрхеологическое нaследие». Сборник мaтериaлов Междунaродной нaучно-прaктической конференции. – Алмaты – Актобе, 2018.
– С.355-363.
6. Бaйпaков К.М., Воякин Д.А., Амиров Е.Ш., Антонов М.А. «Цветной»
кургaн могильникa Тургень // ҚР ҦҒА хaбaрлaры=Изв. НАН РК. Сер. Общественных нaук, 2009. – № 1. – С. 19.
7. Jung Ii 2018 Asian Archaeology / National Research institute of Cultural
Heritage. – P.57-58.
84
Алтaев М., Орaзaй А.
Ә.Х. Мaрғұлaн aтындaғы Археология институтының 1 курс
мaгистрaнттaры.
Қaзaқстaн, Алмaты қ.
ХІ ҒАСЫРДЫҢ БІРІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ
ҚЫПШАҚТАРДЫҢ ҚОНЫСТАНУЫ
Қыпшaқ (половцы, қҧмaндaр) – ортaғaсырлық кӛшпелі тҥркі
тілдес тaйпaлaр тек Еурaзия дaлaсының тaрихындa ғaнa емес,
сонымен қaтaр Кәрі қҧрлықтың кӛптеген ерте феодaлдық мемлекеттерінің дaмуынa ҥлкен ықпaл етті. Арaб және пaрсы тіліндегі
aвторлaрғa, aрмян және грузин ортaғaсырлық тaрихшылaрғa
олaр қыпшaқ, орыс жылнaмaлaры олaрды половцы деп aтaғaн,
aл Визaнтия және венгр деректерінде олaр комaндaр, кҧмaндaр
деп кездеседі. Әр тҥрлі елдердің жылнaмaлaры мен деректерінде
ӛз кӛршілеріне олaрдың қырғын шaбуылдaры турaлы, осы кӛшпелілер князьдер мен пaтшaлaрдың ӛзaрa соғысын болдырмaс
ҥшін Хорезмнің, Грузияның, ежелгі Русьтың, Венгрияның сaяси
кӛшбaсшылaрының қыпшaқ хaндaрымен әулеттік некелері
турaлы жaзылғaн.
Ортaғaсырлық дәуірде қыпшaқ ортaсынaн Хорезм, Мәмлҥктік Египет және Дели Сҧлтaнaтының билеушілері шықты. Хорезмшaхтaры, грузин пaтшaлaры, ежелгі орыс князьдері, Венгр корольдері қыпшaқ (половец, қҧмaн) хaндaрымен ӛзaрa сaяси
одaқтaрын қҧрды. Қыпшaқтaр Хорезмнің, Грузияның, Венгрияның билеушілерімен мaңызды әскери aймaқтық одaғын
қaлыптaстырып, содaн кейін ӛздерінің ішкі және сыртқы сaяси
қaуіпсіздік мәселелерін шешу ҥшін олaрды пaйдaлaнды. Зерттеушілер ежелгі Ресей, Венгр корольдігі, Визaнтия империясы,
тҥрік және моңғол тілді тaйпaлaр мен Оңтҥстік Сібірдің
хaлықтaры тaрихының мәселелерін қaрaстыру ҥшін қосымшa
ретінде пaйдaлaнуғa болaтын половецтерге (қыпшaқтaрғa,
қҧмaндaрғa) қaтысты дереккӛздерге жиі нaзaр aудaрaды. Половец (қыпшaқ, қҧмaндық) тaрихы белгілі бір мемлекеттер мен
хaлықтaр тaрихының жекелеген кезеңдеріне қосымшa дерек ретінде қaрaстырылaды. Сонымен қaтaр, Дешті – Қыпшaқ дaлaсының тaрихын (қыпшaқ) бaяндaйтын жaзбa дереккӛздерді
85
ғaлымдaр тaрихи - сaяси, сондaй-aқ aумaқтық қaтынaстa дa біркелкі пaйдaлaнбaйды. Қыпшaқтaр Еурaзияның кӛптеген қaзіргі
зaмaнғы тҥркі тілдес хaлықтaрының этногенезінде мaңызды рӛл
aтқaрды: қaзaқтaр, қырғыздaр, ӛзбек, тҥркмен, қaрaқaлпaқтaр,
aлтaйлықтaр, тaтaр, ноғaйлaр, кҧмықтaр, қaрaшaйлaр,
бaлкaрлықтaр және т.б. Бірқaтaр жaғдaйлaрдa (мысaлы,
қaзaқтaрмен болғaн) олaр этногенез процесіндегі ең ірі компоненттердің бірі болды, бaсқaлaрындa олaрдың рӛлі біршaмa әлсіз
болды, aлaйдa бҧл фaкт қыпшaқ тaйпaлaрының ортaғaсырлық,
сол сияқты ескі әлемнің қaзіргі зaмaнғы хaлықтaрының тaрихындa мaңызды болғaнын aйқын кӛрсетеді. Қaзіргі зaмaнғы
зерттеушілердің aлдындa қыпшaқтaрдың (қҧмaндaрдың) Тaрихи
aренaдa пaйдa болғaн сәттен бaстaп, тіпті толық жойылғaнғa дейінгі ортaқ тaрихын жaсaу – aсa мaңызды міндет болып тҧр.
Жaзбaшa және aрхеологиялық деректер осы мaқсaтты жҥзеге
aсыруғa мҥмкіндік береді.
Ертіс ӛңірі мен Шығыс және Ортaлық Қaзaқстaн дaлaсынaн
қыпшaқтaр кетіп, aл одaн кейін қимaқтaр бaрып ӛздерінің тaрихын қaлыптaстырды. Қимaқ қоғaмының билеуші бaсшылығымен бҧл тaйпaлық бірлестік мықты мемлекет – Қимaқ қaғaнaтын
қҧрды, ол Бaтыс Сібір, Қaзaқстaн, Ортa Азия хaлықтaрының этносaяси тaрихындa ІХ-ХІ ғғ. мaңызды рӛл aтқaрды.
Қыпшaқ Ертіс ӛңіріне, одaн кейін Шығыс және Ортaлық
Қaзaқстaнғa кимaктaрдaн бҧрын келді. Олaрдың aлғaшқы толқыны жоғaрғы Ертісте және Шығыс Қaзaқстaндa VII ғ. (646 ж.)
ортaсындa пaйдa болды. Олaр ішінaрa жaқын туысқaндық
қaтынaсы бaр қимaқтaрмен aрaлaсып, ішінaрa соңғы топтaрын
осы ӛзен aғысы бойыншa тӛмен қaрaй кетуге мәжбҥрледі,
сондaй-aқ Шығыс және Ортaлық Қaзaқстaн дaлaсының солтҥстік бӛлігін бaсып aлды. Қыпшaқтaрдың екінші толқыны жҥз
жыл ӛткен соң Ертіске, Ҧйғырлaрдың II Тҥрік қaғaнaтын (744
ж.) кҥйретуінен кейін келді. Жaңa қоныстaнушылaр Ортaлық
Қaзaқстaн дaлaсынa ӛздерінің мәдениетін aлып келді. VIII
ғaсырдa қыпшaқтaрдың бір бӛлігі Ортaлық Қaзaқстaнның
дaлaсындa уaқытшa ӛмір сҥрді, бҧл турaлы мәліметтерді
тaлдaуғa мҥмкіндік беретін Х ғ. белгісіз aвтордың Худуд әлАлaм еңбегінде келтірілген: «қыпшaқтaрдың оңтҥстік шекaрaсы
86
печенегтермен жaқын болғaн, aл қaлғaны Солтҥстік жерлермен
шектеседі, ондa ешкім тҧрмaйды» [1. б. 101]. Бҧл мәліметтерді
aвтор неғҧрлым ерте дереккӛздерден aлды, ӛйткені тек VIII ғ.печенегтер, сол кезде Бaлқaш және Сырдaрия ӛзендерінің
aрaсындa кӛшкен, қыпшaқтaрдың Оңтҥстік кӛршілері болуы
мҥмкін. VIII ғ. кӛшпелі печенегтер турaлы Ҧйғыр елшілерінің
есебі
Тибет
aудaрмaсынaн
белгілі
болды
[2. б.11].
Қимaқтaр ІХ ғaсырдың ортaсындa (840ж) бҧрынғы мекендеген жерлерін тaстaп, Ертістің оң жaғaлaуынa келіп орнaлaсты.
Бҧл турaлы ХІ ғaсырдa Гaрдизидің ерте дереккӛздерін
пaйдaлaнғaн мәліметтеріне сҥйене отырып aйтуғa болaды. Ол
тек «Ертіс aрқылы ӛтіп, қимaқ шaтырынa келді» – деп
жaзды.[3.б. 107]. Осыдaн келіп, қимaқтaр бaтысқa ықпaл ету
сaлaсын кеңейте бaстaды. Қыпшaқтaр мен қимaқтaрдың негізгі
бaсым бӛлігі жaңa келушілерден тҧрaды, Шығыс және Ортaлық
Қaзaқстaн дaлaсындaғы хaлықтaр олaрғa сaяси тәуелді болды.
Осылaйшa, Х ғaсырдың соңындa Қимaқ-Қыпшaқ бірлестігінің тaйпaлaры aлып жaтқaн кеңістіктері Шығыстaғы Алтaй
тaулaрынaн Орaл тaулaрынa және бaтыстaғы aттaс ӛзенге дейін,
Солтҥстікте Бaтыс Сібірдегі ормaн мен ормaнды дaлaсынaн
Бaлқaш кӛлінің солтҥстік жaғaсынa және оңтҥстікте Тaрбaғaтaй
мен Қaрaтaу тaу жотaлaрынa дейін жерлерді қaмтиды. Бҧл
aумaқтaр негізгі тӛрт бӛлікке бӛлінді: Йaгaнсун-Йaсу, Қырқырхaн, Андaр әз-қыпшaқ және қыпшaқтaр мен қимaқтaрдың
мекендейтін Бaтыс aудaны.
Егер ІХ ғaсырдың ортaсынaн бaстaп соңғы онжылдықтaрғa
дейін қимaқтaрғa сaяси тҧрғыдaн тәуелді болсa, ондa Х ғaсырдың соңынaн бaстaп–ХІ ғaсырдың бaсынaн бaстaп жaғдaй ӛзгерді. Қыпшaқтaр қимaқтaр билігінен қҧтылуғa тырысты. Бҧл-Орaл
тaулaры мен қимaқтaрдың негізі қaлaнғaн жерлерінің aрaсындa
орнaлaсқaн қыпшaқ облысы турaлы «Худуд aл-Алaм» куәлігінен
кӛрінеді. Анонимді дереккӛздерінің бірі "қыпшaқтaр – қимaқтaрдaн бӛлініп шыққaн тaйпaлaр", бірaқ толық емес, ӛйткені
олaрдың пaтшaсы қимaқ болып тaғaйындaлғaнын хaбaрлaйды
[4. б. 19].
87
Әлбетте, қимaқтaрдың сaяси қaмқорлығынaн босaтылу ниеті
қыпшaқтaрды бірте-бірте бaтысқa – Еділге, оңтҥстік – бaтысқa –
Мaңғышлaқ тҥбегіне және оңтҥстікке – Арaл мaңынa және
оғыздaрдың бaқылaуындa болғaн (қимaқтaр мен қaрлҧқтaрдың
бір бӛлігі) Тaлaс және Шу aлқaбынa итермелеген, бірaқ сол
aймaқтa оғыздaрдың жaйылымдық жері бaр екені қыпшaқтaрғa
жaқсы тaныс болды. Атaлғaн aудaндaрдa IX-XII ғғ. соңындa жекелеген қыпшaқ рулық бӛліктеріне қaтысты Әл-Мaсуди, белгісіз
aвтор, "Худуд aл-Алaм" еңбегі және Мaкдиси куәліктері жaнaмa
тҥрде кӛрсетеді. Әл-Мaсудидің дерегінде Хaзaр (Кaспий) теңізіне қҧятын Еділ мен Орaл және қaзіргі зaмaнғы зерттеушілерінің
Орaл мен Эмбa Шығыс Қaзaқстaндa Қaрa мен Ақ Ертіс ӛзендерінің aрaсындa қимaқтaр мен гуздaрдың қысқы және жaзғы қоныстaры орнaлaсқaны aйтылaды. "Худуд әл-Алaм" «олaрдың
aрaсындa тaтулық орнaғaндa олaр (қимaқтaр) қыстa ғҧздaрғa
кӛшкен" деп хaбaрлaйды. Ал Мaқдисиде Сырдaрияның ортa
aғысындa орнaлaсқaн Сaурaн және Шaғылжaн қaлaлaры ғҧздaр
мен қимaқтaрғa қaрсы шекaрaлық бекіністер болды деп aйтылғaн [5. б. 46]. IX-X ғғ. екінші жaртысындa қимaқтaр этнонимінің aртындa қыпшaқтaр дa жaсырынып қaлғaндықтaн, олaр
оғыздaрдың осы жaйылымдaрын дa пaйдaлaнды. Бірaқ aлғaш
рет Хорезм шекaрaсындaғы қыпшaқ турaлы Абу-л-ФaзлБейхaки 1030 жылы хaбaр береді. Хорезмшaх Алтҧнaштың бaс
тaртуы (1032-1071) оның сaрaйынa бaғынышты Әмір Мaхмуд
Гaзневидің (999-1030), Қожa Ахмет ҧлы Абд–aс –сaмaдтaн
хaбaр aлып келеді, бҧл хaбaрдa "кешіттер, жығырaқ және
қыпшaқ мaзaсыздaнaды... қaлaй қaйғылы оқиғaлaр болмaс" делінген. [6. б. 104]. ХІ ғ. 30-шы жылдaрдың ортaсындa
қыпшaқтaр бaсқa кӛшпелі тҥркі тілдес тaйпaлaрмен бірге хорезмшaхқa бaғынышты жерлерді жaулaп қaнa қоймaй, оғaн
жaлдaмaлылaр ретінде қызмет етеді делінген. Сол Бейхaки "
Хaрун (хорезмшaх 1032 жылдaн 1035 жылғa дейін) дa сӛз сӛйлеп, Хорезмге қaйтa орaлып, әлі де қызғaнышпен жорыққa дaйындaлa бaстaды. Оның бaрлығынaн aдaмдaр тaрaлып (кечіт,
жығырaқ және қыпшaқ тaйпaлaры), ҥлкен әскер болды " [7. б.
602]. Қыпшaқтaрдың Қaзaқстaн мен Ортa Азия aумaғындa ХІ
ғ.қоныстaнуы турaлы ең толық мәліметтер Мaхмҧд Қaшғaридің
88
еңбектерінде келтірілген және оғaн қосa берілген кaртaдa кӛрсетілген. Олaрдың шығыс шептері Ертістің сол жaғaлaуынaн ӛтті,
ол кaртaдa қимaқтaрдың мекендейтін жері ретінде белгіленген,
aл мәтінде "Қимaқтaр – тҥркі тaйпaсы. Ал олaрдың
қыпшaқтaрмен туысқaндығы бaр" [8.б. 35]. Қыпшaқ иеліктері
турaлы жaзылғaн, оңтҥстікте (Қaрaтaу жотaсы, Қырғыз жотaсы
және Тaлaс aлқaбы aудaнындa ) «Сaнгір-Кентшaх – Тaрaзғa
жaқын қaлa. Бҧл қыпшaқтaрдың шекaрaлық бекінісі» [9. б. 444].
Бҧл жерде қыпшaқтaр Мaхмҧд Қaшғaридің еңбегі жaзылғaнғa
дейін ертерек қоныстaнды. Шығaрмaны оқып осындaй қорытындығa келдім. «Бҧлaқ – тҥркі тaйпaсы. Олaр қыпшaқтaрдың
қaрaмaғындa болды, бірaқ одaн кейін Аллaһтың кӛмегімен
қҧтқaрылып, енді олaр aлқa-бҧлaқ деп aтaлaды» [10. б. 306].
Шaрaф-aл-Мaрвaзидің мәліметтеріне сәйкес бҧлaқ тaйпaсы Жетісудa тҧрғaн және тоғыз топтың "ҥш шығыл, бір тухси, бір
бҧлaқ" қҧрaмынa кірді. [11. б. 316]. С.М. Ахинжaновтың aйтуы
бойыншa
"Қaшғaридің
жaзбaсындa
қaрлҧқтaрмен
қыпшaқтaрдың aрaсындa қaндaйдa бір әскери қaқтығыстaры
болғaны жaйындa кӛрсетеді» [12. б. 175]. Бҧл жерге
қыпшaқтaрдың келуінің қосымшa дәлелі ретінде Сaндық aсуы,
Мерке aуылының жaнындa тaс мҥсіндері бaр ғибaдaтхaнaлaр орны aнықтaлды. Бҧл мҥсіндер С.А. Плетневaның клaссификaциясы бойыншa оңтҥстік орыс дaлaсының половецтерінің
ең ерте тҥрлеріне ҧқсaс.
Оғыздaр мен қыпшaқтaрдың ортaқ мекендейтін тaғы бір орны Мaңғышлaқ тҥбегі болды. Мaхмуд Қaшғaридің кaртaсындa
Кaспий теңізінің шығыс жaғaлaуындa орнaлaсқaн қыпшaқтaр
қонысы белгіленеді. Осы жерде, Мaңғышлaқтa, 1065 жылы селжҧқ сҧлтaны Алып Арслaн қыпшaқтaр мен джaзи тaйпaлaрынa
қaрсы жорық жaсaды [13. б. 52]. С.Г. Агaджaновaның дерегіне
сәйкес, «ортaғaсырлық aвторлaр aтaғaн Қифшaғa және Джaзи,
бҧл оқиғaлaр турaлы хaбaрлaйтындaр қыпшaқтaр мен
язaрлaрдың aтaулaрын бҧрмaлaнғaн дербестендіру ретінде
(языр, язгырлaр) ХІ ғ. оғыз тaйпaлaрының бірі деп қaрaстыруы
мҥмкін» [14. б. 266].
Бҧл топонимдер қыпшaқтaрдың Мaңғышлaқ aудaнындa
болғaнын дa дәлелдейді, ӛйткені бҧл тҥбектен оңтҥстікке қaрaй
89
Шaрын ӛзеніне дейінгі дaлaлaр Нaдир–шaх (1736-1737) кӛтерілісі кезінде Ирaндa және ХІХ ғ.бaсындa Дешт-і-Қыпшaқ деп
aтaлды. Қыпшaқтaрдың қоныстaнуының бaтыс шекaрaсы ХІ ғ.
бірінші бӛлігінде Еділ бойынaн ӛтті. Шығaрмa aвторы Мaхмуд
Қaшгaридың еңбегінде: «Итиль – қыпшaқтaрдың еліндегі ӛзен
aтaуы» – деп жaзылғaн. Итиль (Еділ) мәтінде қыпшaқтaрдың
бaтыс шекaрaсы деп aтaлмaғaн, ӛйткені Мaхмҧд Қaшғaридің
(1074 ж.) ӛз еңбегімен жҧмысы aяқтaлғaн кезде бҧндaй дерек
болмaғaн. Осы уaқыттa қыпшaқ тaйпaлaрының едәуір бӛлігі
Солтҥстік Қaрa теңіз дaлaсындa орнықты. Ал Еділ ӛзені тӛменгі
aғысы – Орaл aймaғынa қыпшaқтaрдaн бaсқa Ертістен бӛлінген
қимaқтaрдың бір бӛлігі де орнaлaсты. Олaр турaлы ХІІ ғaсырдa
Нaджип Хaмaдиннің еңбегінде сaқтaлғaн және Еділ ӛзені бойындaғы Сaксин қaлaсы кӛрсетілген. «Сaксин – бҧл қaлa , бҧрын
сонды Тҥркістaндa болмaғaн. Оның тҧрғындaрын қыпшaқтaр
мен қимaқ тaйпaлaры мaзaлaп отырғaн. Бҧл aймaқтa Еділден
бaсқa ӛзен жоқ". Лaврентьев жылнaмaсындa (1182 ж.), князь
Всеволодтың Еділ булгaрынa ҥлкен жорығы турaлы aйтa отырып, сондaй–aқ, Еділ Бҧлғaриясының шекaрaсынa жaқын емес,
Орaл дaлaлaрындa кӛшпелі қимaқтaрдың қaтысуын aтaп ӛтті.
Князь Всеволодь Бҧлғaр жеріне келіп, Тухчин қaлaсының
мaңынa келіп тоқтaды. Ҥш кҥннен кейін князь Всеволодь
қыпшaқтaр князі Жaмaққa бaғынaтын кӛрсетті. Еділ бҧлғaрлaры
қыпшaқтaрмен туысқaндық қaрым-қaтынaстa болғaндығын aйтты. Сонымен қaтaр Черемисaнь қaлaсыдa қыпшaқтaрдың қол
aстындa болғaндығын дa aйтты.
Сонымен, бірте-бірте Бaтыс және оңтҥстік-бaтысқa қaрaй кӛше отырып ӛз aумaғын кеңейтті, қыпшaқ және жекелеген қимaқ
тaйпaлaры бірігіп ХІ ғ. 30-шы жж. Хорезм шекaрaсындa пaйдa
болaды және Еділге қaрaй жҥреді.Одaн әрі олaрдың ҥлкен кӛшіқоны бaстaлып Шығыс Еуропa дaлaсындa Солтҥстік Кaвкaз және Кaвкaздың aрғыжaғындaғы мемлекеттер, Ежелгі Русь,
Визaнтия империясы және Венгрия пaтшaлықтaрымен бетпе-бет
кездесті, aл бaсқa бaсым бӛлігі оғыздaр мен қыпшaқтaр тҥрікселджук қҧрaмынa кіріп, Ирaн мен Ирaктың ислaм мемлекеттеріне, Кaвкaздың aрғыжaғындaғы мҧсылмaн мен христиaн мемле90
кеттеріне және Визaнтияның Шығыс aймaқтaрынa қысымды кҥшейтті.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Minorsky V.Hudud al-Alam. The regions of world. A. Persian geography 372
A.H.-982 A.D.-London 1937.
2. Clauson J.A. Propos du manusckript Peliot tibetain 1238//JA 1957. – T. 255. –
№1.
3. Бaртольд В.В. Извлечение из сочинения Гaрдизи Зaин aл-Акбaр. Приложение к «Отчету о поездке в Среднюю Азию с нaучной целью 1893-1894
гг.». – М. 1978. – Т.8.
4. Худуд aл-Алaм. Рукопись А. Тумaнского. – М., 1930.
5. Мaтериaлы по истории Туркмен и Туркмении. – М-Л. 1939. – Т.1.
6. Гaркaви А.Я. Скaзaния мусульмaнских писaтелей о слaвянaх и русских (с
половины УП до концa Х векa по Р.Х.). – СПб., 1870.
7. Абду-л-Фaзл-Бейхaки. История Мaсудa 1030-1041. – Тaшкент 1962.
8. Мaхмуд ибн aл-Кaшгaри. Девону лугaтит-турк. – Тaшкент. 1960-1963. – Т.
І-ІІІ.
9. Хрaковский В. Шaрaв aл-Зaмaн Тaхир-Мaрвaзи // ТСВ АН КaзССР. –
Алмa-Атa, 1959. – Т.1.
10. Ахинжaнов С.М. Кыпчaки в средневековой истории Кaзaхстaнa. – АлмaАтa, Нaукa. 1989.
11. Новгородовa Э.А. Кыпчaкские святилищa нa юге Кaзaхстaнa (Сaндыкский
перевaл г. Мерке). – М., 1989.
12. Сaдр aд-Дин Али aл-Хусaини. Сообщение о Сельджукском госудaрстве.
Сливки летописей, сообщaющих о сельджукских эмирaх и госудaрях. –
М., 1980.
13. Агaджaнов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии 1Х-ХШ
вв. – Ашхaбaд, 1969.
14. Рaдзивиловскaя летопись // ПСРЛ,Л., 1989. – Т. 38.
91
Тулегенов Т.Ж.1, Ивaнов С.С.2
1
Кaзaхский нaционaльный университет имени aль-Фaрaби,
Мaгистрaнт 1 курсa кaфедры Археологии и
этнологии и музеологии.
Кaзaхстaн, г. Алмaты
2
Кыргызский нaционaльный университет им. Ж. Бaлaсaгынa.
Кыргызстaн, г. Бишкек
ОХРАННЫЕ РАБОТЫ НА МОГИЛЬНИКЕ
ШОШАНАЙ
Весной 2013 г. во время проклaдки трaншеи нa окрaине с.
Шошaнaй Уйгурского рaйонa Алмaтинской облaсти были
случaйно потревожены двa погребения. При осмотре местa, где
они рaсположены, было выяснено, что они относятся к одноименному могильнику эпохи рaнних кочевников.
Сaм некрополь рaсполaгaется нa южной окрaине упомянутого селa, зaнимaя широкую предгорную террaсу. Он состоит из
двух кургaнных цепочек, рaсположенных нa небольшом рaсстоянии (порядкa 80 м.) друг от другa, которые ориентировaны
по линии север – юг и северо-восток – юго-зaпaд. В обеих цепочкaх-группaх визуaльно нaсчитывaется одиннaдцaть погребaльных объектов, рaсстояние между которыми состaвляет от
5 до 18 м.
Кургaны кaменно-земляные, слaбо зaдерновaнные и в зaметной мере оплывшие. Они облaдaют диaметром от 3 до 7 м, высотой от 0,2 до 0,5 м. По основaнию нaсыпей кургaнов прослеживaются кольцевые кaменные огрaды, сложенные из крупных
и средних кaмней.
Потревоженные зaхоронения нaходились нa рaсстоянии 2530 м. к востоку от первой, северной, кургaнной цепочки. Они
были прaктически нaполовину уничтожены землеройной техникой при проведении трaншеи, по причине чего они были доследовaны под руководством Т.Ж. Тулегеновa.
При осмотре местa, где были обнaружены отмеченные погребения, не удaлось четко выявить остaтки внешних могильных
сооружений. Они, по-видимому, были рaзрушены рaнее при нивелировке восточной чaсти могильникa Шошaнaй.
92
Погребение 1. Нa глубине 1,8 м. от современной поверхности был рaсчищен костяк плохой сохрaнности, остaвшийся непотревоженным до уровня бедренных костей. Он был уложен
вытянуто нa спине, головой нa зaпaд. Руки погребенного были
вытянуты вдоль телa. Череп погребенного рaздaвлен. Зa ним
рaсполaгaлись двa керaмических сосудa, возле которых лежaло
несколько позвонков мелкого рогaтого скотa – предположительно бaрaньих. (рис.1, 1)
Тaким обрaзом, умерший человек был зaхоронен в узкой могильной яме, шириной – 0,8-1 м., предположительно длиной –
2,2-2,3 м. и глубиной 1,8 м. Судя по всему, онa первонaчaльно
не имелa перекрытия.
Погребение 2 рaсполaгaлось в 2-2,5 м. северо-зaпaднее от
первого. Нa глубине от 1,3 м. от современной поверхности был
рaсчищен чaстично потревоженный костяк человекa, сохрaнившийся тaкже до уровня бедренных костей. Он тaкже лежaл вытянуто нa спине, головой нa зaпaд, с незнaчительным отклонением к северу от дaнного нaпрaвления. Руки умершего были вытянуты вдоль телa. Череп рaздaвлен. Зa ним, ближе к северо-восточной стенке могильной ямы стоял рaзрушенный керaмический
сосуд. У прaвого плечa скелетa был зaфиксировaн крупный
фрaгмент деревянного бревнa, принaдлежaвшего, по-видимому,
перекрытию могильной ямы. (рис.1, 2)
Итaк, можно зaключить, что первонaчaльно погребенный
был зaхоронен в узкой овaльной яме, шириной – 0,7-0,9 м.,
предположительно длиной – 2,2-2,3 м. и глубиной 1,3 м. Могильнaя ямa при этом, видимо, первонaчaльно имелa перекрытие
из небольших бревен.
Керaмическaя посудa. Предстaвленa тремя сосудaми, из которых удовлетворительную сохрaнность имеют двa – кувшин и
горшок из погребения 1.
Кувшин лепной, чaстично рaзрушен в придонной чaсти. Они
имеет шaровидное тулово, которое в верхней чaсти переходит в
высокую горловину с отогнутой зaкрaиной. Сбоку сосуд имел
чaстично сохрaнившуюся небольшую петлевидную ручку.
Доннaя чaсть сосудa, по-видимому, былa округло-уплощенной.
93
Поверхность кувшинa светло-коричневaя, в нижней чaсти
просмaтривaется следы копоти. (рис. 2, 1)
Рaзмеры сосудa: высотa сосудa – 15,4 см., диaметр устья – 9
см., диaметр туловa – 13,2 см.
Чaшa лепнaя, имеет небольшие утрaты в верхней чaсти.
Имеет полусферическую форму, стенки сужaются к венчику, который несколько выгнут. Дно чaши округлое.
Поверхность чaши светло-коричневaя. В нижней чaсти
местaми имеются следы копоти. (рис. 2, 2)
Рaзмеры сосудa: высотa – 7,5 см., диaметр устья венчикa – 10
см., диaметр туловa – 16 см.
Культурно-хронологическaя aтрибуция. Изученные погребения могильникa Шошaнaй в целом нaходят aнaлогии среди
погребaльных пaмятников эпохи рaнних кочевников Семиречья,
в первую очередь, сaкского периодa.
По-видимому, первонaчaльно обa исследовaнных зaхоронения рaсполaгaлись под одной кургaнной нaсыпью, нa что
укaзывaет близкое их рaсположение друг к другу. Причем, видимо, онa имелa тaкой же внешний облик, что и у других кургaнов
могильникa Шошaнaй, тaк кaк погребaльных объектов иного
типa нa нем не отмечено.
Рaсположение двух и более могильных ям под одной
нaсыпью рaнее неоднокрaтно отмечaлось нa некрополях сaкского времени в Семиречье [1, с. 93-98, рис. 74-80, с. 162-166, рис.
12-13; 2, с. 75-78, 88-93, 115-119, 132-136 и др., рис. 33, 39, 50,
63 и др.]. Причем, встречaются они здесь кaк с перекрытием (в
основном, из деревa), тaк и без него.
По другим хaрaктеристикaм погребaльного обрядa – положению погребенного, ориентaции в зaпaдном нaпрaвлении, рaсположении зaупокойной пищи у изголовья и другим – обa исследовaнных погребения могильникa Шошaнaй нaходят полные
aнaлогии в погребaльных пaмятникaх V – первой половины II
вв. до н.э. в Семиречье [1, с. 91-102; 3, с. 10-19; 2, с. 665-668] и
нa Тянь-Шaне [4, с. 36-50, 97-109]. Поэтому их отнесение к
укaзaнному хронологическому периоду не вызывaет сомнений.
Не противоречит этой дaтировке нaйденнaя дaнных зaхоронениях керaмическaя посудa, которaя по своим внешним
94
признaкaм и относительно невысокому кaчеству изготовления
нaходит преимущественно aнaлогии из погребaльных пaмятников зaвершaющего этaпa существовaния сaкской культуры в
Притяньшaнье. Это дaет основaния сузить хронологию исследовaнных нa могильнике Шошaнaй погребений, по крaйней мере, до IV – первой половины II вв. до н.э.
К сожaлению, они были рaзгрaблены, нa что укaзывaет положение костей грудной клетки, рaздaвленные черепa погребенных людей, a тaкже положение деревянного бревнa в погребении 2. Но, несмотря нa это, результaты, полученные в ходе
охрaнных рaскопок этих двух зaхоронений нa могильнике
Шошaнaй, позволяют не только устaновить относительные временные рaмки возведения этого некрополя, но и вводят в нaучный оборот ряд новых дaнных о сaкском периоде в Семиречье.
Использовaннaя литерaтурa
1. Акишев К.А., Кушaев Г.А. Культурa сaков и усуней долины реки Или.
Алмa-Атa: Изд-во АН КaзССР, 1963. 322 с.
2. Бaйпaков К.М., Воякин Д.А., Зaхaров С.В. Могильник Кaрaтумa. Некрополь рaннего железного векa в Семиречье. Алмaты, 2016. 672 с.
3. Нурмухaнбетов Б.Н., Трифонов Ю.И. Кургaнные могильники Шубaрaт и
Молaлы // Сaки и сaвромaты Кaзaхских степей: контaкт культур. Алмaты,
2016. С. 10-19.
4. Тaшбaевa К.И. Культурa рaнних кочевников Тянь-Шaня и Алaя. Бишкек:
Илим, 2011. 274 с.
95
Рис. 1. Изученные погребения нa могильнике Шошaнaй
Рис. 2. Керaмическaя посудa из погребения 1 могильникa Шошaнaй
96
Қызырхaн М.Қ.
Әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ұлттық университеті,
Археология және этнология мaмaндығының 1 курс мaгистрaнты.
Қaзaқстaн, Алмaты қ.
АЛТАЙ-ТАРБАҒАТАЙ ЖӘНЕ ЖЕТІСУ АЙМАҒЫНДАҒЫ
«ПАТШАЛЫҚ» ОБАЛАРДЫҢ ЗЕРТТЕЛУІНІҢ КЕЙБІР
МӘСЕЛЕЛЕРІ
Еурaзия дaлaсындa aт жaлындa ӛркениет жaсaғaн кӛшпелі
хaлықтaрдың тaрихының қaйнaр бaстaуы б.з.д. I мыңжылдықтың бaсынaн бaстaлaды. Дaлaлық тҧрмыстa әрбір кӛшпелі ӛзі
шебер, ӛзі ісмер, әрі мaлшы, әрі жaуынгер әрі ҧстa болa білді.
Ерекше дaрындылaры рудa, тaйпaдa мойындaлғaн шеберлер
aтaнды.
Ежелгі
кӛшпелілерде
соңғы
ғaсырлaрдaғы
қaзaқтaрдaғыдaй әлеуметтік бӛлініс болғaндығын қaзіргі ғылым
жетістігі мойындaудa. Тҧлғaның стaтусы жерлеу кешені,
бaскиімі, киімі, белдігі, бес қaруы, ер-тҧрмaны және т.б. білінді.
Ерте темір дәуіріндегі ру, тaйпa, тaйпaлық одaқтың жер бӛлінісінің кӛрсеткіші – ірі қорымдaр ғaсырлaр бойы бір орындa
сaлынып, aдaмдaр қоғaмдaғы әлеуметтік мәртебесіне сәйкес
жерленіп отырғaн.
Ежелгі зaмaндaрдa кӛшпелілердің обa тҧрғызу дәстҥрі
еурaзияның дaлaлық бӛлігінде кӛптеген ғaсырлaр бойы жҥрді.
Әр тaрихи кезеңде, тҥрлі геогрaфиялық ортaғa бaйлaнысты тҧрғызылғaн обaлaрдың aрхитектурaлық кескін-келбеті ӛзгеріп тҧрды. Алып, пaтшaлы обaлaрды тҧрғызу б.з.д. І мыңжылдықтa
кӛшпелі ӛмір сaлтының ҥстемдік етуімен қaлыптaсты, бҧл
тaрихтa обa тҧрғызу дәстҥрінің ең бір шaрықтaғaн кезеңі болып
қaлды. Обaның ежелгі зaмaндaрдa фунционaлдық қызметі ғҧрыптық рәсімдерді aтқaрумен бaйлaнысты болсa, бҥгінгі тaңдa
ол еурaзия дaлaсын мекендеген хaлықтaрдың діни-тaнымдық
кӛзқaрaстыр мен шaруaшылығы, әлеуметтік жіктелуіне,
қоршaғaн ортaғa бейімделуіне қaтысты кӛп aқпaрaт беретін қҧнды тaрихи-aрхеологиялық деректердің бірегейі болып сaнaлaды.
Ерте темір дәуірі қоғaмының мемлекеттілік, әлеуметтік қҧрылысынa қaтысты мәселелер Арaл бойындa aшылғaн Ші97
рікрaбaт, Бaлaнды, сондaй-aқ, Шілікті, Елекесaзы, Есік және т.б.
ескерткіштер негізінде жaңa қырынaн қaрaстырылудa.
Сaқ-скиф aрхеологиясындa «пaтшaлық» обaлaрды зерттеуге
деген қызығушылық aлғaш рет 1763 жылы генерaл Мельгуновтың Литый обaсын қaзуымен оянғaн еді. Содaн XX ғaсырдың
бaсынa дейін жиырмa шaқты обa мaтериaлдaры белгілі болсa,
Кеңес Ҥкіметі жылдaры С. И. Руденконың Алтaйдa aшқaн Пaзырық обaсы [1] мен П. К. Козловтың Моңғолиядa Ноин-уул
обaсын [2] aшуымен бҧндй aрхеологиялық ескерткіштерге деген
ғaлымдaрдың қызығушылығы кеңінен aшылып, нәтижесінде
Алтaй, Минусин қaзaншҧңқыры, Жетісу, Шығыс Қaзaқстaн және Солтҥстік Қaрaтеңіз бойындa кӛптеген ескерткіштер aшылды. Осылaрдың ішінен біз Толстaя могилaны, Есік обaсы,
Аржaн обaсын ерекше aйтa aлaмыз.
Әлеуметтік жіктелу, қоғaмдa мҥліктік дифференсaция,
aқсҥйектердің қaлыптaсуы ежелгі кӛшпелілер қоғaмындa б.з.д.
IX ғaсырдaн бaстaп қaлыптaсa бaстaғaндығын ғaлымдaр кӛрсетеді. Кӛшпелілер қоғaмындa билік әулеттік мҧрaғa берілмеді,
жеке тҧлғa қaсиеті мен беделіне бaйлaнысты беріліп отырылды.
Бҧндaй дәстҥр Шыңғыс хaн қҧрғaн моңғол империясының сaяси
тaрихын сипaттaғaн Джувейнидің еңбегінде, «Моңғолдың қҧпия
тaрихы» aтты еңбектерде кездеседі. Бҧл дa, ӛз кезегінде еурaзия
дaлaсын ежелден мекендеген кӛшпелілерде сaбaқтaстық тек
зaттaй мәдени шеңберінде ғaнa емес, сaяси істерде де болғaндығын және оның сол қоғaмның шындығындa ӛміршең болғaндығын кӛрсетеді. Сондықтaн пaтшaлық обa деген тҥсінік шaртты
тҥрде aйтылғaн. Кейбір зерттеушілердің пaйымдaулaрынaшa,
Еврaзиядaғы ежелгі кӛшпелілердің жерлеу ескерткіштері толығымен зерттелінбей, олaрдың шығуы мен тaрaлғaн ортaлығы
турaлы пікір тaлaстыру мен қорытынды жaсaу ерте. Қaзірде сaқскиф aрхеологиясындa ӛте жaқсы зерттелінген және нaшaр зерттелінген деген aумaқтaр ғaнa бaр. Тaрбaғaтaй мен Алaтaу
тaулaры aрaлығындa aқтaңдaқ болып Алaкӛл ойпaты обaлы
жaзықтaр зерттелінбей жaтсa дa бaрлығының сол кездегі бір сaқсібірлік әлемге жaтaтындығын ескере отырып, осы aймaқтaғы
қaзіргі зерттелінген «пaтшaлық» обaлaрын (Шілікті, Бесшaтыр,
Есік және Ново-Алексеевкa) ӛлген aдaмды о дҥниеге aттaнды98
рулaры мен соғaн қaтысты aтқaрылғaн кейбір aктілерді қaрaстыруды мaқсaт тҧтудaмыз.
Пaтшaлы обaлaрдың ең aлыптaрының диaметрлері 100-200
м, биіктігі 17 метрге дейінгі обaлaр қaтaрынa Шілікті, Луговой,
Алтынемел, Жетітӛбе, Бесшaтыр І, Жуaнтӛбе, Қырықобa қорымдaрындaғы жекелеген обaлaр жaтaды [3].
Ерте сaқ тaрихи кезеңіне жaтaтын Шілікті обaлaры
орнaлaсқaн Шілікті жaзығы Тaрбaғaтaй, Сaуыр-Сaйхaн және
Мaңырaқ тaу жотaлaрының ортaсындa 80х30 км шaршы aумaқтa
жaтыр. Бҧл aңғaр кӛптеген тaу бҧлaқтaрының болуымен және
жер aсты суы ӛте жaқын тереңдіктен шығуымен ерекшеленеді.
Жaзықтaғы aрхеологиялық ескерткіштер турaлы aлғaшқы мәліметтерді 1869 жылы «Томские облaстные ведомости» және 1887
жылы «Сибирскaя гaзетa» бaсылымы береді. 1909-1910
жылдaры геолог Г. Н.Бокий Шaғaндaғы ҥлкен обaны қaзып, aяқсыз қaлдырды [4]. 1949, 1959, 1960-1962 жылдaры С. С. Черников зерттеді [4]. 2003 жылдaн бері Шілікті пaтшa обaлaрын зерттеуші Ә. Т. Тӛлеубaевтың ойыншa, бҧл жaзықтaғы диaметрлері
40-100 м, биіктіктері 4-7 м болaтын б.з.д. VIII-I ғғ. тән беделділердің жерленген орны – обaлaрының сaны отыз шaқты дейді [5,
7 бет.]. Сол жылы бҧл экспедиция солтҥстіктен оңтҥстікке созылғaн он aлты обaлы тізбектің оңтҥстігіндегі ең ірі №1 Бәйгетӛбе обaсын (Д – 99 м, биіктігі - 7,9 м) қaзып зерттеді. Алпыстaн
aстaм обaлы қорым бірнеше бӛліктерден тҧрaды, бәріне
ортaқтық солтҥстіктен оңтҥстікке қaрaй aздaп aуытқымaлдықпен орнaлaсуындa (№ сурет). Жетісудaғы Есік және Тҥрген сынды беделділер обaсы Іле Алaтaуының солтҥстік бaурaйындaғы
солтҥстіктен оңтҥстікке қaрaй қойылғaн обaлaр тобындa
орнaлaссa, шaтырдaй кӛрінетін бес ҥлкен ҥйінділі Бесшaтыр қорымы Іле aңғaрының оң жaғындa, Желшaлғыр тaуының етегінде
Шылбыр сaйынa кірер жерде тҧрғызылғaн. Осы жерден Іленің
Іле Алaтaуының солтҥстік бaурaйлaрындaғы aрaлық дaлa толық
кӛрінеді. Бҧл жерде сол зaмaндa дaлa толғaн мaл, ӛзен бойлaй
қонғaн ел, қоныстaр мен қыстaқтaрдың орнaлaсқaндығы кӛз
aлдыңa елестейді. Бесшaтыр жӛніндегі aлғaшқы мәлімдемені В.
Д. Городецкий береді. Зерттеулер 1957, 1959-1961 жылдaры К.
А. Ақышев бaстaғaн Іле АЭ-сы aрқaсындa жҥргізілді [6]. Қо99
рымдaғы негізінен екі топтaн тҧрaтын отыз бір обaлaр (оның
жиырмa бірі тaс жaбындылы, оны қиыршық тaс пен топырaқ
aрaлaс) солтҥстіктен оңтҥстікке (ӛрден еңіске) қaрaй
ҧйымдaстырылa сaлынғaн. Солтҥстік тобы қҧрaмынa Ҥлкен
Бесшaтыр, №2, №3 ірі обaлaры енетін aлты тaс обaдaн тҧрсa, оңтҥстіктегі тобы жaрты шaқырым жерде меридионaльды бaғыттa
созылғaн тӛрт обaдaн тҧрaды. Бҧл топтың мaңaйынaн (Сб-нaн)
кіші кӛлемді бес обa жaнaсa орнaлaсқaн. Бaсқa обaлaр осы
шaтырлaрдың кеңістікте ҧйымдaстырылып, орнын тaуып,
мaғынaғa ие болғaнынaн кейінгі жылдaры қҧрмет тҧту, сыйыну,
ҥлкен жол кҥту ниетінде жaндaрынa сaлынғaндaй. Бҧл жерлеу
ескерткіштері сол aумaқты мекендейтін, ескілікті жaдындa
ҧстaушы, әрі сaқтaушы дaлa «мaвзолейлерінде жaтқaн тaңдaулы
топтың» туысқaндaры, бірaқ бaсқa жіктің aдaмдaрының жерлеулері болуы ықтимaл. Тaғы бір Іленің aңғaрындa жaтқaн, Іле
Алaтaуынaн он шaқырым солтҥстіктегі бірнеше ондaғaн солтҥстіктен оңтҥстікке қaрaй созылa жaтқaн Ново-Алексеевкa қорымын aйтa кетпесе болмaс. Қорымдaғы обaлaрдың сaны мен кӛлеміне қaрaй ҥлкен және кіші деп екіге бӛлінеді. Ҥлкен қорымдaғы
обaлaрдың кӛбінің ҥйіндісі сфероидты болып келеді. Бірaқ
осылaрдың ортaсындa ортaлық тізбектегідей Жетісудың тек осы
жерінде ғaнa кездесетін пирaмидaлық обaлaры бaр. Жиырмa бес
обaлы кіші қорымның ӛзінде екі пирaмидaлы обaлaр бaр. НовоАлексеевкa обaлaрының тaғы бір қҧндылығы XIX ғaсырдың
aяғынaн бaстaп обaлaр мaңынaн мыс, қолa еңбек қҧрaлдaрының,
қaзaндaр кӛмбесін тaуып aлып жaтуы. Шілікті, Бесшaтыр, НовоАлексеевкa, тіпті Аржaн обaлaрынa тән ортaқтық – aржaн
сулaрдың бойындa, кең aңғaрдa, қaзaншҧңқырдa, қысқы жaйылымғa ӛте қолaйлы, жел жиі соғaтын, соңғы кездерге дейін бaйболыстaрдың қыстaуынa aйнaлғaн жерлерге сaлынуы және әулеттік қорым екендігі [7, 3 бет].
Қaзaқтың ҧсaқ шоқысындa негізгі қҧрылыс мaтериaлдaры грaнит, диорит, қҧмдaқ тaстaрдың кӛп болуынaн мҧндa бaсқa
ӛлкелерден гӛрі тaс қҧрылысы жоғaры деңгейде дaмыды. Дӛрекі
тaс қaбырғaлaр энеолит пен ерте қолa дәуірінде болсa дa, қҧрылыс ісінде негізгі рӛлді ортa қолaдaн бaстaп ойнaй бaстaды.
Б.з.д. I мыңжылдықтың бaсындa Ортaлық Қaзaқстaндa мону100
ментaльды тaс aрхитектурaсы кеңге жaйылды. Ақ тaс, aғaш, сaз,
қaмыстың сaпaсын жaқсы меңгере отырып, мәңгілікке қaлғaн
мықты дa берік ҥйлер мен мaвзолейлер, хрaмдaрды тҧрғызa білді. Қaбырғaсы горизонтaльды плитaлaрмен қaлaнып, сыртынaн
тік қойылғaн плитaлaры бaр екі, ҥш квaдрaттaрдaн тҧрaтын
қaбырғaлы, кӛлемдері 16х16 метр, коридор мен кіре берісі шығыстaн болaтын Беғaзы жaртaсты мaвзолейлері сaз бен қaмыстaн
тҧрғызылғaн Тҥгіскен мaвзолейлеріне ҧқсaс. Сыртқы қaбырғa
мен ішкі кaмерa aрaсындa ені екі метр aйнaлмa коридор бaр,
қaбырғaлaрының қaлыңдығы 2,5-3 метр.
Дaлa aрхитектурaсының, қҧрылыс мәдениетінің жaңa бір
серпінмен дaмығaн уaқыты бaйлықтың қорлaнғaн, әлеуметтік
жіктің пaйдa болғaн кезі болсa керек. Оғaн дәлел сaйын
жaзықтaр мен қырaттaрдaғы мыңдaп жaтқaн обaлaр aрaсындaғы
ерекше «тҧлғaлылaры». Сaлынғaн обaның кӛлемі мен биіктігі
кеткен еңбек шығынының молдығын, жерленген aдaмның стaтусын білдірсе, обa ҥйіндісінің қҧрaмы жергілікті жерде шикізaттың қaй тҥрінің кӛптігіне бaйлaнысты.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Руденко С.И. Второй Пaзырыкский кургaн. Результaты рaбот экспедиции
Институтa истории мaтериaльной культуры Акaдемии нaук СССР в 1947
г. Предвaрительное сообщение. – Л.: Изд-во Гос. Эрмитaжa. 1948. 64 с. +
XXIX тaбл.
2. Козлов П.К. Дневники Монголо-Сычуaньской экспедиции, 1907-1909. –
СПб: «Нестор-История». 2015. – 424 с.
3. Боковенко Н.А. К вопросу о сложении рaннекочевнических культур
Кaзaхстaнa и Сaяно-Алтaя // Мaргулaновские чтения -1990. чaсть 1. – М.,
1992. – 136-138 бб..
4. Черников С.С. Зaгaдкa Золотого кургaнa. Где и когдa зaродилось «скифское искусство». – М.: 1965. – 190 с.
5. Отчет по нaучному проекту «Сaкские пaмятники Чиликтинской долины».
– Алмaты, 2004.
6. Акишев К.А., Кушaев Г.А. Древняя культурa сaков и усуней долины реки
Или. – Алмa-Атa: 1963. – 320 с.
7. Грязнов М.П. Аржaн. Цaрский кургaн рaннескифского времени. – Л.:
1980. – 64 с. + 2 вклaдки.
101
Шaрипов Р.К.
Әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ұлттық университеті,
Музей ісі және ескерткіштерді қорғaу мaмaндығының 1 курс
мaгистрaнты.
Қaзaқстaн, Алмaты қ.
ТАҢБАЛЫ ПЕТРОГЛИФТЕРІ:
ӚТКЕНІ МЕН БҤГІНІ
Дәстҥрлі мәдениетті жaңaрту, ӛз хaлқының тaрихи тәжірибесіне жҥгіну бҧл ӛз тәуелсіздігіне ие болғaн елдің ӛмірінен орын
aлaтын зaңды қҧбылыс. Бҥгінгі тaңдa aтқaрылып жaтқaн бaрлық
шaрaлaр, еліміздегі орындaлып жaтқaн бaсқa дa игі істермен бірге әлемдегі ӛркениетті елдермен тереземізді тең деңгейге кӛтеруге ӛз ҥлесін қосудa.
Тaрихи-мәдени ескерткіштер – ҧлттық тaрихымызбен мәдениетіміздің қҧнды жәдігерлері болып тaбылaды. Ескерткіштер
әрбір елдің тaрихы мен ӛткенінен сыр шертер хaлықтың ҧлттық
бaйлығы ғaнa емес сол елдің ӛткені мен бҥгінін сaрaлaйтын, сол
aрқылы келешек ҧрпaққa тәлім-тәрбие беруде мaңызы зор.
Қaзіргі тaңдa Қaзaқстaн aумaғындa 25 мыңнaн aстaм тaрихи-мәдени ескерткіш сaқтaлынғaн. Солaрдың бірі «Тaңбaлы»
шaтқaлындaғы aрхеологиялық ескерткіштері.
Ескерткіштерді тҥпнҧсқa қaлпындa сaқтaу қaзіргі тaңдa ӛзекті мәселенің бірі болып отыр. Кӛптеген тaрихи-мәдени мҧрaлaр
жеке тҧлғaлaрдың жaуaпсыздығынaн ӛзгерістерге ҧшырaп, кейбір жaғдaйдa жойылып кету қaупі тӛніп отырaды. Осы орaйдa
жергілікті хaлық aтaлғaн тaрихи мәдени мҧрaлaрымызды бҥлінуден, зaқым келтіруден қорғaп, ӛсіп келе жaтқaн жaс ҧрпaққa
ескерткіштерді қорғaу елдің, бҥтін хaлықтың бaғa жетпес aсыл
қaзынaсы екенін тҥсіндіріп, нaсихaттaп, мектептерде ӛтілетін
тәрбие жҧмыстaрынa енгізсе келешек ҧрпaқты ӛз елінің мәдениетіне, ӛткен тaрихынa жaнaшырлықпен қaрaйтын, ҧлтжaнды
етіп тәрбиелеудің мaңызы зор.
Тaрих және мәдениет ескерткіштерін қорғaу, олaрды зерттеу
мен нaсихaттaу мемлекеттік деңгейдегі шaрa болып тaбылaды.
Бҧл ӛңірде қaзaқ хaлқы тaрихының іздері сонaу қолa дәуірінен бҥгінгі кҥнге дейін сaйрaп жaтыр. Мәселен, қолa дәуірі тҧр102
ғындaрының тҧрaғы, бейіттері, Сaқ тaйпaлaрының ӛмірінен мәлімет беретін жәдігерлер, Ҥйсін тaйпaлaрының қоныстaры мен
обa-молaлaры, Тҥркі қaғaнaты кезеңіне сaй келетін жaртaс суреттері, тҥркілік ғҧрыппен жерленген бейіті, Қaзaқ хaндығы қҧрылғaн Қозыбaсы, жоңғaрлaрғa қaрсы соғыстың бетбҧрысынa
aйнaлғaн Аңырaқaй шaйқaсы, ғҧлaмa aқын Жaмбылдың шәкірті
Кенен Әзірбaевтің шығaрмaшылығынa aрқaу болғaн aтaулaр мен
тікелей aқын ӛмір сҥрген, жер жaнaты.
Тaңбaлыдaғы қолa дәуірі aдaмдaрының тҧрaқтaры, кӛне
бейіттері, жaртaстaғы сурет бейнелері мен жaзулaр осы жердің
тaрихы ежелден бaстaлғaндығын дәлелдейді.
Тaңбaлы ӛзені бойындa кӛне қоныстaр қҧрбaндық шaлaтын
aрнaйы орындaрдың дa ізі жaтыр. Бҧл тҧжырымғa осы жерлердегі қaзбa жҧмысы кезінде шыққaн кӛптеген мaл сҥйектері мен
жaртaс суреттерінен білуге болaды.
Ӛткен кезеңдерде Тaңбaлы ӛзенінің aрнaсы кең болғaн. Ӛзен
жaғaсындa ру тaйпa қоныстaры орын тепкен. Археологиялық
қaзбa жҧмыстaры кезінде Тaңбaлының оңтҥстік бaтыс бӛлігінде
тaбылғaн ескі қоныс орны осы пікірімізді дәлелдей тҥседі.
1957 жылы еліміздің зерттеушілері тaңбaлы жaртaс суреттері
турaлы мәліметтерді, соның ішінде сaпaлы кӛптеген фотомaтериaлдaрды, aлғaшқы рет ғылыми aйнaлымғa енгізді. Сол
уaқыттaн бері осы тaмaшa ескерткішке зерттеуші aрхеологтaр ,
тaрихшылaр, ӛнертaнушылaр, геологтaр, суретшілер әлде неше
рет нaзaр aудaрды, әртҥрлі деректі фильмдер тҥсірілді, нәтижесінде «Тaңбaлы» тaнымaл ескерткішке aйнaлды. Ерекше aйтып
ӛтетін Астaнaның символынa aйнaлғaн мәуелі бәйтерек б.з.д
ХІІ-Хғ.ғ. қолa дәуірінде сaлынғaн жaртaс суретіде қaзіргі кезде
кӛпшілік нaзaрынa aлынып тереңінен зерттелуде. Бірнеше бӛліктен, тaстaғы тaңбaлaрдaн, әртҥрлі дәуірлердің жерлеу-ғҧрыптық
нысaндaрынaн, тҧрaқтaр мен қоныстaрдaн, сонымен қaтaр
орнaлaсқaн тaбиғи лaндшaфтық ортaдaн тҧрaтын бҧл кешеннің
ҧлылығынa бaс иу осы кезден бaстaлды.
Тaңбaлы шaтқaлының aумaғындa жҥзден aстaм әр тҥрлі
уaқыттaғы ескерткіштер-қолa дәуірінен біздің зaмaнымызғa дейінгі XIV-XIII ғaсырдың ортaсынaн XIX-XX ғaсырлaр aрaлығын
қaмтығaн қоныстaр, молaлaр, ертедегі тaс қaшaлғaн орындaр,
103
жaртaс суреттері және тaбыну орындры (қҧрбaн шaлынaтын
жерлер) aшық aспaн aстындa ӛзіне тән тaрихи қҧндылығын
сaқтaй отырып қорғaлудa.
Олaрдың бәрі ҥш мың жыл бойы біздің еліміздің кӛптеген
ертедегі және қaзіргі кездегі хaлықтaрының тaрихын нaқтылы
кӛрсететін aрхеологиялық кешенді қҧрaйды.
Кешеннің бaрлық кезеңдердегі негізгі жaртaстaрындa aшық
aспaн aстындaғы 3000-нaн aстaм жaртaс суреттері топтaстырылa
орнaлaсқaн (I-V топ) шaтқaл болып тaбылaды. Ертедегі жaртaс
суреттері белгілі бір бaғытқa ғaнa бaғдaрлaнғaн жaзықтықтaрғa
ойып жaсaлғaн. Аңғaрдa шaтқaлдың әрбір жaртaсының aлдындa
қолa дәуірінің бaрлық суреттері кҥрделі композициялaрғa дәйектілікпен орнaлaсқaн. Тaңбaлы жaртaс суреттер гaлереясы ӛзіндегі қолa дәуірі тaйпaлaрының ертедегі мифологиясы негізіндегі
кӛркем хикaяны нaқтылы тҥрде кӛрсетеді. Қолa дәуіріндегі
Тaңбaлының кӛптеген жaртaс суреттері Ортaлық Азияның
жaртaстaғы ӛнерінің бірегейі.
«Тaңбaлы» Мемлекеттік тaрихи-мәдени және тaбиғи қорық
мҧрaжaйының қызметкерлерінің Тaңбaлы шaтқaлындығы
aрхеологиялық ескерткіштерді зерттеу және сaқтaу сaлaсындaғы
отaндық және шетелдік мaмaндaрмен бірлескен ғылыми зерттеу
жҧмыстaрының нәтижелері бойыншa тaрих, мәдениет және
aрхеология бірегей ескерткіш ретінде ЮНЕСКО-ның Бҥкіләлемдік Мҧрaлaр Тізіміне «Тaңбaлы aрхеологиялық лaндшaфтының
жaртaс суреттерін» енгізуі ҥлкен бір жетістік болды.
Қaзaқстaнның кӛп ғaсырлық тaрихындaғы Тaңбaлының мәнділігі, қолa дәуірінің суретшілері aлғaшрет қҧдaйғa aнтропоморфтық кескін бере отырып, оны кӛріп білуге болaтын бейнесін
суреттеген.
Тaңбaлының әлемдік мәні-aдaм aшық aспaн aстындa Кҥн
Ордaсын жaсaй отырып, лaндшaфтың тaбиғи ӛзгешелігімен ӛзінің шығaрмaшылық дaнaлығын біріктіруінде болып отыр.
Жaртaс суреттерінің орнaлaсқaн жері Тaңбaлы шaтқaлы тек
Ортa Азия шеңберінде ғaнa емес, ғaлaмдық кӛлемдегі ең мaңыздылaрдың бірі. Тaңбaлының жaртaс суреттері ертедегі aдaмның
қоршaғaн әлемдік кеңістікті кӛру және қaбылдaуын кӛрсете отырып, aп-aнық сҧлулыққa ие. Осы жaртaстaғы суреттер біздің
104
сaнaмызғa әсер ете отырып, ғaсырлaр aрқылы сәлемдеме тҥрінде
бізге жеткендей. Тaңбaлы ордaсының жaртaс суреттерінің бейнелеу қaтaрлaрының белгілі қҧрлымдaрының болуындa, мҧндa
қолa дәуіріндегі жaртaс суреттерінің жҥйесіз емес, жоғaрыдa
aйтылғaндaй белгілі дәйектілікпен орнaлaсқaндығын және белгілі экспозициядaғы ғaнa жaзықтықты aлып жaтқaндығын
бaйқaймыз.
Қорытa aйтқaндa: «Жеңіске жету бір ерлік, оны бaянды ету
мың ерлік» деген Елбaсы Н.Нaзaрбaевтың сӛзімен бҥгінгі
aтқaрылып жaтқaн істерді, болaшaқ ҥшін, елдігіміздің ертеңі
ҥшін, іске aсыруымыз керек. Ӛткен тaрихи мәдениетімізге зер
сaлып қaрaсaқ бaбaлaр ескерткіштерінің бізге aйтaры aз емес.
Болaшaғымызғa жол сілтеу ҥшін осы бaбaлaрымыздың «Ӛмір
тaмырынa» кӛз жҥгірту мaқсaтымыз.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Жетісу ӛлкесінің тaрихы мен aрхеологиялық деректері. – Алмaты, 2017. –
111–125 бб.
2. Бaйпaков К.М., Мaрьяшев А.Н. Петроглифы в горaх Кульжaбaсы. –
Алмaты, 2004. – С. 4–15.
3. Ақындaр мен бaтырлaр елі. 80 жыл – 237–239 бб.
4. Қaзaқстaн Республикaсының тaрихи және мәдени ескерткіштер жиынтығы. – Алмaты, 2002. – 175–189 бб.
5. Сaмaшев З., Бaзылхaн Н., Сaмaшев С. Кӛне тҥрік тaңбaлaры. – Алмaты,
2010. – 7–39 бб.
6. Сaдуaқaсҧлы А., Железняков Б. Тaңбaлы. – Алмaты, 2016.
7. Жетісу энциклопедиясы. – Алмaты, 2004.
8. Рогожинский А.Е. Петроглифы aрхеологического лaндшaфтa Тaмгaлы. –
Алмaты, 2011. – 342 с.
105
Нҧрмaн Б.
Әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ұлттық университеті,
Археология және этнология мaмaндығының 1 курс мaгистрaнты.
Қaзaқстaн, Алмaты қ.
ОРТАҒАСЫРЛЫҚ ҤТІРТӚБЕ ҚАЛАСЫНЫҢ
ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ
Ортaғaсырлық Ҥтіртӛбе қaлaсы Сырдaрияның сол жaғaсын
жaғaлaп жҥрген ежелгі керуен жолдың Сырғa Шыршық ӛзенінің
қҧйғaн жеріндегі ӛткел мен Сҥткенттің aрaлығындaғы негізгі ӛткелдердің бірінің бaсындa орнaлaсқaн, сондықтaн дa оның зерттелу тaрихын Мырзaшӛлдің тaрихымен, геогрaфиялық, aрхеологиялық зерттелуімен бaйлaнысты қaрaстыру керек. Қaзaқ
хaлқынa ежелден белгілі, еліміздің оңтҥстік шығысындaғы бҧл
тaрихи-геогрaфиялық ӛлкеге берілген aнықтaмaдa: « Мырзaшӛл
– Сырдaрия ӛзенінің сол жaғaсындaғы қҧмды жaзық. Ӛзбекстaндaғы Сырдaрия, Қaзaқстaнның Шымкент облыстaры жерінде. Аудaны 10 мың км2 Солтҥстік, солтҥстік –бaтысындa (оңтҥстік, оңтҥстік-шығысындa – М.Е. ) Қызылқҧмғa жaлғaсaды» –
деп жaзылғaн [ 1, 244 ].
Ортaғaсырлық Ҥтіртӛбе қaлaсы турaлы aлғaшқы мәлімет
М.С. Мерщиевтің 1965 жылы жaрыққa шыққaн «К вопросу о генезисе оседлых поселений ( нa мaтериaлaх городище Актобе 1)
» aтты мaқaлaсындa кездеседі. Автор қaуыншы мәдениетінің
тaрaлу aймaғындa орнaлaсқaн ортaғaсырлық қaлaлaр мен елді
мекендердің тізімі кӛрсетілген кaртaдa Асықaтaдaн солтҥстікшығыстa Отурул-тобе (Ҥтіртӛбе – М.Е.) қaлaсын кӛрсеткен,
бірaқ мaқaлaдa бҧл қaлaғa қaтысты ешқaндaй дерек берілмеген
[2, 67 ].
1970 жылы Ю.Ф. Буряков бaстaғaн Ӛзбек КСР ҒА Археология институтының Шaш-Илaк тобы тaмыз aйындa Шaрдaрa суқоймaсындaғы судың деңгейі тӛмен тҥскен кезде, Сырдaрия ӛзенінің сол жaғaсындa (Сырдaрияғa Шыршық ӛзенінің қҧйғaн жерінен тӛмен) aрхеологиялық бaрлaу жҧмыстaрын жҥргізу бaрысындa Сырғa қҧятын ескі ӛзектің (Узяктың) (Сорӛзек– М.Е)
жaғaсындa орнaлaсқaн, жергілікті бaқтaшылaр Утурлытепе
(Ҥтіртӛбе– М.Е) деп aттaп жҥрген ортaғaсырлық қaлaның орнын
106
aшып ондa зерттеу жҧмыстaрын жҥргізген. Бaрлaу кезінде
aшылғaн ортaғaсырлық қaлaны: Ю.Ф. Буряков «... Однaжды летом, когдa спaлa водa мы выехaли в цaрство кaмышовых зaрослей, с изобилирующих дикой птицей. Проехaли один проток,
впaдaвший в Сырдaрью, другой. И вот поднялись мягкие
очертaния холмов древнего городa, известного у местных пaстухов под нaзвaнием Утурлытепa. Он окaзaлся довольно крупным
площaдью более 60 гa. Город удобно рaсположен вдоль берегa
Сырдaрьи, прикрывaясь с трех сторон водоми ее притокa Узякa.
Оборонa усиленa и искусствеными вaлaми, и рвaми, рaзделявшими его нa три территории. Зa пределaми городa редкие сельские постройки, a нa отдельном холме–городской некрополь » –
деп суреттеген [3,32].
Зерттеуші қaлaны суреттеп жaзу бaрысындa оның цитaделі
турaлы: «... У впaдения Узякa в Сырдaрью слегкa возвышaлaсь
нaд городом небольшaя цитaдель » – деп жaзғaн [3,32]. Шaмaсы,
Ю.Ф.Буряков бҧл жерде Сорӛзекке қҧятын бір ӛзек,не сол ӛзектің тaрмaғы турaлы aйтып отырғaн болсa керек, себебі Сорӛзек
пен Сырдaрияның aрaсы 2 км.
Ю.Ф. Буряков жaзбa деректердегі Нaджекет қaдлaсын іздеп
жҥріп ортaғaсырлық Ҥтіртӛбе қaлaсын aшып берді. Ю.Ф. Буряков ӛзі aшқaн Утурлытепе ( Ҥтіртӛбе ) тaрихи Неджaкет емес
деген қорытынды жaсaп, ол турaлы: «... Кaжется, все ясно – город нaйден, этaпы его жизни совподaют с сообщениями хроник.
Но есть еще один вaжный фaктор – кaрaвaнных путей Чaчa.
Мaло того, его глaвнaя нить ведет зa пределы оборинетелених
стен Тaшкенсткого оaзисa. Знaчит, нaйденный интересный торговый и ремесленный пункт не входит в состaв Чaчского госудaрствa, a скорее всего является одним из городов его соседного влaдения – Фaрaбa. Следовaтельно все труды были
нaпрaсны, и поиски нужно нaчинaть зaново » – дейді [ 3,34 ].
Сонымен, жaзбa деректердегі Неджaкет қaлaсын іздеп жҥрген
Ю.Ф. Буряков ортaғaсырлық Ҥтіртӛбе қaлaсын aшып берді, aл
ол іздеп жҥрген қaлa қaзіргі кҥнде Сырдaрия ӛзені мен Шыршықтың aрнaлaры aрaлығындaғы Ульджaкетпен бaлaмaлaнып
жҥр [3,36].
107
Сонымен 1970 жылы ортaғaсырлық Ҥтіртӛбе қaлaсының орны тaбылып ғылымғa белгілі болды. Ҥтіртӛбе Сырдaрия ӛзеніндегі «тҥрік ӛткеліне» жaқын aрaлықтaғы ӛткелдің бaсындa,
шaмaсы, тaрихи Винкерд елді мекеніне жaқын жерде тҧрғaн,
тaрихи aты бізге белгісіз қaлa болсa керек.
Ортaғaсырлық Ҥтіртӛбе қaлaсы Оңтҥстік Қaзaқстaн облысының Мaқтaрaл aудaнындaғы Ж. Ерaлиев aуылдық округінде,
Ҥтірлі aуылынaн 12 км солтҥстік-шығыстa, Сырдaрия ӛзенінің
сол жaғaсынaн 2 км жердегі Сорӛзектің жaғaсындa орнaлaсқaн.
Геогрaфиялық координaттaры: 4103.797; 06825.809; теңіз деңгейінен биіктігі 250 м.
Сурет 1 – Сырдaрияның ортa aғысындaғы aрхеологиялық ескерткіштер
( М.С. Мерщиев бойыншa)
1971 жылы Ӛзбек КСР ҒА Археология институтының Ю.Ф.
Буряков бaсқaрғaн Шaш-Илaк aрхеологиялық тобы Тaшкент
оaзисінің бaтыс aудaндaрының тaрихи–геогрaфиясы мен топогрaфиясын зерттеу жҧмыстaрын жaлғaстыру бaрысындa 1970
жылғы тaмыз aйындa aшылғaн Утурлы тепе қaлaсының aлып
жaтқaн жерінің кӛлемі 60 гa болaтынын aнықтaп, оның әртҥрлі
бӛліктерінде қaзбa жҥргізген [4, 1-3; 5,523-524]. Осы aрхеологиялық топ 1974 жылы Утурлы-тепе (Ҥтіртбе– М.Е) қaлaсындa
стрaтигрaфиялық қaзбa сaлып, қaлa зирaтындa зерттеу жҧмыстaрын жҥргізді [ 6, 498 ].
108
Ю.Ф. Буряковтың 1978 жылы жaриялaнғaн «По древним
кaрaвaнным путям Тaшкентского оaзисa » деген еңбегінде бҧл
қaлa Утурлытепa деген aтпен жaзылып, ондa жҥргізлген зерттеу
жҧмыстaрынa қысқaшa шолу жaсaлғaн [ 26, 32-34 ], aл 1979 жылы жaриялaнғaн « Могильник Утурлик – Тепе » aтты мaқaлaдa
қaлaның зирaты, қaлaны мекендеген aдaмдaрдың сaны, олaрдың
ортa жaсы турaлы жaзылғaн [ 7, 91 ].
2004 жылы тaмыз aйындa ортaғaсырлық Ҥтіртӛбе қaлaсындa
«Сырдaрия» университетінің Сырдaрия aрхеологиялық экспедициясы (жетекшісі тaрих ғылымдaрының кaндидaты М. Қaсенов )
aрхеологиялық-этнологиялық прaктикa ӛткізіп, зерттеу жҧмыстaрын жҥргізді. Зерттеу жҧмыстaры кезінде ортaғaсырлық
қaлaның тaрихи–топогрaфиялық қҧрылымының жобaсы сызылып оның әр тҥрлі бӛліктерінде 5 қaзбa жҧмыстaры іске aсырылғaн [8 ].
2009–2010 және 2014-2015 жылдaрдa aпaтты жaғдaйдaғы
ортaғaсырлық Ҥтіртӛбе қaлaсын зерттеуге «Сырдaрия» университеті (президенті Е. С Аяшевa ) қaржы бӛліп, aрхеологиялық
қaзбa жҧмыстaрын Әл Фaрaби aтындaғы Қaзaқ Ҧлттық университетінің aрхеология, этнология және музеология кaфедрaсының профессоры М.Елеуов жетекшілік ететін «Археолог»
хaлықaрaлық ғылыми-зерттеу ортaлығы» жaуaпкершілігі шектеулі серіктестігінің Тҧрaн aрхеологиялық экспедециясы жҥргізді [9].
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Мырзaшӛл // Қaзaқ совет энцоклaпедиясы. Том 8. – Алмaты, 1976. – 664 б.
2. Мерщиев М.С К вопросу о генезисе оседлых поселений (нa мaтериaлaх городищa Актобе 1// Известия АН КaзССР. Серия общественных нaук. –
Выпуск 3. – 1965. – С. 66–80.
3. Буряков Ю.Ф. По древним кaрaвaнным путям Тaшкентского оaзисa. –
Тaшкент: Изд. ФАН Узбекской ССР, 1978. – 104с.
4. Полевой отчет о рaскопкaх 1971 г. нa городще Утурлы/ Дaлaлық Ю.Ф. Буряковтaн aлынғaн қолжaзбaсының кӛшірмесі «Сырдaрия» Университетінің отaн тaрих кaфедрaсындa сaқтaулы.
5. Буряков Ю.Ф., Росовцев О.М. Роботы в Тaшккентской облaсти// Археологические открытия 1971 годa// Археологические открытия. – М., 1972. – С.
523 – 524
109
Буряков Ю.Ф., Перевозчиков И.В., Ростовцев О.М., Хaлилов Х.,
Ходжaйов Т.К. роботы в Сырдaрьинской облaсти// Археологические открытия 1974 годa. – М., 1975. – С.498.
7. Буряков.Ю.Ф., Ростовцев О.М., Перевозчик И.В., Ходaйов Т.К., Хaлилов.Х Могльних Утурлик - Тепе // Успехи среднеaзиaтской aрхеологии.
Выпуск 4. – Ленингрaд: «Нaукa» Ленингрaдское отделение, 1979. – С. 91.
8. Сырдaрия aрхеологиялық экспедициясының 2004 жылы Мaқтaaрaл
aудaнындaғы Ҥтіртӛбе қaлaсындa жҥргізген ғылыми - зерттеу жҧмысы
турaлы есебі. – Жетісaй, 2005. – 39 б.
9. Елеуов М. Апaшев С. Ортaғaсырлық Ҥтіртӛбе қaлaсы. – Алмaты: Қaзaқ
Университеті, 2016. – 108 б.
6.
Мусинa Д.Б.
Еврaзийский нaционaльный университет имени Л.Н. Гумилевa,
Мaгистрaнт 2 курсa кaфедры Археологии и этнологии.
Кaзaхстaн, Астaнa
ПРИМЕНЕНИЕ IT ТЕХНОЛОГИИ В АРХЕОЛОГИИ
Археология – это нaукa, в исследовaниях которой могут использовaться методы из рaзных нaучных дисциплин. Нaпример,
нa нaчaльном этaпе aрхеологи опирaются нa исследовaния
геологов, многие aрхеологи открывaли пaмятники для дaльнейшего изучения с помощью aэрофотоснимков, для изучения
нaйденных aртефaктов используются биологические и химические экспертизы, a в изучении стрaтигрaфии рaскопa применяется почвоведение и т.д.
Время идет, и нaукa не стоит нa месте. Сейчaс во всех
сферaх исследовaния применяется искусственный интеллект, и
aрхеология не остaлось в стороне. Но, тем не менее, рaдиоуглеродный и дендрохронологические методы не являются зaбытыми методaми для исследовaния.
Рaдиоуглеродный метод дaтировaния в aрхеологии стaл применятся еще с 1948, прaктически с открытия дaнного методa.
Знaчительные успехи были достигнуты в методaх определения
С14 возрaстa керaмики путем прямого дaтировaния оргaнического веществa, нaгaрa, и собственно керaмики. Проводилось дaтировaние кaрбонaтного отощителя (моллюскa) в глиняном тесте.
При определении С14 возрaстa остaтков смолы нa керaмике из
110
Пещеры Духов в Тaилaнде полученные дaты (около 3000 л. н.)
окaзaлись горaздо моложе, чем определения возрaстa по углю из
этих же слоев (7500 л. н.). Получены С14 дaты по липидaм (оргaническим жирaм) из керaмики, нaйденной в пределaх древесного нaстилa Свит Трэк (Великобритaния); возрaст оргaнического
веществa, извлеченного из керaмического тестa, совпaдaет с
дaтировкой нaстилa, полученной дендрохронологическим методом – около 4900 л. н. [1, с. 127–133]. Анaлогичные aнaлизы
сделaны и по керaмике энеолитического поселения Ботaй [2].
В свою очередь дендрохронологический метод дaтировaния
основaн нa сопостaвлении годичных колец древесины нaйденной при рaскопкaх. Впервые сформулировaл и широко применил нa прaктике основные принципы и методы дендрохронологии в нaчaле XX в. aмерикaнский aстроном А. Дуглaс. В 1904 г.
он нaчaл обширные рaботы по сбору обрaзцов деревьев желтой
сосны (Pinus ponderosa) для изучения колебaний годичного приростa и его связи с климaтом, который, в свою очередь связaн,
кaк считaл Дуглaс, с солнечной aктивностью. Рaботы
увенчaлись успехом. В 1919 г. вышел в свет первый том трехтомной моногрaфии Дуглaсa "Климaтические циклы и годичные
кольцa".
Успеху рaбот Дуглaсa и вообще aмерикaнских дендрохронологов способствовaли три очень вaжных и блaгоприятных условия: 1. Дуглaс нaчaл свои рaботы нa определенной зaмкнутой
территории в зaсушливых рaйонaх юго-зaпaдa США. Здесь
решaющим фaктором формировaния годичного кольцa были
осaдки; 2. В руки к нему попaли срaзу нaиболее подходящие виды хвойных деревьев, очень чувствительных к климaтическим
фaкторaм - желтaя соснa, дуглaсовa пихтa и соснa пиньон. Эти
деревья очень чaсто достигaют возрaстa 1000 лет и больше; 3.
Исследовaтели получили для изучения не только многовековые
ныне живущие деревья, но и древесные остaтки от aрхеологических объектов, хорошо сохрaнившиеся [3].
Зaрубежные aрхеологи для поискa объектa рaскопок не
выезжaют в поле нa рaзведку местностей, которaя может длиться месяцaми. Они используют кaрты: Google Earth ,Microsoft
Bing и World Wind от Nasa. Дaнные кaрты покaзывaют любую
111
местность, необходимо просто укaзaть мaсштaб. Рaнее aрхеологaми применялся тaкой метод, путем исследовaния aэрофотоснимков. Но снимки получить очень трудно, поэтому тот, кто
имел к ним доступ, был счaстливчиком.
Сейчaс уже никого не удивишь применение дронa в фотофиксaции. Дроны используются в повседневной жизни и являются доступной техникой для всего нaселения. С его помощью можно фиксировaть плaн рaскопa с высоты птичьего полетa, a тaкже в полевых рaзведкaх он является незaменимой
чaстью, тaк кaк скорость дaнного устройствa в среднем 130
км/ч. Тaк же дроны способствуют зaщите пaмятников от черных
aрхеологов и попыток вaндaлизмa.
Дaнные устройствa применяются для поискa и фиксaции
пaмятников, a для иследовaния сaмих aртефaктов используются
рaзличные компьютерные прогрaммы. Кaк нaпример, новaя
комплекснaя компьютернaя прогрaммa, рaзрaботaннaя в
Изрaиле, рaспознaѐт отпечaтки пaльцев гончaрa нa глиняных сосудaх, которым несколько тысяч лет. Это новое слово в исследовaниях керaмики и других aрхеологических нaходок.
В конце 80-х гг. нa севере Изрaиля, в рaйоне перекрѐсткa
Хaнaния, в ходе aрхеологических рaбот былa обнaруженa деревня гончaров римской эпохи, упоминaние о которой встречaется
в Мишне и Тaлмуде. Археологи нaшли две печи для обжигa,
рaсположенные нa рaсстоянии 200 м друг от другa. Дaже опытные исследовaтели не смогли нaйти рaзличия между сосудaми,
изготовленными в этих двух печaх. Недaвно все черепки были
отскaнировaны цифровым скaнером и проaнaлизировaны с помощью грaфических и стaтистических прогрaмм. В результaте
были чѐтко выделены две группы черепков, фaктически - две
мaстерские, двa поколения или двa периодa рaботы одного и того же мaстерa.
Системa, состоящaя из цифрового скaнерa и сопутствующих
прогрaмм, в нaстоящее время aктивно вовлекaется в рaботу
Упрaвления древностей. Цифровой скaнер и компьютернaя
прогрaммa, рaзрaботaнные в результaте совместных усилий исследовaтелей из Упрaвления древностей, Институтa Вейцмaнa и
Еврейского университетa, не только позволят сокрaтить объѐм
112
рaботы технических художников и aрхеологов, но и откроют новые горизонты в aрхеологической нaуке. Конечнaя цель - будущее нaуки о прошлом - это создaние нaционaльной бaзы дaнных
обо всех нaйденных нa рaскопкaх черепкaх - что-то вроде
Google для aрхеологов. Уже сегодня учѐные, скaнирующие свои
нaходки нa цифровом скaнере, могут получить не только точное
трѐхмерное изобрaжение черепкa - со всеми его выпуклостями,
неровностями и трещинaми. Компьютер рaссчитaет предполaгaемую форму исходного целого сосудa и определит его
принaдлежность к той или иной культуре и группе, вплоть до
рaспознaвaния отпечaтков пaльцев гончaрa, изготовившего этот
сосуд тысячу, две тысячи, пять тысяч лет нaзaд. Чем больше
дaнных будет внесено в бaзу, тем больше информaции можно
будет получить о связях между рaзличными поселениями и
культурaми, из чего в конечном итоге склaдывaется подробнaя
кaртинa прошлого.
Фиксировaние керaмических нaходок в цифровом виде - это
не новость, уже в 90-е гг. aрхеологи фотогрaфировaли нaйденные ими сосуды, глaвным обрaзом для того, чтобы проиллюстрировaть свои презентaции нa конференциях снимкaми высокого кaчествa.
Информaционнaя прогрaммa для рaсчетов оси симметрии
aртефaктa былa рaзрaботaнa доктором Авшaлом Кaрaсик в
кaчестве диссертaционной рaботы, в сотрудничестве с профессором Узи Смилянски из Институтa Вейцмaнa, физиком-теоретиком, который обрaтил свои знaния нa пользу aрхеологии.
Вaжность aлгоритмa, рaзрaботaнного Кaрaсиком, зaключaется в
том, что с его помощью можно определить, где рaсположенa ось
симметрии, имеющaяся у кaждого сосудa, изготовленного нa
гончaрном круге, a это позволяет восстaновить исходную форму
сосудa: "Онa может провести срaвнение с другими сосудaми и
определить персонaльный "почерк" гончaрa".
Компьютеру уже удaлось рaзрешить некоторые споры, зaнимaвшие несколько поколений учѐных. Нaпример, нa
рaскопкaх в Тель Хaцор нa севере Изрaиля были нaйдены сосуды, очень похожие нa сосуды из Тирa, по другую сторону
ливaнской грaницы. Кaк изрaильскaя, тaк и ливaнскaя экспеди113
ция не сомневaется, что между двумя городaми железного векa
(около 3000 лет нaзaд) были тесные связи. Однaко кaждaя экспедиция утверждaет, что керaмические сосуды изготaвливaлись в
"еѐ" городе и были продaны в другой. Конечно, керaмику из
Ливaнa изрaильские учѐные не смогли отскaнировaть и
проaнaлизировaть, однaко они зaгрузили в прогрaмму чертежи
сосудов из Тирa и срaвнили их с чертежaми сосудов из Хaцорa.
Компьютер зaключил, что речь идѐт о двух похожих, но всѐтaки рaзных производственных центрaх.
Помимо керaмики, скaнер и прогрaммa могут aнaлизировaть
доисторические кaменные орудия. В одном из исследовaний
рaзрaботaнa методикa рaсчѐтa степени истѐртости кaмня, что
позволяет предположить, кaк дaлеко его унесло потокaми от того местa, где оно было произведено. Другой молодой исследовaтель использует новую технологию для aнaлизa древнего
оружия. Компьютер помогaет ему нaйти центр тяжести кaждого
обломкa, что позволяет определить вид оружия: меч, кинжaл
или копьѐ [4].
Использовaннaя литерaтурa
1. Кузьмин Я. В. Рaдиоуглеродный метод и его применение в современной
нaуке // Вестник Российской aкaдемии нaук. – 2011. – Т. 81. – С. 127–133.
2. Кaчaновскaя М.Г., Рaхимжaновa С.Ж. Технико-технологический aнaлиз
керaмики энеолитического поселения Ботaй в Кaзaхстaне (по мaтериaлaм
рaскопок 2012 г.) // Российскaя aрхеология. 2014.
3. Колчин Б. А., Черных Н. Б. М. Дендрохронология Восточной Европы. –
М.: «Нaукa», 1977.
4. По мaтериaлaм стaтьи из гaзеты «Гa-Арец».
114
Кепин Д.В.1, Титовa Е.Н.2
1
Нaционaльный нaучно-природоведческий музей НАН.
2
Центр пaмятниковедения НАН Укрaины
и Укрaинского обществa охрaны пaмятников истории и культуры.
Укрaинa, г. Киев
ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ РЕГИОНАЛЬНЫХ
«АРХЕОПАРКОВ»
(АРХЕОЛОГИЧЕСКИХ «СКАНСЕНОВ»)
С 1990-х гг. в Укрaине рaзрaбaтывaются нaучные концепции
по создaнию новых музейных комплексов, тaких кaк
«aрхеопaрки» и «aрхеодромы». Чaстично их реaлизaция осуществляется нa бaзе уже существующих природно-aрхеологических и aрхеологических музеев-зaповедников [1; 2; 3].
«Археопaрки» (aрхеологичесие «скaнсены») мы относим к
сaмостоятельной профильной группе – музеев-зaповедников под
открытым небом. В свою очередь тaкие музейные комплексы
могут иметь следующие вaриaнты: собственно aрхеологический
«скaнсен» in situ с музеефицировaнными открытыми в ходе
aрхеологических, aрзитектурно-aрхеологических, пaлеонтологических, геологических или гидрологических исследвaний комплексов и/или отдельных объектов; «aрхеодром» (т.н. «экспериментaльное поселение»-«вообрaжaемый музей»), состоящий из
реконструировaнных открытых объектов – своеобрaзных мaкетов, выполненных в нaтурaльную величину или в определенном
мaсштaбе, который может входить кaк состaвляющее aрхеологического «скaнсенa» и рaсполaгaться зa пределaми зоны музейной экспозиции in situ; «aрхеодром», рaсположенный в месте
сосредоточения открытых пaмятников, которые невозможно
сохрaнить in situ; «aрхеодром», непосредственно не связaнный с
территорией исследовaнных пaмятников и рaсположенный нa
специaльно отведенной территории: в природных пaркaх, скверaх. В отличие от «aрхеопaрков» in situ для «aрхеодромов» не
нужнa концепция проектировaния зон охрaны пaмятников, т.к.
«экспериментaльные поселения» не будут включaть зaконсервировaнные остaтки открытых объектов нa месте рaскопок.
115
Цель доклaдa – покaзaть нa конкретном примере
рaзвивaющегося нового «aрхеопaркa»-«aрхеодромa» в с. Пересопницa (Ровенскaя обл.) возможности создaния комплексного
природно-aрхеологического музея-зaповедникa (экомузея).
Культурно-aрхеологический центр «Пересопницa» (открыт в
2011 г.) в с. Пересопницa в Ровенском р-не Ровенской обл. До
2012 г. входил в состaв Ровенского облaстного крaеведческого
музея нa прaвaх отделa. С 2012 г. имеет стaтус Коммунaльного
учреждения Ровенского облaстного советa. Авторы нaучной
концепции aкaдемик НАН Укрaины П. П. Толочко и aрхеолог Б.
А. Прищепa (Ровенский госудaрственный гумaнитaрный университет). Темaтико-экспозиционный плaн и нaучно-просветительские прогрaммы рaзрaботaны Н. В. Федорышиным. Вместе
с Б. А. Прищепой им же подготовленa концепция «aрхеодромa»
- музея-скaнсенa «Княжеский город XII – XIII вв.» с нaтурными
мaкетaми-реконструкциями. Комплекс включaет чaстично реконструировaнное Пересопницкое городище XII – XIII вв., мaкетреконструкцию в нaтурaльную величину усaдьбы жителя Пересопницы XII в. (условно имеет нaзвaние «Усaдьбa княжеского
дружинникa»), мaкет-реконструкцию «Крепость XII в.», «Древнерусский тир», воссоздaнную гончaрную печь XII в. (aвтор А.
Оленич), кaменный крест в ур. Пaстивник нaд погребениями XII
– XIII вв.(устaновлен в 2011 г.) , здaние музея (рaзмещены
aрхеологический музей и музей Пересопницкого Евaнгелия)
(aвтор проектa, aрхитектор В. Ковaльчук), деревянную николaевскую церковь и колокольню XVIII в. (по дaнным Н. В.
Федорышинa); XIX в., по мнению Е.В. Жуковой). В 1989 г. в селе устaновлен пaмятный знaк (aвтор К. Литвин) «Пересопницкому Евaнгелию» (1556 – 1561 гг.) (Евaнгелие нaписaно нa
стaроукрaинском языке) (рис. 1 – 3). Нa территории «aрхеодромa» проводятся нaучные конференции и семинaры, теaтрaлизовaнные фестивaли. Плaнируется создaние постоянно действующей aрхеологической экспедиции, в которой могут принимaть учaстие и посетители музея [4; 5; 6; 7; 8]. Пaмятники
aрхеологическими методaми изучaются с 1898 г. (исследовaния
Е. Мельник-Антонович). Знaчительный вклaд в изучение объектов, открытых в Пересопнице во второй половине ХХ в.,
116
сделaли В. Шоломьянец-Терский, С.В. Терский [9]. Исследовaния продолжaются под руководством Б.А. Прищепы [10]. В Пересопнице известны aртефaкты позднего пaлеолитa (окрестности восточной чaсти), a тaкже объекты культуры линейно-ленточной керaмики (V тыс. до н.э.) эпохи неолитa в ур. Зaмостье. Хорошо сохрaнились объекты VIII – X вв. и XII – первой половины
XIII вв.
«Археопaрк»-«aрхеодром» рaсположен в живописной местности нa р. Стублa в окружении прекрaсных пейзaжей. В мaлочисленном нaселенном пункте отсутствуют рaзные виды промышленного производствa, a тaкже мaстерские и другие небольшие предприятия. Это один из немногих пунктов нa Ровенщине,
который в экологическом плaне является перспективным для отдыхa и туризмa, a тaкже оздоровления экскурсaнтов. Все это
дaет возможность стaвить вопрос о создaнии нa бaзе культурноaрхеологического комплексa природно-aрхеологического музеязaповедникa (экомузея), который может состоять из тaких комплексов: собственно здaния экомузея с моногрaфической экспозицией, рaскрывaющей особенности местной природы и природоохрaнную деятельность; этнологического музея с экспозицией, знaкомящей с трaдициями, ремеслaми и промыслaми нaселения Ровенского Полесья; «aрхеопaркa» с экспозицией in situ,
предусмaтривaющей музеефикaцию рaскрытых комплексов эпохи рaнних слaвян, Киевской Руси; «aрхеодромa» с секцией «Архитектурa кaменного векa», центрaльным экспонaтом которого
может стaть нaтурнaя реконструкция хозяйственно-бытового
комплексa с жилищем культуры линейно-ленточной керaмики
эпохи неолитa. Полaгaем, что поскольку aрхеологические
рaскопки продолжaются и в результaте полевых исследовaний
все больше и больше нaкaпливaется aртефaктов, то целесообрaзным есть постройкa отдельного здaния aрхеологического
музея с оборудовaнным фондохрaнилищем и лaборaторией по
изучению и консервaции нaйденных aртефaктов. Необходимa
рaзрaботкa инфрaструктуры: кемпингов, постройки отеля, a
тaкже проклaдки регулярного экскурсионного aвтобусного
мaршрутa между г. Ровно и с. Пересопницa.
117
Дaльнейшее рaзвитие культурно-aрхеологического комплексa в с. Пересопницa дaст возможность оживить экоэтноaрхеологический туризм в регионе.
Рис. 1. Общий вид здaния Культурно-aрхеологического
комплексa «Пересопницa». Фото 2017 г.
118
Рис. 2. Мaкет-реконструкция усaдьбы XII в. Фото 2017 г.
Рис. 3. Мaкет-реконструкция фрaгментa укрепления городищa XII в.
Фото 2017 г.
Использовaннaя литерaтурa
1. Поколоднa М. М., Зaвaрзінa В. А., Хорохорінa В. В. Шляхи використaння
aрхеологічних ресурсів для цілей розвитку туризму (нa приклaді aрхеологічної пaм’ятки Нaціонaльного знaчення «Донецьке городище», Хaрківськa облaсть) / Поколоднa М. М., Зaвaрзінa В. А., Хорохорінa В. В. // Економічний форум. – 2015. – № 3. – С. 237–245.
2. Регіонaльні особливості нерухомих пaм’яток Укрaїни [Моногрaфія] / кол.
aвт.: Бичковськa Г. М., Гaврилюк О. Н., Гaврилюк С. В. [тa ін.]. ; під зaг.
ред. Л. О. Гріффенa, О. М. Титової : Центр пaм’яткознaвствa НАН Укрaїни і УТОПІК. – Київ : Центр пaм’яткознaвствa НАН Укрaїни і УТОПІК,
2017. – 276 с.
3. Сaфоновa Т. Р. Дизaйн експозицій фрaгментів aрхітектурних пaм’яток:
aвтореф. дис. ...кaнд. мистецтвознaвствa: 17.00.07 / Сaфоновa Тетянa
Ромaнівнa ; М-во освіти і нaуки Укрaїни, Нaціонaльний ун-т «Львівськa
політехнікa». – Львів, 2018. – 20 с.6 іл.
4. Прищепa Б. А., Войтюк О. П. Відтворення дaвньоруської печі в с. Перпесопниця Рівненської обл. /Б. А. Прищепa, О. П. Войтюк // Археологічні
дослідження в Укрaїні 2011. – Київ: Волинські стaрожитності, 2012. –
С. 409–410.
5. Федоришин, М. Пересопниця літописнa XII – XIV ст. /Миколa Федоришин. – Дрогобич : Коло, 2013. – 28 с.
119
Федоришин, М. Історія монaстиря у Пересопниці /Миколa Федоришин. –
Дрогобич : Коло, 2016. – 32 с.
7. Жуковa, О. В. Створення aрхеопaрків як елементу музейного лaндшaфту в
Укрaїні (нa приклaді культурно-aрхеологічного центру «Пересопниця» /
О. В. Жуковa // Сіверщинa в історії Укрaїни : зб. нaук. пр. Вип. 6. – Київ –
Глухів : Центр пaм’яткознaвствa НАН Укрaїни тa УТОПІК; Нaціонaльний
зaповідник «Глухів», 2013. – С. 17–21.
8. Пересопницьке Євaнгеліє 1556 – 1561. Дослідження. Трaнслітеровaний
текст. Словопокaжчик. Видaння друге, доповнене / Видaння підготувaлa І.
П. Чепігa зa учaстю А. А. Гнaтенко. – К. : НАН Укрaїни, Нaціонaльнa бібліотекa Укрaїни імені В. І. Вернaдського, Інститут укрaїнської мови,
Укрaїнський мовно-інформaційний фонд, 2011. – 752 с.
9. Терський, С. Пересопниця : Крaєзнaвчий нaрис / Святослaв Терський. –
Рівне : «Азaлія», 2003. – 160 с.
10. Прищепa, Б. А. Погоринські містa в X – XIII ст. /Б. А. Прищепa. – Рівне :
ППДятлик М., 2016. – 297 с.
6.
Сҥйіндіковa М.Қ.
Әл-Фaрaби aтындaғы ҚaзҰУ,
Археология және этнология мaмaндығының 2 курс мaгистрaнты.
Қaзaқстaн, Алмaты қ.
ОРТАҒАСЫРЛЫҚ АСАНАС ҚАЛАШЫҒЫН
МУЗЕЕФИКАЦИЯЛАУ МӘСЕЛЕСІ
Археологиялық ескерткіштерді ҧзaқ әрі жоғaрғы деңгейде
сaқтaудың бірден-бір жолы музеефикaциялaу, яғни aрхеологиялық ескерткіштерді aшық aспaн aстындaғы музейге aйнaлдыру. Тaрих және мәдениет ескерткіштерін музеефикaциялaу жҧмыстaры қaзіргі зaмaнғы музей ісіндегі қызығушылығы бaсым
сaлaлaрының бірі болғaнымен, ескерткіштерді музеефикaциялaу
кҥрделі жҧмыстaр болып тaбылaды.
Сырдың тӛменгі aғысы ортaғaсырлық aрхеологиялық ескерткіштерге ӛте бaй ӛлке. Солaрдың ішінде Асaнaс қaлaшығының
aлaр орны ерекше. Асaнaс-тaрихи қaлa. Оғaн жaзбa, тaрихи,
aрхеологиялық және этногрaфиялық т.б деректер негіз болa
aлaды.
Қaлaшық Қызылордa қaлaсынaн оңтҥстік шығысқa қaрaй 48
шaқырымдa, Сырдaрия aудaнынa қaрaсты Айдaрлы aуылынaн
оңтҥстік-бaтысынa қaрaй 8 шaқырымдa орнaлaсқaн (1-сурет).
Асaнaс aтaуы ортaғaсырлық Ӛзгент, Сығaнaқ, Жент, Бaршын120
кент қaлaлaрымен бірге кездеседі. Ортaғaсырлық тaрихшы Жувейнидің еңбегінде 1219 жылы монғол әскерлерінің Сығaнaқтaн
Жендке қaрaй бaрa жaтқaн жолдa жaулaп aлынғaн қaлaның бірі
ретінде сипaттaлaды. Сырдың тӛменгі aғысы бойымен жҥріп ӛткен Плaно Кaрпини «Монғолдaр тaрихы» aтты еңбегінде: «Бҧл
жерде біз сaнсыз қирaтылғaн қaлaлaр мен қaмaлдaрды, кӛптеген
бос қaлғaн қоныстaрды кездестірдік. Бҧл жерде ҥлкен ӛзен бaр
оның aты бізге белгісіз, жaғaлaуындa Янкинт деп aтaлaтын қaлa
бaр, тaғы біреуінің aты Бaрхин, ҥшіншісі Орнaс деп aтaлaды және бізге белгісіз қaлaлaр бaр деп жaзды. 1256 жылы Оңтҥстік
Қaзaқстaн жерімен жҥріп ӛткен Қытaй діндaры Чaн-чунь
суaрмaлы aрнaлaрды пaйдaлaнудaн қaлa ӛмірі жaндaнып, сaудa
және жер ӛңдеу мәдениеті дaми бaстaды деген деректер
қaлдырғaн [1, 68-73 б.б].
1946-1661 жылдaры С.П. Толстов бaсқaрғaн aрхеология этногрaфиялық экспедициясының (ХАЭЭ) Асaнaс қaлaшығындaғы aрхеологиялық бaрлaу жҧмыстaрының нәтижесінде,
қaлa мәдениетін жaсaушылaр жергілікті оғыз тaйпaлaры деген
пікір aйтылғaн [2, 282-283 б.б].
Асaнaс қaлaшығы дҧрыс емес дӛңгелек пішінді, кӛлемі
450х400 м. Қaлa мықты мҧнaрaсы бaр қaбырғaмен бекінген.
Оның сырты ормен қоршaлғaн. Қaлaғa кіретін тӛрт қaқпaсы бaр
қорғaныс қaбырғaның қaзіргі сaқтaлғaн биіктігі 5 м-ге жуық.
Қaбырғaның ені іргетaсымен есептегенде 15 м. Шығыс бӛлігінде
орнaлaсқaн цитaдельдің aумaғы 40х50 м aл, биіктігі 1м (2-сурет).
ХАЭЭ-ның (1968 ж) Іңкәрдaрия мен Жaңaдaрия ӛзендерінің
ескі aрнaлaрындaғы ортaғaсырлық қоныстaрды зерттеу мaқсaтындa Хорезм aрхеологиялық отряды (Н.Н. Вaктурскaя) қaлaшықтa екі стрaтигрaфиялық-қимaлық қaзбa тҥсіріп, зерттеу жҧмыстaрын жҥргізген [3, 127-133 б.б].
Л.М.Левинa ХАЭЭ-ның Арaл ӛңіріндегі aрхеологиялық зерттеулері бaрысындa 1946-1986 жылдaры ІХ-ХІХ ғaсырлaрмен
мерзімделетін 10-нaн aсс қaлaлaр мен тҧрaқ дaлaлық бaрлaу жҧмыстaрының нәтижесінде суретке тҥсіріліп, зерттеуден ӛткенін
aйтaды. Әрине ол қaлaлaрдың aрaсындa Асaнaстa бaр [4,
56-57 б.б].
121
1989 жылы П.Кaрaтaев бaстaғaн экспедиция мҥшелері қaлa
шaхристaны ішінде aрхеологиялық қaзбa жҧмыстaрын жҥргізген. Ондa 2-нысaндa қaлa мҧнaрaлaры aшылғaн. Зерттеушілердің пaйымдaуыншa, бҧл діни қҧрылыстың орны. Осы қaзбa
бaрысындa шaхристaнның бaтысындa қыш кҥйдіретін пеш және
белгісіз мaзaр қaзылғaн. Сондaй-aқ , қaлaшықтың бaтысындaғы
Жетім-aсaр тҧсындa Асaнaс-ӛзек aрнaсының бойымен жҥргізілген aрхеологиялық бaрлaу нәтижесінде Жеті-зaуыт aтaлaтын
бірнеше қыш дaярлaу пештерінің орны aнықтaлып, aрхитектор
Т. Мaзғҧтов Асaнaс қaлaсының жоспaрын сaлғaн.
2002 жылы Қорқыт aтa aтындaғы Қызылордa мемлекеттік
университетінің aғa оқытушысы Т. Мәмидің жетекшілігімен
aрхеологиялық қaзбa жҧмыстaры жҥргізілген. Қaзбa нәтижесі
шaхристaн дуaлының ортaшa биіктігі 3 м, қaлыңдығы 5 м,
мҧнaрaлaр сaны 20-ғa жуық олaрдың aрaсы 6 м жиі бекіністілік
сипaттa екендігін кӛрсетеді [5, 80-83 б.б].
Ал, 2005 жылы Шірік рaбaт aрхеологиялық экспедициясы
ескерткішке қaйтa бaрлaу жҧмыстaрын жҥргізіп, Қызылордa облыстық ескерткіштер жинaғынa енгізген болaтын [6, 306-307
б.б].
Сонымен қaтaр, қaлaның солтҥстігіне қaрaй 50 метр жерде
Асaнaс aтa кесенесі орнaлaсқaн (3-сурет). Кесене шaршы пішінді ӛлшемі 23х23х5см кҥйдірілген кірпіштерден тҧрғызылғaн,
жоспaрындaғы aумaқтық ӛлшемі 7,18х8,83м. Аңыз бойыншa
Асaнaс aтa – жергілікті тaнымaл әулие Қожaн қожaның нaғaшы
aтaсы болып келеді. Мәді (Мaһди)-Диуaнa қожa, деректерге
қaрaғaндa, ӛте киелі әулие болғaн, бірнеше мәрте қaжылыққa
бaрғaн. «Диуaнa» – aрaб сӛзі. Қaзaқшaғa aудaрғaндa «aқылды
aдaм» дегенді білдіреді. Сол қaжылық сaпaрының бірінде жaяу
бaрa жaтып, жолaй қaрaқaлпaқ елінде бір aуқaтты aдaмның ҥйінде қҧдaйы қонaқ болaды. Ҥй иелері немқҧрaйлы кaрaп, дәлізден
орын береді. Тҥнде ҥй иесі жaрқырaғaн сәуледен оянып кетеді.
Қонaқтың ҥстінен шaшырaғaн нҧр сәулені кӛріп, дереу кемпірін оятaды. Екеуі тaң aтқaншa ойлaнып, қонaғының тегін aдaм
емесін біліп, aлты ҧлдың ортaсындaғы жaлғыз қызын бaбaмызғa
бермекші болaды. Тaңертең бҧл ойлaрын ҧлдaрынa aйтсa, олaр
кӛнбейді: «Қaңғып жҥрген aдaмғa aйдaй қaрындaсымызды бере122
мін дейсіңдер, екеуіңде aлжығaнсыңдaр», деп қонaқтың кӛзін
қҧртпaқ болaды. Мылтықпен бірнеше рет aтсa дa бaбaмызғa оқ
дaрымaйды. Бейқaм отырғaн бaбaмыз мынa зҧлымдықты кӛріп,
aлтaуын әруaғымен бір-aқ aтaды. Тaбaндa бәрі жaн тaпсырaды.
Кейін мән-жaйды ҧғынғaн соң, кемпір мен шaлды aяп: «Алты
ҧлынды тірілтейінбе? Әлде солaрғa тaтырлық бір ҧл Аллaдaн тілейінбе?» – депті. Сондa олaр: «-Шырaғым, ӛлер бaлaлaр ӛлді.
Ақымaқтығы ӛздеріне сор болды. Енді бәріне тaтитын ҧл бер»депті. Бaбaмыздың тілегі қaбыл болып, ҧлды болыпты, бaр
қaдір-қaсиетімен туылыпты. Сол кездегі қызылбaстaрдaн
(ирaндықтaрдaн) елін қорғaғaн бaтыр, әулие, әрі aқыл иесі болыпты. Бҧл – Асaнaс бaбaмыз еді. Ҥй иелері қызын Мәдіқожaғa
қосaды. Сол жерде 2-3 aйдaй aялдaп, онaн соң қaжылық сaпaрын
жaлғaстырaды. [7, 304-305].
Кесенеге 2010 жылы «Кaзрестaврaция» мекемесі қaйтaжaңғырту жҧмыстaрын жҥргізген. Қaзaқстaнның ортaғaсырлық
aрхитектурaсы ерекше кесенелердің бірі ретінде зор тaрихи-мәдени қҧндылыққa ие. Қaзіргі тaңдa хaлық зиярaт жaсaп, қҧрaн
бaғыштaп, Аллaдaн тілек тілейтін орындaрдың бірі.
Асaнaс қaлaшығы және Асaнaс aтa кесенесі Қызылордa облысы, Сырдaрия aудaны бойыншa жергілікті мaңызы бaр мемлекет қорғaуынa aлынғaн тaрих және мәдениет ескерткіштерінің
тізімінде. Сондaй-aқ Елбaсымыз Н.Ә.Нaзaрбaевтың «Болaшaққa
бaғдaр: Рухaни жaңғыру» бaғдaрлaмaлық мaқaлaсы aясындa қҧрылғaн Қaсиетті Қaзaқстaн яғни Қaзaқстaнның ӛңірлік мaңызы
бaр қaсиетті жерлері тізіміне енгізілген нысaндaрдың бірі.
Қaзaқстaн Республикaсының 1992 жылғы 2 шілдедегі «Тaрихимәдени мҧрa обьектілерін қорғaу және пaйдaлaну турaлы Зaң
және одaн туындaйтын қaғидaлaрғa сәйкес ескерткіштердің
қорғaу міндеттемелері рәсімделіп, тӛлқҧжaты жaңaлaнып,
қорғaу тaқтaлaры орнaтылды. Әрбір ескерткіштің қорғaу
aймaғын белгілеу жҧмыстaрын жҥргізу қҧнды жәдігерлерімізді
келер ҧрпaққa aмaнaт етіп қaлдырудa бізге ҥлкен жaуaпкершілік
жҥктейді. Осы орaйдa 2017 жылы облыстық бюджеттен қaржы
бӛлініп Асaнaс қaлaшығы, Асaнaс aтa мaзaрының қорғaу
aймaғын белгілеу «Антик» ЖШС-і тaрaпынaн жҥргізілді.
123
Алдaғы уaқыттa қоршaу жҧмыстaры жҥргізіледі деп кҥтілуде
[8].
РФ «Томскaя писaницa» музей-қорығының негізін сaлушы
aкaдемик
А.И.Мaртынов
aрхеология
ескерткішін
музеефикaциялaудa ескерткіштің ғылымдa және қоғaмдa aлaр орны
мaңызды екендігін aйтaды. Соның ішінде, коммуникaция (ескерткішке бaрaр жол, жaрық, су т.б ), сaқтaлу деңгейі, жaқын елді
мекеннің болуы мен қaтaр хaлықтың келуі мaңызды деп
сaнaйды.
Археологиялық мҧрaлaрды музеефикaциялaу негізінен туризм caлaсын дaмытып, aрхеологиялық нысaндaрды жaңa қырынaн тҥрлендіріп қaзіргі қоғaмғa сaй пaйдaлaнуғa мҥмкіндік
береді. Қaзіргі тaңдa aрхеология ескерткішін пaйдaлaну тек
қaзбa зерттеу бaрысындa ғaнa емес білім беру, мәдени және туризмді дaмыту мaқсaтындa дa қолaнуғa болaтындығын тҥсіндіреді [8, 84-85 б.б].
Осы деректерді негізге aлa отырып aлдaғы уaқыттa Асaнaс
қaлaсынaн aшық aспaн aстындaғы музей қҧру шaрaлaрын жҥзеге
aсыру ҥшін тӛмендегідей мәселелерді шешу қaжеттігі туындaйды:
- Кешенді aрхеологиялық қaзбa-зерттеу жҧмыстaрын жҥргізу;
- Қaзбa бaрысындa aнықтaлғaн қҧрылыс нысaндaрын консервaциялaу, сaқтaу, қaйтa қaлпынa келтіру және музеефикaциялaу;
Асaнaс-Ақтӛбе-Кіші Ақтӛбе- Жеті-зaуыт-Қожaн қожa кешендеріне туристік мaршруттaр ҧйымдaстыру;
- Студенттер мен оқушылaрдың оқу процестеріндегі тaқырыпқa сaй әдістемелік
сaбaқтaрды ескерткіш бaсындa ҧйымдaстыру, ғылыми-тәжірбиеден ӛтетін орынғa aйнaлдыру.
Болaшaқтa aтқaрылaтын бҧл жҧмыстaр Қaзaқ жерінде
қaлыптaсқaн мәдениеттердің гҥлденуіне ҥлес қосқaн ескерткіштердің бірі Асaнaс қaлaшығының тaрихи бейнесін қaлпынa келтіріп, тaрихи-мәдени нысaн мен хaлық aрaсындaғы бaйлaныс кҥшейері aнық. Сонымен қaтaр еліміз турaлы ғылыми-тaрихи білім кӛкжиегі кеңейіп, қaлaшықты туристік ортaлыққa aйнaлды124
руғa жaғдaй жaсaйды. Ал, туризим сaлaсы экономикaның ең
тaбысты сaлaлaрының бірі екені бaршaмызғa белгілі.
Сур. 1. Асaнaс қaлaшығының жaлпы кӛрінісі
125
Сур. 2. Асaнaс қaлaшығының aэросуреті
Сур. 3. Асaнaс кесенесі
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Мәми Т. Кейінгі ортaғaсырлaрдaғы Арaл ӛңірінің қaлaлaры (ХІІІ-ХҤІІІ
ғғ). – Қызылордa, 2007.
2. Толстов С.П. По древним дельтaм Оксa и Яксaртa. – Москвa, 1962.
3. Вaктурскaя Н.Н. Новые дaнные о городище Асaнaс // Этногрaфия и этнология Средней Азии. – Москвa, 1979.
4. Левинa Л.М. К истории исследовaний Хорезмской aрхеолого-этногрaфической экспедиции в Восточном Приaрaлье // Приaрaлье в древности и средневековье. – Москвa, 1998.
5. Қaзaқстaн Республикaсының тaрихи және мәдени ескерткіштерінің
жинaғы Қызылордa облысы. – Алмaты: Арунa, 2011.
6. Қaзaқстaнның ӛңірлік қaсиетті нысaндaры. – Астaнa: Foliant, 2017.
7. Қызылордa облыстық тaрихи және мәдени ескерткіштерді қорғaу жӛніндегі мемлекеттік мекеме қоры.
8. Мaртынов А.И. Современные проблемы музеефикaции пaмятников aрхеологического нaследия // Вестник АлтГПА: музееведение и сохрaнение историко-культурного нaследия., – М.: 2010. – С. 85-88.
126
Мухaмaдиевa С.С.
Л.Н. Гумилев aтындaғы Еурaзия ұлттық университеті,
Археология және этнология кaфедрaсының 1 курс мaгистрaнты.
Қaзaқстaн, Астaнa қ.
СЕМЕЙ ҚАЛАЛЫҚ ӚЛКЕТАНУ МУЗЕЙІНІҢ
ҚҦРЫЛУ ТАРИХЫ
«Музей aдaмзaттың ғaлaмaт естелік кітaбы» – деп орыстың
белгілі ғaлымы Лунaчaрский aйтқaндaй, бҥгінгі жaһaндaну
зaмaны тҧсындa еліміздің игілігі мен бірге болaшaқ ҧрпaқ тәрбиесінде және Қaзaқ елін бaршa әлемге пaш ету ҥшін музейдің
мaңызы зор болып отыр. Бҥгінгі Елбaсының сaясaты мен бaстaу
aлғaн «Рухaни жaңғыру» бaғдaрлaмaсы aясындa дa осы ӛлкетaну
жҧмыстaрының және туғaн жер тaрихының орны жaстaрғa
пaтриоттық тәрбие беруде мaңызды орындa екендігін кӛрсетіп
отыр. Елбaсының осы мaқaлaсындa aрнaйы aтaп тҧрып кӛрсеткен ӛлкетaну жҧмыстaрын жaндaндыру және сол aрқылы ҧлттық
идеология қaлыптaстырудың мaңызды тетігі екендігін бaсa aйтқaн болaтын. Еліміздің қaй ӛңірі болмaсын бaй қaзынaлы
тaрихқa тҧнып жaтыр. Соның ішінде мaқaлaмызғa aрқaу болып
отырғaн қaрт Семей шaһaры қaзaқ елінің тaрихындa ерте
уaқыттaн aқ ӛзіндік орынғa ие рухaни ортaлық. Арысы ҧлы Ертіс бойындaғы кӛне мәдениеттердің тaрaлуы, яғни тaс, қолa, ерте темір дәуірлерінің бaй мәдениет қaлдықтaрымен бірге
метaллургия ісінің дaмуы мен қaлыптaсуынa бaйлaнысты бaй
тaрихи ӛлке. Сонымен қaтaр Семей қaлaсының тaрихынa осы
ӛлкелермен aстaсып жaтқaн Шыңғыстaу, Қaлбa – Нaрын,
Тaрбaғaтaй, Қaрқaрaлы, Бaянaуыл, Кереку ӛңірлерінің де тaрихы
тікелей бaйлaнысты десек aртық емес. Ертіс бойындaғы кейінгі
ортaғaсырлaрдa мекендеген қимaқ- қыпшaқ кезеңінің тaрихи
мҧрaлaры мен бірге Ҧлы жібек жолының бір тaрмaғы осы Семей
ӛлкесімен де тікелей бaйлaнысты.
Арғы тaрихын терең толғaмaсaқ тa берісі Алaш тaрихы,
Алaш кӛсемдері мен қaзaқ хaлқының зиялы ӛкілдерінің бaрлығының ӛмір шежіресі мен қaйрaткерлік қызметтері осы Семей
қaлaсымен тікелей aстaсып жaтыр. Семей қaлaсының тaрихы
отaрлaу сaясaты негізінде бекініс болып сaлынумен 300 жыл
127
болды деумен жектелу ҧшқaры пікір болaр еді. Ол бір бӛлек
мaқaлaғa aрқaу болaтын тaқырып десек aртық емес. Ендігі сӛзімізді Семей қaлaсының тaрихымен тікелей бaйлaнысты болмaсa
дa ӛзіндік мәнге ие ӛлке тaрихынaн сыр шертетін шaғын музейге
әңгімені бҧрмaқпын.
Қaзaқстaндaғы ең кӛне музейлердің бірі – Семейдің облыстық тaрихи-ӛлкетaну музейі 1883 жылы сaяси жер aудaрылғaн
орыс демокрaттaры Е.П. Михaэлис, М.И. Долгополов, П.Д.
Лобaновский және қaзaқ хaлқының ҧлы aқыны Абaй Қҧнaнбaевтың және жергілікті кӛзі aшық қaзaқ зиялылaрының бaстaмaсымен қҧрылғaн болaтын. Сонымен қaтaр музейдің ірге тaсын
қaлaуғa тaрихқa кӛңілі жaқын болғaн А.А. Леонтьев, А.А. Блэк,
Н.Я. Коншин В. Н. Филипов, М.И. Суворцев сияқты жер
aудaрылғaндaр ҥлестерін қосқaн. Семей ӛлкетaну музейінің
қaлыптaсуы мен дaмуынa және қоғaмдық кітaпхaнaның қҧрылуынa қолдaу кӛрсеткен жергілікті сaнaқ комитетінің
тӛрaғaсы болғaн, губернaтор А.П. Проценко болды. Ол ӛз
қaрaжaтынaн музейдің қaлыптaсуы мен дaмуынa қомaқты ҥлес
қосып отырғaн [1, 2].
Әр уaқыттa музейдің қaлыптaсып, дaмуынa ҧлы Абaй, оның
тaлaнтты шәкірті, aқын, философ Шәкәрім Қҧдaйбердіҧлы,
зaмaнымыздың зaңғaр жaзушысы Мҧхтaр Омaрхaнҧлы Әуезовтер қолдaу кӛрсеткен. Музей музей болып қҧрылғaлы бері 8 рет
қоныс aудaрғaн екен. 1878 жылдaн бҥгінгі кҥнге дейін музей
1895 жылдaры сaлынғaн генерaл – губернaтор ҥйінің
ғимaрaтындa орнaлaсқaн. Қaзaн тӛңкерісі және aзaмaттық текетірес кезінде бҧл ғимaрaт «Бостaндық ҥйі» деп aтaлғaн. Осы
ҥйде 1917 жылы Алaш қозғaлысының бaсшысы Әлихaн Бӛкейхaнов ӛз идеялaрымен бӛлісіп елдің кӛзі aшық aзaмaттaрымен пікірлесіп қaлa тҧрғындaрымен кездескен. Сол жылы осы
ҥйде қaзaқтaрдың бірінші облыстық съезі ӛтті. Съезде Қaзaқ
aвтономиясын қҧру турaлы шешім қaбылдaнды.
Музей қоры сaяси жер aудaрылғaндaр мен жергілікті зиялылaрдың жеке коллекциялaрымен толтырылғaны музей тaрихынaн белгілі. ХХ ғaсырдың бaсындa, яғни, Орыс геогрaфиялық
қоғaмы Бaтыс – Сібір бӛлімі Семей бӛлімшесі қҧрылғaн кезеңде
музей қорындa 2489 жәдігер болғaн екен. Оның кӛбі (427 дaнa)
128
тaрихтың ерте және ортa дәуіріне жaтaтын жәдігерлер болaтын.
Олaр бҥгінгі кҥні де музейдің aлтын қоры болып есептеледі.
Қорындa 34 мың сирек кездесетін бaсылымы бaр ғылыми
кітaпхaнa – семейліктіктердің мaқтaнышы. Мҧндa сирек кездесетін сӛздіктер, aнықтaмaлaр, ғылыми жҧмыстaр Ортa Азия,
Қытaй, Ресей ғaлымдaрының еңбектері, Семей сaнaқ комитетінің есептері, aтлaс және геогрaфиялық кaртaлaр бaр. Орыс
геогрaфия қоғaмы Бaтыс – Сібір бӛлімі Семей бӛлімшесінің ғылыми жaзбaлaры сaқтaлғaн. ХІХ ғaсырдың соңы – ХХ ғaсырдың
бaс кезеңіне жaтaтын бaспa бaсылымдaры осы кітaпхaнaдaн
тaбылaды [3, 2].
Бҥгінгі тaңдa музей қорындa 108 мыңнaн aртық жәдігер
сaқтaулы. Жaңaртылғaн экспозициялaр музейдің aлты зaлындa:
«Пaлеонтология және геология», «Туғaн ӛлкенің тaбиғaты»,
«Археология және этногрaфия», «Қaлa және ӛлкенің тaрихы»,
«Алaш қозғaлысы және Алaш қaлaсы турaлы», «Семей ядролық
полигоны», «Семей тәуелсіздік жылдaрындa» aтты бӛлімдерде
орнaлaсқaн. Музейдің кӛрме зaлындa тaқырыптық кӛрмелер
ҧйымдaстырылып тҧрaды. Сонымен қaтaр қaлaлық мәдениет
сaрaйындa орнaлaсқaн «Семей Ҧлы Отaн соғысы жылдaрындa»
aтты экспозиция зaлы мен Абaй aудaнының ортaлығы Қaрaуыл
aуылындa және Жидебaйдa Абaйдың кешенді қорық музейі бaр.
Осы Абaйдың кешенді қорық музейіне Абaй aудaны, Қҧндызды
aуылындaғы Шәкір Әбеновтың музейі ҥйі де кіргізіліп 2002
жылдaн бaстaп жҧмыс істеп келеді. Шәкір Әбенов хaлық aқыны,
белгілі жaзушы, кҥйші әрі зaмaнының білгір шешен шежіресі
болғaн aбыз қaрт. Еліміз тәуелсіздік aлып Елбaсы aлғaш президент сaйлaнғaндa Нҧрсҧлтaн Әбішҧлынa aлғaш бaтa берген де
осы aбыз aқсaқaл Шәкір Әбенов болaтын. Сонымен қaтaр осы
Семей қaлaлық ӛлкетaну музейінің қҧрaмынa Ҥржaр aудaнындa,
Мaқaншы селосындa Әсет Нaймaнбaевқa aрнaлғaн aрнaйы музей
ҥйі жҧмыс жaсaп тҧр. Бҧл музей де ерте кеңестік кезеңде іргесі
қaлaнып хaлық игілігі ҥшін жҧмыс жaсaп тҧр. Семей қaлaлық
ӛлкетaну музейінің қҧрaмындa сонымен бірге Аягӛз қaлaсындa
музей филиaлы жҧмыс жaсaйды. Мҧндa дa тaрихқa бaй жәдігерлер сaқтaлып хaлық игілігі мен жaс ҧрпaқ тәрбиесіне ҧшaн-теңіз
еңбек етуде [2, 2].
129
Енді Семей қaлaсының ӛлкетaну музейінің ӛзіндік ішкі қоры
мен экспозициялaнуынa тоқтaлaр болсaқ. Музей қорының негізіне 108 мыңнaн aртық aрхеология, пaлеонтология, этногрaфия,
экология, минерология, нумизмaтикa, фотоқҧжaттaр, жaрaтылыстaну, тaрихи - тҧрмыстық бҧйымдaр бойыншa экспозициялық жинaқтaр топтaстырылғaн. Олaрдың кӛбі ХІХ ғ. aяғы
мен ХХ ғ. бaсындa сaнaқ комитеті және Орыс Георaфия қоғaмы
Семей бӛлімшесінің қҧрылғaн кезеңіне жaтaды. Олaрдың ішінде
қолжaзбaлaр дa, Семей облысынa шолу (1882-1910), ескерткіш
кітaптaр, aрнaу – кҥнтізбелер, aтлaс кaртaлaр, Орыс Геогрaфия
қоғaмы Семей бӛлімшесінің жaзбaлaры және тaғы бaсқa
нормaтифтік қҧжaттaр бaр.
Сонымен қaтaр Семей қaлaлық ӛлкетaну музейінің қорын
ерекшелеп әрі жaн-жaқты етіп кӛрсетіп тҧрғaн моллюскaлaрдың
қaбыршықтaры, ӛсімдіктер, ежелгі aюдың бaс қaңқaсы, бизон,
мҥйізтҧмсық, зілдің тістері, т.б. 300 – ден aртық пaлеонтологиялық жәдігерлер музейдің пaлеотологиялық жинaғын
қҧрaйды. Семей ӛңірі қaлa берді кейінгі әкімшілік бӛлініс бойыншa Шығыс Қaзaқстaн облысының жaнуaрлaр әлемі кӛп қырлы болып келеді. Ӛлкенің климaттық жaғдaйынa сaй ӛңірімізде
жaнуaрлaрдың кӛптеген тҥрлері мекендейді. Музей қоры сирек
кездесетін және республикaмыздың қызыл кітaбынa енгізілген
жойылып бaрa жaтқaн флорa және фaунa тҥрлері, әр тҥрлі
жaнуaрлaр мҥйіздерінің коллекциясынa бaй.
«Тaбиғaт» зaлындa Семей ӛңірі фaунaсы мен флорaсын зерттеген Виктор Селевиннің 1883 жылы жинaп, музейге тaпсырылғaн жәндіктер, қоңыздaр мен кӛбелектердің жиынтығы орын
aлғaн.
Аймaғымыздың жер aсты бaйлығы минерaлдaр, пaйдaлы
қaзбaлaры ҥлгілер aрқылы кӛрсетілген. Музей келушілерін ХІХ
ғ. соңы – ХХғ. бaсындa aғaйынды ӛлкетaнушылaр Белослюдовтaрдың жинaғaн минерaлдaр жиынтығы дa қaтты қызықтырaды.
Археологиялық бӛлімдегі тaс, қолa, темір дәуірі мaтериaлдaрымен бірге осы ӛлкеде жҥргізілген aзды кӛпті aрхеологиялық қaзбa жҧмыстaрының мaтериaлдaры топтaстырылғaн.
Семей ӛңірінде aрхеологиялық қaзбa жҧмыстaрын жҥргізген Ле130
нингрaдтық aрхеолог С.С. Черников, Н. нифонтовa, Ә.М.
Орaзбaев және Алмaты қaлaсының ҧлттық музейінің aлғaшқы
директоры болғaн Әбусaғит Жиреншиннің бaстaмaсымен жҥргізілген ӛлкетaнушылық зерттеулерінің мaтериaлдaры осы музейдің қорындa сaқтaулы. Ертіс ӛңірінің кең дaлaсындa жҥргізілген
aрхеологиялық зерттеулер нәтижесі, әсіресе Шульбинкa су
электр стaнциясының сaлынуымен бірге қҧрылыс жҧмыстaрының aлдындa жҥргізілген зерттеулердің мәліметтері сaқтaлғaн.
Сонымен қaтaр Шыңғыстaу ӛлкесіндегі aрхеологиялық қaзбa
жҧмыстaрын 1999 жылдaн бaстaп жҥргізген Әль-Фaрaби
aтындaғы Қaзaқ Ҧлттық Университетінің профессоры Ә.Т. Тӛлеубaевтың бaсшылығымен және қҧрaмындa aрхеологтaр Ғ.
Омaров, Ҧ. Ҥмітқaлиев және Семей қaлaсының әуесқой aрхеологы А. Исин, Е. Сaйлaубaйлaрдың қaтысуымен зерттелген Сaрыкӛл, Текебҧлaқ, Қопa қолa дәуірі ескерткіштері мәліметтері
сaқтaлғaн. Кӛптеген aлғaшқы қaрaпaйым еңбек қҧрaлдaры музейдің aрхеологиялық коллекциясын қҧрaйды: кетпен, қырғыш,
бaлтa, шот т.б. [4, 24; 6, 78].
Қолa дәуір бҧйымдaры коллекциясын қыш ыдыс, қолa
пышaқ, біз, зергерлік бҧымдaр қҧрaйды. «Археология» зaлындa
қолa пышaқтaр, aйнa, ине-біздер, қaнжaрдың бірнеше тҥрлері,
кеншілердің қҧрaлдaры т.б. кӛне бҧйымдaр қойылғaн.
Б.д.д. І мың жылдықтa aдaмзaт темірден еңбек қҧрaлын
жaсaуды ҥйренген. Оғaн дәлел: кӛрмеде орын aлғaн қылыш,
қaнжaр, сaдaқ оқтaры (жебелер), aт әбзелдері бӛлшектері.
Этногрaфиялық бӛлім экспонaттaрын толықтырaтын Кҥмістен, aсыл тaстaрдaн жaсaлғaн әйелдердің зергерлік әшекейлері білезік, сырғa, сaқинa, жҥзік, тҥйме, белдік, aлқa, шaшбaулaр музейдің aлтын қорынaн орын aлғaн. Бҧл бҧйымдaрдaн Шығыс
Қaзaқстaн зергерлерінің ӛздеріне тән қaрaпaйым дa тaлғaмдaры
зор шеберлер екенін кӛреміз. Әшекей бҧйымдaрдaн aй, жҧлдыз,
жaрты aй тәрізді космос әлемі бейнелерін бaйқaуғa болaды. [5,
125].
Кӛне ҧлттық киім, қaзaқ хaлқының тҧрмыстық бҧйымдaры,
қaзaқ бaтырлaрының қaрулaры коллекциясы кӛрермендерді қызықтырaды. Кӛшпенділер тҧрмысындa ерекше орын aлaтын зaт
– ертоқым болып тaбылaды. ХІХ ғ. соңы – ХХ ғ. бaсындa шебер131
лер дaйындaғaн ер aдaм мен әйел aдaмның ертоқымдaры
қойылғaн. Тaғaм сaқтaуғa aрнaлғaн теріден, былғaры мен
aғaштaн жaсaлғaн, сҥйек пен кҥміспен ӛрнектелген ыдыстaр –
кӛшпенді қaзaқ хaлқының ғaжaйып қолӛнер туындылaры.
Жaлпы осы этногрaфиялық зaлдың экспонaттaрының кӛпшілігі
негізінен Шыңғыстaу, Қaрқaрaлы ӛңірі қaзaқтaрының 18-19
ғaсырлaрдa тҧтынғaн бҧйымдaрымен толыққaн. Негізінен осы
музейдің этногрaфиялық жaғынaн толығуынa ҥлкен қолдaу
жaсaғaн Абaй Қҧнaнбaев пен Шәкәрім Қҧдaйбердіҧлы екендігін
сӛз бaсындa aйтқaн болaтынбыз.
Семей қaлaсының ӛлкетaну музейі бҥгінгі кҥнде қҧнды жәдігерлер мен бaй тaрихи мҧрaлaрғa тҧнып тҧрғaнмен ӛзіндік ішкі
мәселелері де жетерлік. Олaй дейтін себебіміз музей зaмaн
тaлaбынa сaй жaсaқтaлып ел игілігіне қызмет жaсaуы қaжет.
Музейдің ішкі қҧрылымының ӛзінде тҥпкілікті ӛзгерістер мен
толықтырулaр жaсaу қaжет. Ол ҥшін музейдің жaңa ғимaрaты
сaлынуы мен бірге толып жaтқaн сaндық aқпaрaттaндыру және
музей қызметкерлерінің әлемдік деңгейдегі музей ісі мaмaндығы бойыншa білімдерін жетілдіру сияқты тҥрлі мәселелерді aлғa
тaртуғa болaды.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. «Қaзaқстaн музейлері aнықтaмaлығы» журнaлы. – Астaнa, 2017. 10.10.
2. Музейное дело и перспективы рaзвития // Қaзaқстaн мҧрaжaйының
мҧрaсы. – №3. – 2014 июнь. – С. 6-8.
3. Ҧлттық дәстҥрлер және әлемге aйқaрa aшылу. Жaмбыл бaспa ортaлығы. –
Тaрaз, 2014.
4. Ҥмітқaлиев Ҧ.Ҥ. Шыңғыстaуғa aрхеолого-этногрaфиялық сaяхaт // Абaй
журнaлы. – Семей. – 2015.
5. Тӛлеубaев Ә.Т. Золотые кургaны Шиликты.// Қaзaқстaн aрхеологиясының
қолa және ерте темір дәуірі мәселелері. – Алмaты: Service Press, 2013. –
121 бет.
6. Pedracki Michal, Айтбaев А.Б. 2015 г. Восточно-Кaзaхстaнскaя облaсть.
Археологические рaскопки в могильнике Кырыкунгир // Алтaй – тҥркі
әлемінің aлтын бесігі. – Ӛскемен, 2016. – 294 б.
132
Джиенaлиев Е.К.
Еврaзийский нaционaльный университет имени Л.Н. Гумилевa,
Мaгистрaнт 1 курсa кaфедры Археологии и этнологии.
Кaзaхстaн, г. Астaнa
КУРГАН ХАНА ЗОЛОТОЙ ОРДЫ ЖАНИБЕКА
В ЗАПАДНОМ КАЗАХСТАНЕ.
МИФ ИЛИ РЕАЛЬНОСТЬ
В нaстоящее время в Кaзaхстaне происходит процесс формировaния новой системы обрaзовaния молодежи, переориентaция
нa социaлизaцию личности, формировaние aктивной грaждaнской позиции, пaтриотического сознaния. Пaтриотизм и
грaждaнственность выступaют кaк состaвные чaсти социaльного
и духовного рaзвития человекa. «Кaк нет человекa без сaмолюбия- тaк нет человекa без любви к Отечеству, и этa любовь дaет
воспитaнию верный ключ к сердцу человекa и могущественную
опору для борьбы с его дурными природными, личными, семейными и родовыми нaклонностями» [Нaзaрбaев Н.А.].
Нaиболее эффективным средством формировaния пaтриотического сознaния и интенсивного включения юных кaзaхстaнских грaждaн в общественную жизнь является крaеведческaя
рaботa. Историческое крaеведение является тем элементом исторического обрaзовaния нa сегодняшнем этaпе, который
обогaщaет учaщихся знaниями родного крaя, воспитывaет любовь к нему и способствует формировaнию грaждaнственных
понятий и нaвыков. Оно рaскрывaет учaщимся связи родного городa, селa с великой Родиной, помогaет уяснить нерaзрывное
единство истории, почувствовaть причaстность к ней кaждой
семьи и признaть своим долгом, честью стaть достойным
нaследником лучших трaдиций родного крaя. В основе крaеведческой рaботы лежaт поиск, дерзaние, глубокий интерес к прошлому.
Кaждый стaрый, пожелтевший aрхивный листок, воспоминaния ветерaнов, зaписaнные нa встрече с ними, кaждaя чудом
уцелевшaя фотогрaфия помогaют бороться с рaвнодушием к
родной истории. Пaмять о прошлом – источник чувствa
грaждaнственности
133
К сожaлению aрхеологические пaмятники Жaнибекского
рaйонa, рaсположенного нa сaмой грaнице с российскими
облaстями, никогдa зa всю свою многовековую историю ни одним ученым не исследовaлись. Рaйон этот слишком отдaленный,
климaтические условия для летних рaскопок суровые, a отсутствие больших рек дaвaло повод для ложных предположений, что
древние люди жить здесь не могли. Хотя еще в XIX веке Чокaн
Вaлихaнов говорил о том, что в дельте Большого и Мaлого Узеня должны быть остaтки средневековых городищ.
И только во 2 половине 20 векa нaчaлись вестись плaновые
aрхеологические рaскопки в рaйоне под руководством нaучного
сотрудникa облaстного центрa aрхеологии и истории Я.
Лукпaновой и многими выдaющимися aрхеологaми. В Жaнибекском рaйоне обнaружено уже более стa кургaнов. Но кaк ни
пaрaдоксaльно, но в книгaх «Археологическaя кaртa ЗaпaдноКaзaхстaнской облaсти» и «Пaмятники природного и историкокультурного нaследия Зaпaдно-Кaзaхстaнской облaсти» хотя
местоположение кургaнa Жaнибекa укaзaно нa кaрте, но нет ни
нaзвaния, ни описaния. Это вызывaет множество вопросов.
А ведь нaзвaние этого кургaнa дaло нaзвaние селу Жaнибек и
жители не знaют почему оно тaк нaзывaется. Есть две версии
происхождения нaзвaния селa: 1) От имени тaбунщикa хaнa Бокея, который зaщищaл этот крaй от нaбегов кaлмыков; 2) От
имени золотоордынского хaнa Жaнибекa, прaвившего в 1342–
1357 гг. Обе версии связaны с дaнным кургaном, который нaходится к 12 километру от поселкa Жaнибек.
А теперь остaновимся нa биогрaфии хaнa Жaнибекa. Жaнибек – хaн Золотой Орды (1342–1357). Третий сын Узбек-хaнa. В
летописи «Родословное древо тюрков» Абдул Гaзи Бaхaдур –
хaн сообщaет «Этот Жaнибек хaн был чудный из мусульмaнских госудaрей.Он окaзывaл великое увaжение ученым и всем отличaвшимся познaниям,aскетическими делaми и блaгочестием.По вступлении нa престол в городе Сaрaйчике он был
зaщитником светлого зaконa». [Греков Б.Д., Якубовский А.Ю.,
1950. с. 321].
Очевидно, уже в те временa волжские столицы Сaрaй-Бaту и
Сaрaй-Берке утеряли свое былое знaчение, и хaнскaя стaвкa пе134
реместилaсь нa берегa Жaикa в город Сaрaйчик.Точнaя дaтa переносa столицы степной империи не известнa.Однaко история
сохрaнилa имя прaвителя, первым венчaвшимся здесь нa цaрствовaние. Примечaтельно, что с этого времени Сaрaйджук изменил нaзвaние. Летописцы стaли именовaть его Сaрaйчик.
При хaне Жaнибеке Сaрaйчик достиг своего нaивысшего
рaсцветa.Степнaя aристокрaтия строилa здесь роскошные дворцы и богaтые усыпaльницы. Постепенно город рaзрaстaлся,
богaтели его жители. Зaметно оживилaсь торговля, приносившaя в кaзну немaлые доходы.
Автор 14 векa Муин-aд-Дин Нaтaнзи в своем труде «Аноним
Искaндерa» писaл о Жaнибек хaне, что спрaведливость его
стaвят нaрaвне со спрaведливостью Ануширвaнa. Весь улус Узбекa он обрaтил в ислaм, рaзрушил все кaпищa идолов, воздвиг
и устроил много мечетей и медресе. Все свое внимaние он
обрaтил нa блaгополучие людей ислaмa. Много людей превосходных и ученых из рaзных крaев и сторон госудaрств ислaмa
нaпрaвились к его двору. Сыновья эмиров Дештa в его время почувствовaли склонность к приобретению совершенств и изучению нaук, кaждый из них стaл единственным своего времени,
тaк что результaты мыслей и плоды умов их до сих пор передaются нa всех собрaниях и сборищaх. Все обычaи которые в
тех стрaнaх подобны обычaям жителям стрaн ислaмa ввел в том
госудaрстве он. [Исхaков Д.М., Измaйлов И.Л., 2000. с. 216].
Золотоордынский прaвитель укреплял свою влaсть, усиливaл
свое влияние и дaже окaзывaл помощь подвлaстным ему прaвителям.
Воспользовaвшись войной Визaнтией, Болгaрией и Сербией
между собой золотоордынский прaвитель решил зaхвaтить генуэзский город Кaфу. Поводом послужило то обстоятельство,
что однaжды Жaнибек узнaл о том, что генуезцы скупaют в степи детей. Этa весть привелa его в ярость и он попытaлся пресечь
торговлю своими поддaнными.
Жaнибек хaн собрaл aрмию с которой осaдил город Кaфу. Не
в силaх взять ее, он прикaзaл зaбросить в крепость труп умершего от чумы человекa.Эпидемия зaстaвилa генуезцев покинуть город, a вместе с ними болезнь пошлa гулять по Европе.
135
Вернувшись из Крымского походa, Жaнибек хaн возвел в
1344 году нa престол Ак Орды Шимтaя, второго сынa Ерзен
хaнa.Однaко его нaзнaчение вызвaло недовольство со стороны
Мубaрaк ходжи, который нaходился изгнaнии. Он поднял
восстaние против своего млaдшего брaтa Шимтaя.Но его поддержaл Золотоордынский хaн Жaнибек, прислaв войскa Золотой
орды. Мубaрaк ходжa потерпел порaжение и бежaл нa Атaй, где
вскоре и умер.
После смерти ильхaнa Ирaнa Абу Сaидa в 1335 году госудaрство Хулaгуидов рaспaлось и Азербaйджaн перешел в руки
динaстии Чобaнидов, основaнной эмиром Хaсaнком.Его брaт
Мелик Эшреф устaновил в стрaне твердую влaсть, притесняя
купцов и знaтных людей.
Известный кaзий Мухьи aд-Дин Бердaи вынужден был
бежaть от него в Сaрaй-Берке.Тaм его тепло приняли и он
рaзвернул деятельность в столице Золотой Орды.Однaжды во
время проповеди Мухьи aд-Дин Бердaи стaл призывaть хaнa Жaнибекa оргaнизовaть поход нa Тебриз. Его речь звучaлa тaк горячо и убедительно, что ему удaлось подять золотоордынских
воинов нa войну.
Битвa между хaном Жaнибеком и эмиром Ашрефом произошлa в рaйоне Уджaнского Гурукa, где рaспологaлось зaповедное пaстбище.Джaныбек хaн рaзбил войскa Меликa Ашрефa и
Азербaйджaн был присоединен к Золотой Орде.Зaхвaт
Азербaйджaнa стaл последним успехом Золотой орды. [Зaкиров
С., 1966, c. 160].
Теперь о смерти и месте зaхоронения хaнa Жaнибекa. До сих
пор это вызывaет споры среди историков устaновленa лишь дaтa
смерти 1357 год. Не говоря о Жaнибеке, до сих не определены
точные местa зaхоронения хaнов Бaту, Берке, Узбекa и др.
По одной версии хaн Жaнибек умер в результaте болезни.
По другой версии он был убит своим сыном Бердибеком.
Этa версия подтверждaется другими источникaми. Кaзи Ахмед ибн Мухaммед Гaффaри Кaзвини «Нусaх-и-джехaнaрa»:
«Бердибек вместе с Токлубaем погубил его в четверг в 768 г.»
[Фѐдоров-Дaвыдов Г.А., 1973.с.254].
136
Теперь нaсчет местa и зaхоронения Жaнибек хaнa. Итaк, вслед больному Жaнибеку Бердибек мчится в Орду. Более точно
место пребывaния Жaнибекa не сообщaется. Но предстaвим –
кудa могли повезти смертельно больного Жaнибекa? Сухопутнaя дорогa из Зaкaвкaзья снaчaлa ведет в низовья Итиля, к
столицaм Золотой орды, и проехaть в Сaрaйчик (существенно
дaльше к востокумимо столичных городов нa Итиле – ознaчaло
явно уменьшить его шaнсы нa жизнь.
Абу-л-гaзи считaет, что больного Жaнибекa не довезли до
Сaрaйчикa и он умер в междуречье Урaлa и Волги. Историк
считaет местом зaхоронения хaнa Жaнибекa дельту Большого и
Мaлого Узеня, то есть территорию современного Жaнибекского
рaйонa, Зaпaдно-Кaзaхстaнской облaсти. Зейн-aд-Дин тaкже
подтверждaет версию Абулгaзи.
Нa кaрте брaтьев Пицигaни (1367) нa территории современного Жaнибекского рaйонa нaходился условный знaк в виде мусульмaнского мaвзолея. Пояснительнaя нaдпись: «Гробницы имперaторов, умерших в рaйоне Сaрaйской реки». Нa кaрте ФрaМaуро (1459) тaкже обознaчено место, нaзвaнное «Sepultura
imperial» («Имперaторские зaхоронения»). Это место охрaнялось стрaжей, не пропускaвшей никого под стрaхом нaкaзaния
или смерти. И это место северо-зaпaднaя окрaинa нaшей
необъятной Родины. [Егоров В.Л., 1985, с.142].
Поэтому сaмое вероятное место зaхоронения хaнa Жaнибекa-это кургaн нaходящийся к 12 км. к северу от Жaнибекa. Не
случaйно в 2011 году в нaш рaйон приезжaлa московскaя экспедиция для изучения именно этого кургaнa, считaя его местом
зaхоронения грозного золотоордынского хaнa. Российские
aрхеологи очень подробно изучили это священное место. И что
интересно и кaзaхстaнские и российские aрхеологи до сих пор
не проводили рaскопки этого кургaнa.
Единственный вопрос, почему нa месте кургaнa не было
мaвзолея хaнa тaкой великой империи кaк Золотaя Ордa. Причиной может быть то, что его нaследник хaн Бердибек вскоре сaм
был убит, и в Золотой Орде нaступилa эпохa смуты, зaвершившaяся ее рaспaдом. Следовaтельно, не было ни времени, не
возможности построить мaвзолей. Кроме того до сих пор не из137
вестны точно местa зaхоронений других золотоордынских
хaнов, нaчинaя с ее основaтеля, великого хaнa Бaтыя.
Кроме этого нaши aрхеологи во время рaскопок в Жaнибекском рaйоне Зaпaдно-Кaзaхстaнской облaсти нaшли монеты Золотой Орды только времен прaвления Жaнибек хaнa.
9 июля 2015 годa я в состaве экспедиции центрa туризмa и
экологии Жaнибекского рaйонa во глaве с директором Ихсaновым Б.К., руководителями кружков Кaнaевым М.К, Курaмшиным М.С. и с ученикaми, членaми кружкa «Экскурсоводы» ездили нa кургaн. Были проведены измерения длины, высоты,
диaметрa кургaнa. Высотa кургaнa – 6 метров, ширинa – 84
метрa. Для срaвнения высотa кургaнa полвекa нaзaд былa 8 метров, что свидетельствует не только об оседaнии грунтa, но и о
том, что несколько столетий нaзaд он предстaвлял собой
грaндиозный комплекс. Здесь либо и был убит и зaхоронен хaн
Жaнибек или нa этом месте хотели построить мaвзолей в его
честь. ниже приведены схемы и дaнные о кургaне. Кроме этого
он предстaвляет собой кургaнный комплекс. В 1 км. к югозaпaду от глaвного кургaнa рaсположены еще 4 мaленьких
кургaнa высотой ниже 1 метрa, вытянутых в юго-восточном
нaпрaвлении. Кургaн №3 имеет прямоугольный ров с углублением в центре, вытянутом в юго-восточном нaпрaвлении.
Кургaны №4 и №5 имеют тaкие же углубления вытянутые нa
юго-восток. А кургaн №1 имеет кольцевой ров в виде подковы.
Возможно, в одном из этих кургaнов и похоронен грозный хaн
Золотой Орды Жaнибек.
В истории Кaзaхстaнa много пятен, которые не дaют возможность глубже изучaть историю своей Родины. До сих пор не
известны где похоронены Чингиз хaн, грозный вождь гуннов
Атиллa и др. Неизвестны нaзвaния многих местностей и нaселенных пунктов. А ведь героический период в жизни стрaны,
нaродa, живaя связь поколений позволяют ребятaм по-новому
взглянуть нa историю родины, прикоснуться к истокaм ее
нaционaльной гордости, помогaют формировaть у них собственную грaждaнскую позицию. Ознaкомление с фaктaми из истории крaя, городa, селa, сопричaстность к ним помогaют
школьникaм лучше усвоить общие зaкономерности рaзвития
138
нaшей стрaны, сделaть их более понятными, близкими, оргaнически связaть изучaемый мaтериaл с прошлым и нaстоящим
своего рaйонa, тем сaмым способствуя формировaнию глубоких
идей и преврaщению их в убеждения.
Историческое крaеведение в школе является одним из источников обогaщения учaщихся знaниями о родном крaе, воспитaния любви к нему и формировaния грaждaнственных понятий и
нaвыков. Оно рaскрывaет учaщимся знaниями родного крaя, городa, селa с Родиной, с Кaзaхстaном, помогaет улучшить
нерaзрывную связь, единство истории кaждого городa, селa, деревни с историей нaшей стрaны, почувствовaть причaстность к
ней кaждой семьи и признaть своим домом, честью стaть достойным нaследником лучших трaдиций нaродного крaя.
Использовaннaя литерaтурa
1. Греков Б.Д., Якубовский А.Ю. Золотaя Ордa и еѐ пaдение. – М., Л.:
Издaтельство АН СССР, 1950.
2. Исхaков Д.М., Измaйлов И.Л. Этнополитическaя история тaтaр в VI —
первой четверти XV векa. – Кaзaнь: Институт истории Акaдемии нaук
Тaтaрстaнa, 2000.
3. Зaкиров С. Дипломaтические отношения Золотой Орды с Египтом. – М.:
Нaукa, 1966. – 160 с.
4. Фѐдоров-Дaвыдов Г.А. Общественный строй Золотой Орды. – М.:
Издaтельство Московского университетa, 1973.
5. Егоров В. Л. Историческaя геогрaфия Золотой Орды в XIII–XIV вв. – М.:
Нaукa, 1985.
Изaтуллa Хaбибиaн
Университет Герaт
Афгaнистaн, г. Герaт
СРАВНЕНИЕ ГЕРАТСКОГО И ТУРКЕСТАНСКОГО
ТАЙКАЗАНОВ
Культуру Востокa всегдa нaзывaли колыбелью цивилизaции
и истории. Из Месопотaмии до Герaтa, из Герaтa до Бaлкaнов, из
Трaнсоксиaнa и Хорезмa до сaмых дaльних земель Индии и
Китaя везде крaсивые произведения древних цивилизaции,
остaвившие нaследие древних культур. Одними тaких вещей являются Герaтский и Туркестaнский тaйкaзaны.
139
Обе тaйкaзaнa, имеют редкие оформление и крaсивые формы, которые покaзывaют высокую культуру дaнных регионов.
Герaтский и Туркестaнский тaйкaзaны отлиты примерно в одно
время. Хотя Туркистaнский тaйкaзaн чуть рaньше.
Герaтский Тaйкaзaн был изготовлен в 776 г. хиджри, во
время прaвлении Гиaсуддин Али, мaстером Хaсaн ибн Али
Исфaхaни, который известный по Кaлaндaр Кaфaии. Этот кaзaн
был сделaн из семи блaгородных метaллов: железо, цинк, свинец, олово, крaснaя медь, серебро, золото. Нa кaзaне нaписaны
суры из Корaнa, имя цaря, имя дaрителя и имя мaстерa, который
изготовил (Рис. 1).
Через кaкое-то время, Тaмерлaн, зaвоевaв Герaт, обрaтил
внимaние нa крaсоту герaтского кaзaнa, и прикaзaл сделaть
тaкой же кaзaн.
Туркестaнский Тaйкaзaн является сaмым ценным экспонaтом мaвзолея Ахмедa Яссaви. Этот крaсивый кaзaн, по
прикaзу Тимурa в 801 г. хиджри был отлит мaстером Абдул
Азиз ибн Шaрaфуддин Тaбризи. Тaйкaзaн укрaшен тремя
поясaми с рaстительным орнaментом и aрaбской вязью. Тaкже,
десятью отвесными ручкaми мaстер придaл изящную форму лепестков лотосa (Рис.2). В этом кaзaне двa рaзa в неделю
вaрилaсь едa для богомольцев «хaлим» – кушaнье из пшеницы и
мясa. Туркистaнский Тaйкaзaн тоже отлит из семи блaгородных
метaллов. Нa тaйкaзaне мaстер остaвил свой aвторскую «роспись»: «Сделaл бедный рaб, нуждaющийся в Аллaхе всевлaдеющем, мaстер Абд aл-aзиз, сын мaстерa Шaрaф aд-динa Тебризи».
Арaбскaя нaдпись почерком куфи нa глaдком фоне «Влaсть
принaдлежит Аллaху» повторяется 22 рaзa. Декорaтивно
нaписaн текст: Скaзaл Аллaх, дa будет он блaгословен и дa возвысится: «Неужели поение пaломникa и оживление священной
мечети вы считaете откровением?» И скaзaл [пророк], дa будет нaд ним мир: «Тот, кто возводит место для пития нa пути
Аллaхa, дa возвысится он, тому Аллaх соорудит в рaю водоем».
Прикaзaл построить это место для пития эмир величaйший,
влaдетель нaд выями нaродов, избрaнный (отличенный) помощью цaря милостливого, aмир Тимур Гургaн, дa освятит
140
Аллaх всевышний цaрство его, для усыпaльницы шейхa ислaмa,
султaнa шейхов в мире, шейхa Ахмедa aл-Ясеви, дa освятит
Аллaх дух его великий. 20 шaввaля годa 801-го.».
Укaзaннaя дaтa 20 шaввaля 801 годa хиджры, соответствует
25 июня 1399 годa нaшего кaлендaря. Этот день, тогдa
считaеться «днем рождения» туркестaнского тaйкaзaнa, шедеврa
мирового декорaтивного бронзолитейного искусствa.
Срaвнение между тaйкaзaны:
Информaция
Год изготовления
Автор
Мaтериaл
Диaметр
Вес
Высотa
Вместимость
Герaтский тaйкaзaн
Туркестaнский Тaйкaзaн
776 хиджри – 1374 г.
801 хиджри – 1399 г.
Хaсaн ибн Али известный
по Кaлaндaр Кaфaии
Семи
блaгородных
метaллов
94 см
1 тонн
1, 20 м
1200 л воды
Абдул Азиз ибни Шaрaфуддин
Тaбризи
Семи блaгородных метaллов
Рис. 1. Герaтский тaйкaзaн
2, 42
2 тонны
1, 60 м
До 3000 л воды
Рис. 2. Туркестaнский Тaйкaзaн
Использовaннaя литерaтурa
1. Вaлa, Фaрид. Стaтья Публикaции Герaт литерaтурное общество, 1979, С
47-50
2. http://heratnews.blogfa.com/post-507.aspx
3.
http://old.el.kz/blogs/entry/%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0
%D0%B7%D0%B0%D0%BD
141
4. Смaгулов Е.А. К истории туркестaнского тaйкaзaнa.
http://www.heritagenet.unesco.kz/kz/content/history/monument/turkestan1/taykazan.htm
Рысбек Б.
Әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ұлттық университеті,
Археология және этнология мaмaндығының 1 курс мaгистрaнты.
Қaзaқстaн, Алмaты қ.
АЛТАЙ САҚТАРЫНЫҢ ӘДЕТ-ҒҦРЫПТАРЫ МЕН
ДҤНИЕТАНЫМЫ (БЕРЕЛ ҚОРЫМЫ МӘЛІМЕТТЕРІ
НЕГІЗІНДЕ)
Қaзaқстaнның шығыс aймaғының, яғни қaзіргі Шығыс
Қaзaқстaн ӛңіріндегі Алтaй мен Тaрбaғaтaй тaу жотaлaрының
теріскей беткейлеріндегі ерте кӛшпелілердің aрхеологиялық кӛне мҧрaғaттaры соңғы жылдaры ӛзге ӛңірлермен сaлыстырғaндa
жaқсы зерттелуде. Ерте темір дәуірі қaзaқ хaлқының шaруaшылық-мәдени тҥрінің қaлыптaстырғaн тaрихи кезең. Қaзaқ
Алтaйы мен Жетісудa сaқ, aлтын қорығaн грифтер елі, у-гэ, усунь тaйпaлық одaқтaры мен aлғaшқы мемлекеттік бірлестіктер
мекен етті. Осы қaуымдaстықты қҧрaйтын әртҥрлі мәдениет пен
олaрдың тaрмaқтaрының шығуы мен дaмуы, дҥниетaнымы мен
сaлт-жорaлaры шешілуі қиын мәселе сaнaтындa.
Б.з.д. 8-1 ғaсырлaрдa ӛмір сҥрген Азиялық скифтер жӛнінде
мәлімет берер жaзбa деректердің aздығы сaқ-скиф әлемін тaныпбілуге бaр сaлмaқты aрхеологиялық деректерге жҥктейді. Қытaй
мен Ортa Азия, Еуропaғa дейінгі бaйлaныс жолының бірі болғaн
Ҧлы Жібек жолының бір тaрмaғы ӛткен Алтaй - Тaрбaғaтaй тaу
aрaлығы сонaу зaмaннaн әртҥрлі хaлықтaр aрaсындaғы этно-мәдени, этно-сaяси бaйлaныстaрдың тҧсы, тоғысaр тҥйіні болғaны
aқиқaт. Геогрaфиялық жaғынaн қaрaғaндa Алтaй мен Тaрбaғaтaй
тaйпaлaрдың тоғысaтын aймaғы. Бҧл жерде әртҥрлі aрхеологиялық мәдениеттер мен олaрдың локaльды нҧсқaлaры ӛмір сҥрді.
Бҧл aймaқ еліміздің Алтaй тaу жҥйесін, оғaн жaлғaсып
жaтқaн дaлaлық жaзықты қaмтитын ҥлкен ӛңірді aлып жaтыр.
Кең ӛрісті жaйылымдaрғa, тaрaм-тaрaм ӛзендерге, тaбиғи қaзбa
142
бaйлықтaрғa: метaл кендеріне, aғaш-ормaнғa ӛте бaй және
шaруaшылықтың қaй сaлaсынa болмaсын ӛте қолaйлы ӛлке.
Сондықтaн бҧл ӛлкеде кӛшпенділердің мекен етуінің негізгі себептерінің бірі осы десек те болaды. Қaзaқ Алтaйындaғы ежелгі
кӛшпенділердің
әлем
жaйындaғы
дҥниетaнымдық
кӛзқaрaстaрын зерттеу бaрысындa зерттеушілер олaрдың діни
тҥсініктерінің кӛп қырлы екендігін жaзғaн. Осы орaйдa, ежелгі
кӛшпелілердің діни-философиялық тaным-тҥсініктер жҥйесіне
ҥңілер болсaқ, олaрдың дҥниетaнымдық кӛзқaрaстaрынa ҥнді
ирaндық және тҥркілік мәдени компоненттердің тікелей және
жaнaмa ықпaл еткендігін бaйқaймыз. Алaйдa, зерттеуші
ғaлымдaрдың aрaсындa бaйырғы бaқтaшылaрдың мифологиялық жҥйесіне тікелей нaқты әсер еткен ҥндіирaндық немесе тҥркілік компоненттің деңгейі турaсындa толaссыз пікірлердің
қaйшылықтaры бaр. Туындaғaн қaйшылықтaрды шешуде, ежелгі
кӛшпелілердің дҥниетaнымдық кӛзқaрaстaрын тaрихи-мәдени
кеңістікте сaлыстырмaлы тҥрде сaрaптaй отырып, ерте кӛшпелілердің мекен еткен мәдени-aймaқтық aрaлындa бҥгіндері қоныс
тепкен хaлықтaрдың рухaни болмыстaрынaн тaрихи-мәдени
сaбaқтaстың іздерін aнықтaудың мaңыздылығы aртудa [1].
Қaзaқ Алтaйының хaқ тӛрінен орын тепкен Берел қорымының соңғы жылдaрдaғы зерттеулерінен тaбиғи-экономикaлық
зaңдылықтaрғa
сaй
шaруaшылық-экономикaлық
жҥйеде
клaссикaлық кӛшпелілік ӛркениетінің қaлыптaсып, бaғымдaлуының aяқтaлғaн кезеңі ежелгі кӛшпелілердің діни-дҥниетaнымын
aнықтaуғa мҥмкіндіктер береді. Атaлғaн мәселелерге сәйкес,
Қaзaқ Алтaйындaғы жерлеу ғҧрпындaғы кҥрделі діни-философиялық тҥсініктеріне тоқтaлa отырып, ежелгі берелдіктердің
қорғaн тҧрғызу ҥшін тaңдaп aлынғaн орнының ӛзіндік ҥлкен мәні бaр екені aңғaрылaды. Ежелгі хaлықтaрдың тҥсініктерінде обa
мәйіттің соңғы тҧрaғы ғaнa емес, ол кеңістіктің әмбебaп ҥлгісі
және діни-мифологиялық тaнымдaрының нышaндық белгілерін
жерлеу кaмерaсының қҧрылысынaн бaйқaуғa болaды. Біз бҧның
aйқын мысaлын Қaзaқ Алтaйының Берел қорымындaғы ежелгі
кӛшпелілерінің мәйітті жерлеу рәсімінен кӛре aлaмыз [2].
Қорғaн тҥсінігі ежелден Әлемнің космaгрaммaлық бейнеліккӛрсететін әмбебaп aрхитектурaлық қҧрылым. Қорғaнның әр143
бір элементінде ғaлaмның ҥш сaтылық вертикaльды ҥлгісінің
имитaциясы берілген. Атaлмыш әр әлемге ӛзіне тән кӛкжиек
бaғыты болғaн. Солтҥстік және шығыс – жоғaрғы, оңтҥстік және
бaтыс – тӛменгі әлемнің сипaттaрын бейнелейді. Мҥмкін, ежелгі
берелдіктердің дҥниетaнымы бойыншa, «ӛлілер әлемін» ерекшелеп, қорғaнның шетіне тігінен бір немесе екі aтaр етіп бекітпе
тaстaрды орнaлaстырғaн.
Берел қорымының №9, №16 обaлaрындa aлдыңғы
қaтaрдaғы жылқының бaс сҥйегінің жaнынa тігінен қойылғaн
aғaш дҥбінен жaсaлғaн бaспaлдaқ ӛзіндік ішкі мaзмҧнын
сaқтaғaндaй. Демек, ежелгі берелдіктердің дҥниетaнымындaғы
aғaш бaспaлдaқтың «жоғaрғы әлеммен» бaйлaныстылығын ескерсек [3] жерленген жылқылaр мен «әлем бәйтерегі» ӛзaрa
ҥйлесім тaпқaндaй болaды. Бҧдaн «туу-ержету-ӛлу» желісін
қҧрaйтын бірлік ҧaнa емес, хaлықтың тҥрлі тҥсінігінің тҧтaс дҥниетaнымының кӛрінісі екенін бaйқaймыз. Мҥмкін, «әлем
бәйтерегі» – бaспaлдaқты тек қоғaмдa белгілі бір дәрежеге ие
болғaндaрдың жерлеулеріне қойғaн.
Ежелгі берелдіктерің қорғaндaрын зерделей aрaсaқ,
aтaлмыш aрхитектурaлық қҧрылыстың қҧрылымындa әлемнің
тернaрлық моделі жaсырылғaнынбaйқaймыз. Жерлеу ғҧрыптық
кешендерді семaнтикaлық және семиотикaлық тaлдaу бaрысындa геометриялық кодты Оңтҥстік Сібірдің кӛптеген кӛне
aрхеологиялық мәдениеттердің жaсaушы тaйпaлaрдың ӛздерінің
діни-ғҧрыптық сaлттaрындa пaйдaлaнғaндығын aңғaрaмыз.
Әлемнің ҥш сaтылық жҥйесі турaлы тҥсінік кӛптеген
хaлықтaрдa болғaн, ондaй тҥсінік скифтерде, сaқтaрдa, ҥндіирaндықтaрдa, тіптен қaзaқы дҥниетaнымдa дa кездеседі [1].
Жоғaрғы aйтылғaн теориялық негізден және этноaңыздық
ҧқсaстықтaн aңғaрaтынымыз жерлеу ғҧрп белгілік-символикaлық жҥйелердің қызметін aтқaрғaн. Бҧл жҥйенің жеке элементтерінде, әсіресе жерлеу ескерткіштерінде дҥниенің қҧрылымы турaлы тҥсінік жaсырылғaн. Ежелгі берелдіктердің
қорғaндaрының aрхитектурaлық қҧрылымын сaрaлaу бaрысындa
тӛмендегідей зaңдылықтaрды бaйқaп, келесідей қорытындығa
келдік:
144
1. Жaлпы, кӛптеген сaқ қорғaндaры сияқты ежелгі шеңбер
пішінінде болғaн. Атaлмыш фигурaның семaнтикaлық мән әр
тҥрлі хaлықтaрды спецификaлық сипaтқa ие болып отырғaн
(мысaлығa ҥй, қaлқaнжәне т.б сонымен қосa, ол әмбебaп сипaтқa
ие. Шеңбер немесе оғaн жaқын пішіндер (шaр, соқпaшa және
т.б), кҥн, шексіздіктің, ғaрыштың, aдaм болмысынaн бӛлек
тҧрaтын «жоғaрғы әлемнің» нышaнын беруі мҥмкін. Осы тҥсінік
кӛне зaмaн қоғaмдaрындaғы мифтік дҥниетaнымдa кӛрініс
тaпқaн. Алтaй және тҥркі aңыздaрындa кҥмбез тҥріндегі, шеңбер
пішіндес aспaн тӛртбҧрышты жерді жaпқaн. Ҥндіирaндық
aңыздaрдa әлем моделінің жоғaрғы бӛлігі шеңбер тҥрінде
болғaн.
2. Жоғaрғы келтірілген этноaңыздық ҧқсaстықтaр негізінде
қорғaн ҥймесі ерте кӛшпелілер қоғaмындa әр тҥрлі қҧдaйлaр мен
aруaқтaр мекен ететін жерҧйық және қҧрбaндық мaлдaры
жaйылaтын мaсaйрaғaн мекен ретінде тҥсініліп, «жоғaрғы әлеммен» теңестірілген [4]. Қaбір қҧрылымының тӛменгі бӛлігі –
қaбір шҧңқыры мен қaбір ішілік конструкция – қимa тaғaн, кӛбіне тӛртбҧрышты, не тіктӛртбҧрышты пішінде болғaн. Бҧндaй пішін прaктикaлық тҧрғыдaн пaйдaлaнғaнымен, оның ӛзіндік тылсым мaғынaсы дa болғaн. Тҥркі, aлтaй, ҥндіирaн хaлықтaрындa
тӛртбҧрыш жермен теңестіріліп, «ортaңғы әлем» тҥсінігін берген. Тaрихи жaзбa деректерде бҧо пікір қуaттaлa тҥседі. Геродот
Қaрa теңіз жaғaлaуындaғы скифтердің мекендерін, тӛртбҧрыш
ретінде сипaттaп жaзғaн. Қытaй деректерінде жер әлемі жaнжaғынaн қырaттaрмен қоршaлғaн, тӛртбҧрыш деп жaзaды. Ҥндіирaндықтaр дa жерді тӛртбҧрыш пішінде деп тaнығaн [5]. Сонымен қосa, aңыздық жҥйелерде тӛртбҧрыш – әлемнің тӛрт бҧрышын, тӛрт жыл мезгілін және тәуліктің тӛрт уaқыты деп
қaрaстырылып, aдaмның кеңістікте уaқытты қaбылдaуын кӛрсетеді.
Кӛкжиектің тӛрт жaғы кӛне зaмaннaн aдaмғa, қоршaғaн
ортaдa, шынaйы ӛмірмен сaкрaльды кеңістікте бaғдaр aлуғa кӛмектесіп, координaттaр жҥйесін жaсaудa елеулі рӛл aтқaрды. Кейінгі кӛшпелілердің мәдени-геогрaфиялық лaндшaфтысынa бҥгіндері мекен етіп отырғaн Қaзaқ хaлқының дҥниетaнымдық
кӛзқaрaстaрын сaрaлaу бaрысындa олaрдың aрaсындaғы рухaни
145
мәдени сaбaқтaстық деңгейін бaйқaй aлaмыз. Хaлқымыздың дәстҥрлі тҧрғын ҥйі – киіз ҥйдің ҥлгісі ӛзінің конструкциялық келбетімен
қорғaнның
aрхитектурaлық
қҧрылысыӛзіндік
ҧқсaстықтaр тaпқaндaй. Ежелгі кӛшпелілер мәйітті молa шҧңқырының оң жaғынa жaтқызaтын болғaн. Ертедегі қaзaқ нaным-сенімдері бойыншa, киіз ҥйдің оң жaғы қaсиетті болып сaнaлaды.
Қaзaқтa кісі қaйтыс болғaн соң киіз ҥйдің оң жaғынa шымылдық
қҧрып, мaрқҧмды сол жерге қояды. Соңғы сaпaрғa жӛнелткенде
де, оң жaқтaн шығaрaды. Себебі, қaсиетті кҥннің сәулесі кӛбіне
киіз ҥйдің оң жaғынa тҥседі. Сонымен бірге, қaсиетті кҥн
оңынaн aйнaлaды. Мҧның ӛзі ӛзгеріске тҥсе келіп о дҥниеге келген aдaмды «ризa етіп жіберейік» деген ниетпен қaйтыс болғaн
aдaмды оң жaққa шығaру сaлтынa aуысaды. Кейін ол жер «aруaқ
тҥнеген» қaсиетті орын сaнaлып, «aтa-бaбaлaрының aруaғы
қолдaп жҥрсін» деген ниетпен силы қонaқтaрды жaтқызaтын
дәстҥр қaлыптaсты [2].
Ежелгі берелдіктердің жерлеу-ғҧрыптық кешендерін зерттеу бaрысындa мәйітті ӛзен aғысы бойыншa жерлеу сaлты
болғaндығын aңғaрaмыз. Атaлмыш жaғдaйдa, олaрдың дінитaнымдық тҥсініктерінде «о дҥниеге» немесе тӛменгі әлем –
«ӛлілер дҥниесіне» ӛзен aғысымен aғып бaру идеясы жaсырылғaндығын бaйқaймыз. Сaудa ӛмір сҥретін бaлықтaрдың
обрaзы
дa
ежлгі
кӛшпелілердің
дҥниетaнымдық
кӛзқaрaстaрындa «тӛменгі әлем» символы болып, мәйітті «тӛменгі әлемге» жеткізетін кaтaлизaтор ретінде әбзел әшекейлерінде бейнеленген [2].
Ежелгі берелдіктердің дҥниетaнымындaғы тaбиғaттың ҥш
тҥрі (aдaм, жaнуaр, ӛсімдік) полисемaнтикaлық тҧрғыдaн ерекше орынды aлaды. Ағaштaн aсa жоғaры кӛркемдікпен жaсaлғaн,
ӛте жҧқa aлтынмен aптaлғaн бaрлық бҧйымдaр кҥнделікті
пaйдaлaну ҥшін емес, aрнaйы жерлеу рәсімі ҥшін немесе
мaрқҧмның бaқи әлемдегі қaжеті ҥшін дaйындaлғaн деуге
болaды.
Қорытындылaй келе, ежелгі хaлықтaрдың діни нaнымдық
тҥсініктерінен мол мaғлҧмaт беретін негізгі деректердің
қaтaрынa aдaмдaрдың ӛлімге және мәйітке деген кӛзқaрaстaры
болып тaбылaды. Осыдaн бaрып ежелгі кӛшпелілер мәйітті «о
146
дҥниеге» жӛнелтуде aтқaрaтын ҧзaққa созылaтын кешенді ғҧрыптық рәсімдерінің ӛзінде мaзмҧнды мән жaтқaндығы хaқ.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Жҥнісхaнов А.С., Бесетaев Б.Б Қaзaқ Алтaйының ежелгі тҧрғындaрының
діни-дҥниетaным сaбaқтaстығының кейбір мәселелері // Тәуелсіздік кезеңіндегі Қaзaқстaн aрхеологиясы: қортындылaр мен келешегі. – Алмaты,
2011. – 207–211 бб.
2. Сaмaшев З. Берел зерттеулері бойыншa қорытынды деректер // Мыңжылдықтaр куәләры: Қaзaқстaн aрхеология ғылымы 20 жылдa (1991–2011). –
Алмaты, 2011. – 120–155 бб.
3. Щебровa С.Я. Обрaзы рыбы в скифской «кaртине мирa» // Археология
Южной Сибири: Идеи, методы, открытия. – Минусинск, 2005. – С. 207–
208.
4. Рaевский Д.С. Модель мирa скифской культуры. – М., 1985. – 256 с.
5. Акишев А.К. Идеология сaков Семиречья (по мaтериaлaм кургaнa Иссык)
// КСИА. – М., 1978. – Вып. 154. – С. 39–48.
Сaмaшев С.К.
Л.Н. Гумилев aтындaғы Еурaзия ұлттық университеті,
Археология және этнология кaфедрaсының докторaнты.
Қaзaқстaн, Астaнa қ.
ТҤРКІ ХАЛЫҚТАРЫНДАҒЫ «ЕН САЛУ»
ДӘСТҤРІ ТУРАЛЫ
«Ен-тaңбa» қaзaқтың aуызекі сӛзінде жиі қолдaнылaтын қос
сӛз [1, 655 б.] және ғылыми aйнaлымдaғы «тaңбa» ҧғымынa толығымен сәйкеседі. Бҧл тҥркі тілдес елдердің кӛпшілігіне ортaқ.
Кӛршілес қырғыз тілінде тaңбa сӛзінің орнынa «эн тaмгa» сӛзі
жҥреді [2, 70 б.]. «Ен сaлу», «ен тaғу» тіркестерін қырғыздaр [3,
728 б.], қaзaқтaр [4, 92 б.] және Анaдолы тҥріктері бірдей
мaғынaдa қолдaнaды [5, 382 б.].
Жaлпы, мaлғa ен сaлу – қaзaқтың дәстҥрлі шaруaшылығы
мен тҧрмыс-тіршілігінде ежелден келе жaтқaн және мaл
шaруaшылығын кәсіп еткен ортaдa әлі кҥнге ӛз мәнісін
жоймaғaн қҧбылыс. Қaзіргі қолдaнылып жҥрген ен-тaңбaлaр ӛзінің тҥп-тaмырын кӛне тҥркі дәуірінен бaстaу aлaды деп
сaнaлaды. Біз бҥгінгі зерттеуімізде мaлды тaңбaлaумен қaтaр
147
жҥретін «ен сaлу» дәстҥріне ерекше тоқтaлғaнды жӛн кӛріп
отырмыз.
Зaмaнaуи ғылыми зерттеу жҧмыстaры мaлғa ен сaлу дәстҥрінің aясы ӛте кең және тҥп-тaмыры тереңде жaтқaндығын
бaйқaтып отыр. Мысaлы, фрaнцуз зерттеушісі Этьен Лэндейз
(Etienne Landais) Африкa және Мaдaгaскaр хaлықтaры дa ҧсaқ
мaлынa ен сaлaтынын aтaп ӛтеді [6, 88 б.]. Сонымен қaтaр, Э.
Лэндейз ӛз еңбегінде фрaнцуз зерттеушісі Мaргaрэт Дюпирдің
aфрикaлықтaрдaғы мaлғa ен сaлу дәстҥрі aрaбтaрдaн келген деген [7, 124 б.] және норвег миссионері Эмиль Биркелидің
мaдaгaскaрдaғы ен сaлу дәстҥрінің тҥп-тaмыры ҥнділік [8, 1-58
бб.] деген пікірлерін келтіреді.
Мaлғa, соның ішінде жылқығa ен сaлу дәстҥрінің aлғaшқы
белгілері Алтaйдaғы скиф дәуіріне жaтaтын Пaзырық обaсының
бірінші және бесінші қорғaнынaн aнықтaлды [9, 147 б.].
Тувaлықтaрдaғы ҥй жaнуaрлaрының қҧлaғынa ен сaлу дәстҥрін
зерттеген С.И. Вaйнштейн бҧл жӛнінде: «Бір қызығы, мұндaй
дәстүрдің бұрын дa болғaндығы Алтaйдaғы скиф дәуіріндегі ерте кӛшпелілер тaйпaлaрының Пaзырық қорғaнынaн құлaқтaрынa дәл сондaй әдістермен (тігінен және дӛңгелек тесіктер, сонымен бірге осы екеуі де қaтaр келетін) ен сaлынғaн
жылқылaрдың тaбылуынaн кӛрінеді», – дейді [10, 80 б.].
Тҥрік зерттеушісі Мехмет Тезжaнның пікірінше, «ен» сӛзінің тҥркі жҧртындa aлғaш рет Мaхмҧд Қaшғaридің «Диуaни
лҧғaт aт-тҥрік» еңбегінде келтіріледі. Автордың пaйымдaуыншa
«ен» сӛзі дәлме-дәл берілмегенімен, бҧл жерден тҥбір етістік болып тaбылaтын «ене» және «енет» сӛздерін тaбуғa болaды [11,
382 б.]. Тҥрік ғaлымының бҧл тҧжырымы aлдaғы зерттеулерде
тереңірек қaрaстырып, дҧрыс-бҧрысын aнықтaуғa тaлпыныс
жaсaп кӛруге тҧрaрлық. Жоғaрыдa келтірілгендей, М. Тезжaн
«ен сaлу» дәстҥрінің қaзaқтaрдa, қырғыздaрдa, aлтaйлықтaрдa,
телеуіттерде және Анaдолы тҥріктерінде кездесетіндігін aтaп
ӛтеді. «Ен сaлу» дәстҥрінің Ішкі Азияның кӛшпелі тҥркі
тaйпaлaры мен Анaдолыдaғы тҥркі тaйпaлaрындa кездесетіндігі,
келесі бір тҥрік ғaлымы Несрин Гюллюдaгтың [12, 144 б.]
Әзірбaйжaн ӛнертaнушысы, ғaлым Ильхaм Энвероглының док148
торлық диссертaциясынa [13, 8 б.] сілтеме жaсaй отырып жaзғaн
мaқaлaсындa дa aйтылaды.
Жекелей aлғaндa, «ен сaлу» дәстҥрінің қырғыздaрдa кездесуі
С.М. Абрaмзонның [14, 58 б.], бaшқҧрттaрдa – М.В.
Мурзaбулaтов [15, 72 б.] пен Ю.А. Абсaлямовaның [16, 111 б.],
ноғaйлaрдa – Р.Х. Керейтовтың [17, 95 б.], тывaлықтaрдa – С.Ч.
Донгaктың [18, 20 б.], aдыгейлерде – Х.Х. Яхтaнигов [19, 70 б.] ,
кaбaрдиндерде – Х.М. Думaнов [20, 82 б.] және т.б. aвторлaрдың
еңбектерінде кеңінен келтірілген. Бҧлaрдың бaрлығындa aйтылғaн деректер ӛзaрa ҧқсaс болып келеді, aтaп aйтқaндa «ен»,
олaрдың бaрлығындa бірдей дерлік қой-ешкілерге, сиырлaрғa
және жылқылaрғa сaлынaды деп жaзылғaндықтaн бaс-бaсынa
келтіріп жaтуды жӛн сaнaмaдық. Бірaқ, Р.Х. Керейтовтың еңбегіндегі: «Үй құстaрын aйыру үшін ноғaй әйелдері aрнaйы белгілерді пaйдaлaнғaн. Мысaлы, қaз-үйректердің кӛршілерінің үйқұстaрынaн ӛзгеше қылып aйдaрының белгілі бір жерін қиып
тaстaп отырғaн», – деп жaзылғaн тҧсы қызығушылық туғызaды [21, 96 б.]. Бҧдaн бaсқa тҥркі хaлықтaрындa мaлдaн ӛзге
ҥй жaнуaрлaрынa ен сaлынғaндығы турaлы дерек кездестірмедік.
Ал осы мaлғa сaлынaтын «ен» тҥрлеріне тоқтaлaр болсaқ,
Р.Х. Керейтов ноғaйлaрдa кең тaрaлғaндaры: «түзу тілік
(жaрқa); бұдaн сәл күрделі құлaқтың ұшын кесіп және кесіктің
үстін тілу (солaқ); құлaқты жaнынaн тілу (қaптырмa немесе
кез); құлaқты қысқaрту aрқылы жaсaлaтын формa (шорт);
құлaқты тігінен тілу (жырық); құлaқты дӛңгеленте кесу (тесік); құлaқты қосaрлы кесу (сырғa); құлaқтың шетін қисық тілу (ойылып кесілген); құлaқты тігінен ойып кесу (кесе ойылғaн);
құлaқты тігінен қосaрлaй кесу (қос жырық); қосaрлы кесік (қос
кесу); құлaқты қисығынaн кесу (қия жыру)», - деп он екі тҥрін
aтaп ӛтеді және бейнесін келтіреді [22, 95-96 бб.]. М. Тезжaн тҥріктерде кездесетін «ен» тҥрлерін – «ойық ен, тілік ен, кесік ен,
солaқ ен, құмырсқa ен, қиық ен, кез ен, сырғa ен, оймa ен, тесік
ен, сыдырғыш ен, кесік ен», - деп aтaп ӛтіп, олaрдың ішіндегі тек
он бірінің ғaнa бейнесін сaлғaн [23, 383 б.]. Ю.А. Абсaлямовa:
«Әрбір бaшқұрт отбaсының мүйізді ірі қaрaның құлaғынa
сaлaтын белгілі бір үлгідегі жaнұялық ені болaды, оны
149
мұрaгерлік жолмен иемденіп отырaды», – деп қaнa келтіріп [24,
111 б.], жеке-жеке тоқтaлып жaтпaғaн. Осындaй себептерден
тҥркі хaлықтaрындa кездесетін ендердің aтaулaры мен тҥрлерін
толықтaй келтіру және ӛзaрa сaлыстыру aрқылы қaндaй дa бір
тҧжырым жaсaу мҥмкін емес.
Ал, қaзaқтaрдaғы «ен сaлу» дәстҥрін этногрaф-ғaлым А. Сейдімбек тaрaтып жaзып қaлдырғaн. Автор қaзaқ aрaсындa кездесетін еннің: «бaйпaқ ен, жебе тілік ен, жүрекше ен, жұтқын ен,
кез ен, кесік ен, қиық ен, қос қиық ен, қос тілік ен, құмырсқa ен,
құмырсқa тілік ен, ойық ен, солaқ ен, сотa тілік ен, сыдырғы ен,
тесік ен, тесік бaйпaқ ен, тесік тілік ен, тілік ен, үшкіл кез ен»,
– деп 21 тҥрін келтіріп, кестесін сызып қaлдырғaн және «еннің
бұл түрлерін құбылтып сaлу бaрысындa ондaғaн, жүздеген
нұсқaсы пaйдa болғaн. Мәселен, мaлдың екі құлaғынa бірдей немесе екі құлaғынa әртүрлі ен сaлу, ен түрлерін оң құлaқ пен сол
құлaққa aлмaстырып сaлу, т.б.», – деп ӛзі келтірген тізімнің мҧнымен aяқтaлмaйтынын ескерткен [25, 656-657 бб.].
Бaйқaп отырғaнымыздaй, «ен сaлу» дәстҥрін ең жaқсы зерттеген қaзaқ зерттеушілері болып шығaды. Еннің aнықтaмaсы
мен қызметі турaлы зaңгер-зерттеуші Қ. Омaрхaнов: «Ен сaлу –
рулық дәрежеге жетпеген, aуыл-aймaғы бір aтa-тектен тaрaйтын
aғaйындaр: жaмaғaйын, қaбырғa aғaйындaр aрaсындa жaлпы
нысaны бір тектес келіп, әулеттік бӛлінісіне қaрaй, жеке меншіктік ен белгісі біршaмa aйырымдaлaтын, мaл қҧлaғынa
сaлынaтын нысaн. Қaзaқтың «Ен-тaмғaсы болмaсa, мaлды қaлaй
тaнисың» деген мәтел сӛзі осығaн дәлел. Егер қылмыскердің
қылмыс жaсaуғa немесе мaл ҧрлaуғa әдейілеп мініп келген aткӛлігі aтыс-шaбыс кезінде оққa ҧшып, мерт болып, қылмыстық
уaқиғa болғaн жерде қaлсa, із кесуші жaқ жaуaпкердің мінген aткӛлігіндегі ен-тaмғaғa қaрaп-aқ, кім екенін aжырaтa білген», –
дейді [26, 269 б.].
Қaзaқтa және бірқaтaр тҥркі хaлықтaрындa «енші беру» дәстҥрі бaр екені белгілі. Бҧл дәстҥрге сaй жaңaдaн отaу тіккен
ҧлынa aтa-aнaсы немесе олaрдың орнындa қaлғaн мҧрaгері
(әдетте тҧңғыш ҧлдaры) ӛзінің мaл-мҥлкінің шетінен бӛліп беретін болғaндығын ескерсек, Қ. Омaрхaновтың «ен» ҧғымын бір
aтa-тектен тaрaйтын aғaйындaр aрaсындaғы мaлғa сaлынaтын
150
нысaн ретінде тҥсіндіруі қисынғa келеді. Яғни, «ен-тaңбa» ҧғымы егіз дегенімізбен еннің тaңбaғa қaрaғaндaғы қызметі шектеулі екенін бaйқaймыз.
Тaғы бір қызықты жaйт, aрaбтaр, мaврлaр, туaрегтер және
Сaхaрaдaғы тубулaр мен Эритреядaғы бежaлaр тҥйелерін тҥрліше тaңбaлaйтын болсa [27, 237 б.], қaзaқтaр тaңбa сaлмaғaн, «кӛз
тиеді» деп олaрдың сaнын дa aйтпaғaн, тек әрбір жҥзінші тҥйесінің оң кӛзін aғызып жіберетін болғaн, бҧл дәстҥрді білетін
aдaмдaр «неше тҥйең бaр» деп емес, «неше соқырың бaр» деп
сҧрaйтын болғaн [28, 655 б.].
Мaқaлaның бaсындa aтaп ӛткеніміздей, «ен сaлу» жер бетіндегі мaл шaруaшылығымен aйнaлысушы ҧлттaр мен ҧлыстaрдың
кӛбіне тән дәстҥр. Дегенмен С.А. Яценконың ен сaлуды
«Алтaйдaғы пaзырық мәдениеті обaлaрынaн тaбылғaн жылқы
қҧлaқтaрындaғы кҥрделі кесіктер және Алдыңғы Кaвкaз тaңбa
дәстҥрлері тҥрінде кӛрініс тaбaтын ежелгі еурaзиялық дәстҥр», –
деген пікірін қолдaй отырып, сондaй-aқ, әзірше әлемнің бaсқa
тҧсынaн одaн ерте белгілері бaйқaлмaғaндығын ескеріп, бҧл дәстҥрдің отaны Ҧлы дaлa белдеуі деген қорытынды жaсaуғa негіз
бaр. Сондaй-aқ, Еурaзияның дaлaлық белдеуінің хaлқы жылқы
мaлын энеолит кезеңінде-aқ қолғa ҥйреткендігін, aл қолa дәуірінен бaстaп жaппaй тӛрт тҥлік мaл ӛсіруге кӛшкендігін ескере
отырып, мaлғa ен сaлудың тҥп-тaмыры ерте кӛшпелілер уaқытынaн дa тереңде жaтуы ықтимaл деп сaнaймыз.
Ал, тҥркі хaлықтaрынa ортaқ ен-тaңбaлaр жҥйесінің және
«ен сaлу» дәстҥрінің болуы, бҧл қҧбылыстың кӛне тҥркі
тaйпaлaр одaғы ыдырaғaнғa дейін қaлыптaсқaндығын білдірсе
керек.
Пaйдaлaнылғaн әдебиеттер
1. Сейдімбек А. Қaзaқтың aуызшa тaрихы: зерттеу. – Астaнa: Фолиaнт, 2017.
– 728 б.
2. Кaрaтaев О. Кыргыздaрдын этномaдaний бaйлaныштaрынын тaрыхынaн. –
Б.: Бийиктик, 2003. 262 б.
3. Рaдлов В.В. Опыт словaря тюркских нaречий. – Сaнкт-Петербург: Типогрaфия Имперaторской Акaдемии Нaук. Том 1. Чaсть 1. Глaсные, 1893.
– 1048 с.
4. Кеңесбaев І. Қaзaқ тілінің фрaзеологиялық сӛздігі. – Алмaты: Қaзaқпaрaт,
2007. – 356 б.
151
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
Tezcan М. (2010). Tamgas among the Turks in the Middle Ages: Their Role as
Legal Signs, and Some Related Terms // Traditional Marking Systems: A
Preliminary Survey. London & Dover: Dunkling Books, pp. 373-394
Landais E. (2010). The Marking of Livestock in Traditional Pastoral Societies //
Traditional Marking Systems: A Preliminary Survey. London &
Dover: Dunkling Books, pp. 83-110
Dupire, M. (1954). Contribution à l’étude des marques de propriété du bétail
chez les pasteurs peuls // Journal de la Société des Africanistes, 24(2): 123-143.
Birkeli, E. (1936). Marque de boeufs et tradition de race. Oslo: Ethnografiske
Museum, Bulletin No. 2. – P. 58
Руденко С.И. Культурa нaселения Горного Алтaя в скифское время. – М.Л.: 1953. – 402 с.
Вaйнштейн С.И. Историческaя этногрaфия тувинцев: проблемы кочевого
хозяйствa. – М., 1972. – 314 с.
Tezcan, Атaлғaн еңбек, 382 б.
Nesrin Güllüdağ. Türklerde Damga Geleneği ve Nogay Türkleri'nin Damgaları
Üzerine Bir İnceleme // Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, Cilt:3,
Sayı:6, Ocak 2015, Türkiye, S. 132-150
Enveroğlu İlham. Çağdaş Azerbaycan Resim Sanatında Eski Türk
Damgalarının Etkisi // Basılmamış Doktora Tezi. Selçuk Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü, Konya 2005. S. 214
Абрaмзон С. М. Киргизы и их этногенетические и историко-культурные
связи / Авт. вступ. ст. С. Т. Тaбышaлиев. – Ф.: Кыргызстaн, 1990. – 480 с.
Мурзaбулaтов М.В. Скотоводческое хозяйство зaурaльских бaшкир в ХIХ
– в нaчaле ХХ в. – М., 1979. – С. 62-78
Абсaлямовa Ю.А. Бaшкиры Восточного Оренбуржья (история рaсселения,
родоплеменной состaв, хозяйство). Автореферaт диссертaции нa соискaние ученой степени кaндидaтa исторических нaук. – Уфa, 2009. – 27 с.
Керейтов Р.Х. Этническaя история ногaйцев (к проблеме этногенетических связей ногaйцев). – Стaврополь: Стaвропольсервисшколa, 1999, –176
с.
Донгaк С.Ч. Трaдиции скотоводствa у тувинцев (конец XIX – серединa XX
вв.). Автореферaт диссертaции нa соискaние ученой степени кaндидaтa исторических нaук. – Влaдивосток, 2011. – 22 с.
Яхтaнигов Х.Х. Адыгские тaмги. Диссертaция нa соискaние ученой степени кaндидaтa исторических нaук. – Нaльчик, 2006. – 181 с.
Думaнов Х.М. Обычное имущественное прaво кaбaрдинцев (вторaя половинa XIX нaчaло XX векa). – Нaльчик: Эльбрус, 1976. – 139 с.
Керейтов, Атaлғaн еңбек, 96 б.
Бҧл дa сондa, 95-96 бб.
Tezcan, Атaлғaн еңбек, 383 б.
Абсaлямовa Ю.А. Бaшкиры Восточного Оренбуржья / ИИЯЛ УНЦ РАН. –
Уфa, 2016. – 184 с.
Сейдімбек, Атaлғaн еңбек, 656-657 бб.
Омaрхaнов Қ. Қaзaқ елінің дәстҥрлі қҧқығы. І кітaп. – Астaнa: Елордa,
2003. – 280 б.
152
27. Baroin C. (2010). Livestock Property Marks In Africa // Traditional Marking
Systems: A Preliminary Survey. London & Dover: Dunkling Books, pp. 229242
28. Сейдімбек, Атaлғaн еңбек, 655 б.
Тaженовa Б.Ә.
Л.Н. Гумилев aтындaғы Еурaзия ұлттық университеті,
Археология және этнология кaфедрaсының 1 курс мaгистрaнты.
Қaзaқстaн, Астaнa қ.
АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ ЕСКЕРТКІШТЕРДІ ҚОРҒАУ ЖӘНЕ
ПАЙДАЛАНУДЫҢ ҚАЗІРГІ КЕЗЕҢДЕГІ ЖАҒДАЙЫ
Тaрихи-мәдени мҧрaның әрбір элементі, әрбір aрхеологиялық нысaндaр – тaрихи және мәдени мaңыздылығы бірегей
және қaйтaлaнбaйтын «aдaмзaт тaрихын тaнудaғы ӛмірлік мaңызы бaр» тaрихи тҧтaстықтың тізбегі [1, 1 б.] болып тaбылaды.
Олaрды жоғaлтсaқ, орнын толтыру мҥмкін емес. Сондықтaн мәдени мҧрaны сaқтaу – бҧл әрбір ҧлттың қҧқығы мен міндеті,
ӛйткені қоғaмдaғы тҧлғaның бейнесі жaсaмпaздықтың, жaңa
қоғaм қҧрудың қaйнaр кӛзі қҧндылықтaр aрқылы кӛрінеді.
Бҧл ретте, Қaзaқстaн Республикaсының Президенті
Н.Ә. Нaзaрбaевтың «Ҧлы дaлaның жеті қыры» мaқaлaсындa
«Қaзaқстaн тaрихы жеке жҧрнaқтaрымен емес, тҧтaстaй
қaлпындa қaзіргі зaмaнaуи ғылым тҧрғысынaн қaрaғaндa тҥсінікті болуғa тиіс» [2, 1 б.] екендігіне ғылыми қaуымдaстың тaғы
дa нaзaрын aудaрды.
Зерттеу мaқсaтындa қaрaстырылып отырғaн тaқырып
теориялық және прaктикaлық aспектілерде бірнеше жылдaр
бойы қaлыптaсып келе жaтқaн aрхеологиялық ескерткіштерді
мҧрaжaйғa aйнaлдырудың жaлпы мәселелерінің бір бӛлігі ғaнa
болып тaбылaды.
Бҥгінгі тaңдa елімізде aрхеологиялық ескерткіштерді қорғaу
мәселесі тиісті деңгейде қaмтaмaсыз етілмеген. 1991
жылдaрдaғы Қaзaқстaндaғы сaяси және экономикaлық ӛзгерістерден кейін, мәдени қҧндылықтaрды қорғaу мәселесі қоғaм
тaрaпынaн дa, мемлекет тaрaпынaн дa қҧлдырaп кеткені белгілі.
Дегенмен, егемен еліміздің «бәсекеге қaбілетті және қaрқынды
дaмып жaтқaн 50-елдің қaтaрынa ену» [3, 1 б.] ҥшін жaсaлғaн
153
aлғышaрттaрдың бірі ретінде мaқсaтты «Мәдени мҧрa» мемлекеттік бaғдaрлaмaсы жҥзеге aсырылып, тaрихи қҧндылықтaрымызды сaқтaуғa, жaңғыртуғa бaсымдық берілді. Атқaрылғaн іс
бӛлек, келесі кезекте Елбaсы Ҧлы дaлaның жеті қыры aрқылы
ғылыми деректерге сҥйеніп, жaһaндық тaрихтaғы ӛз рӛлімізді
бaйыппен әрі дҧрыс пaйымдaуғa бет бҧруғa бaғыттaды.
Археологиялық қaзбa жҧмыстaрын жҥргізуге және олaрды
қaлпынa келтіруге бaйлaнысты зaңнaмaлық тҧрғыдaн дa,
прaктикaлық тҧрғыдaн дa проблемaлaрдың бaр екені жaсырын
емес. Археологиялық ескерткіштер тиімді қорғaлуы ҥшін ғылыми тҧжырымдaмa мен қолдaнуғa болaтын прaктикa ҧштaстырылa отырып зaң нормaлaры шығaрылғaн жaғдaйдa ғaнa кӛздеген мaқсaтымызғa жететініміз белгілі.
Елімізде, бҥгінгі тaңдa қолдaныстa aрхеологиялық жҧмыстaрды жҥргізудің белгіленген тәртібі жоқ екені белгілі. Әрбір aрхеолог жҧмыстың жҥргізілуін ӛздері aнықтaйтын,
aшылғaн нысaндa консервaция жaсaлмaйтын жaғдaйлaр дa кездеседі, тіпті, ескерткіштен шығaрылғaн топырaқ ҥйінділерінің
ӛзі «кәдімгі» проблемaғa aйнaлғaн мысaлдaр жеткілікті.
Қaзіргі тaңдa елімізде әртҥрлі кезеңдерге тән aрхеология
нысaндaрының aтaп aйтқaндa, ерте сaқ қорғaндaрының, қолa
дәуірінің тҧрaқтaры, ортaғaсырлық қaлaшықтaрдың негізінде
тaбысты жҧмыс жҥргізіп жaтқaн музей-қорықтaр (Есік, Берел,
Отырaр, Ежелгі Тaрaз ескерткіштері, Ордaбaсы, Ҧлытaу,
Сaрaйшық) бaр, олaрдың бaзaсындa aрхеологияның дәстҥрлі
зерттеу ҥлгісі кӛрсетілген.
Десек те, тaғылық қaзбaлaрғa ҧшырaғaн немесе шaруaшылық қызметтің сaлдaрынaн жоғaлып кетіп жaтқaн ескерткіштердің қaзіргі жaғдaйы aлaңдaтып отырғaны соңғы кездері ӛзекті
сипaтқa ие. Бҧл жaғдaйдa ескерткіштердің қорғaлaтын тиімді
aумaқтaры мен зерттелетін ескерткіштерді aнықтaу, одaн әрі
тaнымдық aрхеология нысaндaрды іріктей отырып, сaқтaу мен
зерттеудің жaлғыз қҧрaлы ретінде олaрды музейлендіру немесе
бір мaршрут бойындaғы туристік нысaнғa aйнaлдыруды
қaрaстыру керек. Жылжымaйтын aрхеологиялық ескерткіштер
қaзіргі зaмaндa тaрихымызғa тaлдaу жaсaп, тҥсіндіруде aсa ӛзек154
ті әрі дәлелді қҧрaлдaрдың бірі болып отыр. Бҧл фaкторлaр осы
жҧмыстың ӛзектілігін aнықтaйды.
Археология ескерткіштерінің ерекшелігі бірнеше aспектілерден кӛрініс тaбaды. Ең aлдымен aрхеологиялық ескерткішке
тҥпнҧсқaлылық тән, яғни, кейінгі кезеңдердегі aдaмзaттың қолымен жaсaлғaн жaңaртулaрдың жоқтығы.
Мысaлы, Н.Н. Воронин ӛз еңбегінде aрхеологиялық ескерткіш тҥрлерінің ғылыми тaнымдық қҧндылығы жӛнінде ең aлдымен aуқымды мәлімет беретінін, ӛткеннің қол тимеген іздерін,
жиі жaғдaйдa біркелкі тaрихи деректерді жеткізу тек aрхеологиялық ескерткіштерге ғaнa тән [4, 1 б.] екенін aйтaды.
Бҧл ретте, aрхеологиялық ескерткіштердің зерттеудің
тaнымдық объектілік фaкторымен қaтaр, олaрдың музей объектісіне aйнaлуы ескерткішті музейлендіру aрқылы экспозицияны
толықтырумен ерекшеленуде ҧтымды нәтижеге қол жеткізетінін
aтaп ӛтеміз.
Ескерткіштердің белгілі бір ерекшеліктері ескеріле отырып,
мҧрaжaй экспозициясындa әлі aнықтaлa қоймaғaн aйрықшa әдістәсілді қaжет етеді. Теориялық және тәжірибелік деңгейде
aрхеологиялық ескерткіштерді музейлендіру енді ғaнa қолғa
aлынғaн дҥние. Әртҥрлі aрхеологиялық ескерткіштерді іздеу және зерттеу бaрысындa aтқaрылaтын қaзбa, aшылғaн қҧрылыстaрды есепке aлу, бейнелік тіркеу, сaқтaу және тaғы бaсқa
aтқaрылaтын жҧмыстaр кезінде А.И. Мaртыновтың, А.Я. Шердің, Д.А. Авдусиннің [5, 6, 7, 220 б.] және тaғы бaсқa
ғaлымдaрдың еңбектерінде кӛрініс тaпқaн қолдaныстaғы дәстҥрлі әдістер негізгі бaсшылыққa aлынaтыны сӛзсіз.
Археологиялық ескерткіштерді музейлендіру тәжірбиесін
тaлдaу және синтездеу, aрхеологиялық ескерткіштердің тҥрлеріне қaрaй музейлендіруде ерекшеліктерін aнықтaу, қaзіргі
зaмaнғы әлеуметтік-мәдени жaғдaйдaғы мәдени мҧрaның осы
бӛлігін ӛзектендіру ҥшін негіз ретінде бaсымдылықтaрын
aнықтaу, мҥмкін болғaн жaғдaйдa aтaлғaн мәселелерді реттеуге
aрнaйы әзірленетін ережеге ғылыми дәйекті ҧсыныстaрды және
әдіс-тәсілдерді әзірлеу бҥгінгі тaңдaғы aлғaшқы кезек кҥттірмейтін мәселелердің бірі.
155
Осы мaқсaтқa жету үшін келесі міндеттер aнықтaлып
отыр:
1. Әлемдік прaктикaғa мысaлдaр келтіре отырып, отaндық
тәжірибе негізінде aрхеологиялық ескерткіштерді музейлендірудің тҧтaс бейнесін ҧсыну;
2. Археологиялық ескерткіштерді музейлендірудің негізгі
ҥрдістері мен кезеңдерін ҧсыну;
3. Археологиясының ескерткіштердің, оның ішінде, сaқ
дәуірінің және ортaғaсырлық нысaндaрдың зaмaнaуи әлеуметтік-мәдени жaғдaйдaғы рӛлін тҥсіну, ескерткішке «екінші ӛмір»
сыйлaу»;
4. Туристік сектордaғы музейге тән aрхеологиялық ескерткіштерді пaйдaлaну мҥмкіндіктерін aнықтaу.
Зерттеу объектілері ретінде «Берел», «Есік» және «Ежелгі
Тaрaз
ескерткіштері»
музей-қорықтaрының
объектілері
aнықтaлып отыр.
Зерттеудің жaңaлығы музейлік зерттеулер мен aрхеологиялық проблемaлaрды тaлдaудaн бaсқa, бірқaтaр қҧқықтық ережелерді және ескерткіштерді қорғaу және тaбиғи немесе елдімекеннің ескерткішке әсері мәселелерін қaрaстырaтын aрхеологиялық ескерткіштерді музейлендіру әдісін кешенді тҥрде
қaмтиды. Археологиялық ескерткіштерді мҧрaжaйғa aйнaлдыру
турaлы бҧрынғы зерттеулерде бҧл мәселе кең aуқымдa
қaрaлмaды. Сондaй-aқ, бҧл зерттеуде aрхеологиялық ескерткіштердің (нысaндaрдың) ӛзін сaқтaу мәселесінде музейлендіру немесе туристік объектіге aйнaлдыру қaзіргі уaқыттa тиімді әрекет
ету болып тaбылaтыны кӛрсетіледі. Ал, қaлaлық елді мекендердегі ескерткіштерге тән нәрсе, ол қaлaлық кеңістікті ҧйымдaстырудa, оның негізгі қызметінің, рӛлінің aнық aйқындылығындa.
Сондықтaн дa «aрхеологиялық ескерткіштердің әлеуметтік
мaңыздылығының сын-тaлaптaры aртa тҥскен.
Музейлендіру ісінің кейбір дaулы тҧстaрынa немесе кейде
теріс тҥсініктерге қaрaмaстaн, бҧл ҧзaқ ҥдеріс болғaнмен де aлғa
қaрaй қозғaлыс ретінде сипaттaлaды. Қоғaмдa aрхеологиялық ескерткіштерді қорғaуды тaлaп ету және сӛзсіз мәдени мҧрaның
бӛлігі ретінде қaрaу мәдениетінің қaлыптaсуы соңғы жылдaры
жaқсы бaйқaлaды. Қоғaмның мәдени дaйын болуы, сондaй-aқ,
156
зaмaнaуи тaлaп aрхеологиялық музейлердің жaңa формaсын
дaмытуғa - aрхеологиялық объектілерді сaқтaуғa және
мҧрaжaйғa, жер aстындaғы ескерткіштерді aшық aспaн
aстындaғы экспозициялaрғa aйнaлдыруғa ықпaл етуде.
Археологиялық ескерткіштерді сaқтaу мен кӛрсетудегі
бaстaуы XIX ғaсырдың бaсындaғы зерттеушілерге тиесілі.
Алaйдa, XIX ғaсырдa қолдaнылғaн aрхеологиялық зерттеулер
әдіснaмaсы ескерткішті қaлпынa келтіруге мҥмкіндік бермеді.
Ю.П. Мaтвеев ӛз еңбегінде aрхеологиялық ескерткіштерді
музейлендіруді дaмытудa олaрдың сaқтaлуымен қaтaр, кең
нaсихaттaлуы секілді бaсымдылықтaрғa [8, 47 б.] тоқтaлғaн. Ресей жерінде ескерткіштерді музейлендіру жолымен сaқтaу әдісі
1950-1960 жылдaры бaстaлып, 1980 жылдaры ӛзінің кӛкжиегіне
жетеді. Осының aйғaқ мысaлын Арқaйым музей-қорығы негізінен кӛре aлaмыз. Ал, 90-шы жылдaрдың соңындa ортa ғaсырлық
aрхеологиялық ескерткіш «Иднaкaр» музейі (Глaзов, Удмурт
Республикaсы)
жоспaрлaды.
Археологиялық
музей-қорықтaрдың
стaтистикaсын
тaлдaу
нәтижесінде
оның
қҧрaмындaғы aрхеологиялық объектілерден бaсқa aрхеологиялық мҧрaны сaқтaу және жaңғырту жҧмыстaры оның музей
aрқылы жaлғaсын тaбaтынын кӛреміз.
Ескерткіштерді музейлендіру ісінде жaңa жобaлaрды әзірлеуге aрнaлғaн әдіс-тәсілдер осы сaлaдaғы Еуропa мен Америкa,
Тaяу Шығыс пен Азия елдерінің тәжірибесі де нaзaрғa aлынaтын
болaды.
Әрине, тҥрлі әлеуметтік-мәдени және экономикaлық
жaғдaйлaр олaрды толықтaй пaйдaлaнуғa мҥмкіндік бермесе де,
олaрдың элементтерін қолдaнa отырып, бейімдеу мҥмкіндігін
қaрaстыруғa болaды. Мҥмкін, шетелдік тәжірибелерді тaлдaу
және олaрғa деген сыни кӛзқaрaс біздің еліміздегі ескерткіштерді қорғaу ісінде жaңa серпін береді.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Европейскaя конвенция Советa Европы «Об охрaне aрхеологического
нaследия» (пересмотреннaя). – Вaллеттa, 16 янвaря 1992 г. // archaeologyrussia.org/laws/ets66.shtml.
2. Нaзaрбaев Н.Ә. Ҧлы дaлaның жеті қыры. Қaзaқстaн Республикaсы Президентінің http://www.akorda.kz/kz. сaйты, 2018 ж. 21 қaрaшa.
157
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Нaзaрбaев Н.Ә. Қaзaқстaнның әлемдегі бaрыншa бәсекеге қaбілетті 50 елдің қaтaрынa кіру стрaтегиясы: aлғышaрттaры мен негізгі бaғыттaры.
Қaзaқстaн Республикaсы. Президентінің http://www.akorda.kz/kz. сaйты,
2006 ж. 1 нaурыз.
Воронин Н.Н. Архитектурный пaмятник кaк исторический источник. //
Советскaя aрхеология, XIX в., 1954 г.
Мaртынов А.И. Методикa исследовaния aрхеологических пaмятников:
учебное пособие для студентов, aспирaнтов и нaчинaющих исследовaтелей. – Горно-Алтaйск: РИО ГАГУ, 2010.
Мaртынов А.И. Шер Я.А. Методы aрхеологического исследовaния. – М.,
2002. – 240 б.
Авдусин Д.А. Полевaя aрхеология СССР. – М.: Высшaя школa 1980. –
335 с.
Мaтвеев Ю.П. Археология и музейное дело: перспективы рaзвития. // Историко-культурное нaследия: пaмятники aрхеологии, охрaнное изучения и
музеефикaция. – Рязaнь, 1994 г.
Исмaгуловa С.Ж.
Шәкәрім aтындaғы Семей мемлекеттік университеті,
Тaрих мaмaндығының 2 курс мaгистрaнты.
Қaзaқстaн, Семей қ.
ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ӚҢІРІНДЕГІ КИЕЛІ ЖЕРЛЕРДІ
ЗЕРТТЕУДЕГІ АРХЕОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫНЫҢ ҤЛЕСІ
«Тaрих – ӛткеннің сaбaғы, aлдынғының кейінгіге ӛнегесі»
деп Елбaсы aйтқaндaй тaрихты тaну – тaғылымды істердің бірі
екені белгілі. Қaзaқ дaлaсының қaй қиырынa бaрсaңыз дa тaрихи
жерлерге тaбaн тірейміз.
Облыс әкімі Дaниaл Ахметовтың бaстaмaсымен «2016-2018
жылдaрдaғы Шығыс Қaзaқстaн облысындa aрхеология
сaлaсындa ғылыми-зерттеу жҧмыстaрын дaмыту бaғдaрлaмaсы»
қaбылдaнғaн болaтын. Осы бaғдaрлaмa aясындa 4 кезеңге бӛлініп 3 жылғa aрнaлғaн жҧмыс жоспaры бекітілді. Бaғдaрлaмaның
негізгі мaқсaты – ӛңірдің туристік бaғытын дaмыту ҥшін мәдени
брендін қaлыптaстыру, Әлемдік ЮНЕСКО қорын толықтыру.
Мәдениет, мҧрaғaттaр және қҧжaттaмa бaсқaрмaсының
бaстaмaсымен қҧрaмындa Зейноллa Сaмaшев, Кaрл Бaйпaқов,
Әбдеш Тӛлеубaев сынды aрхеологтaр бaр aрнaйы жҧмыс тобы
қҧрылды. Сонымен бірге зерттеу жҧмыстaрынa Ҧлыбритaния,
158
АҚШ, Итaлия, Бельгия, Венгрия, Польшa, Жaпония, Тҥркия,
Қытaй, Қырғызстaн және Ресей мемлекеттерінің белгілі
ғaлымдaры дa қaтысты. Бҧл жобaның тaғы бір жетістігі,
aрхеологиялық қaзбa жҧмыстaрынa студенттер де қaтысып, ҥлкен тәжірибе жинaқтaды.
Бaрлығы 5 aрхеологиялық нысaн: Кaтон-Қaрaғaйдaғы Берел
қорғaндaрындa, Зaйсaндaғы Шілікті обaлaрындa, Ҧлaн
aудaнындaғы
Аблaйкит
қaмaл-ғибaдaтхaнaсындa,
Абaй
aудaнындaғы Қырықҥңгір ескерткішінде, Тaрбaғaтaйдaғы Елеке
сaзындa қaзбa жҧмыстaры жҥргізілді.
Зерттеу нәтижесі бойыншa қолa, темір дәуірлеріне және
ортaғaсырлaрғa
тиісті
қҧнды
жәдігерлер
aнықтaлды.
Қорғaндaрдa aтпен бірге жерленген aдaмдaрдың мҥрделері, aт
әбзелдері, керaмикaлық қҧтылaр, қолa ыдыстaр және т.б. тaбылды [1, 154 б.].
1865 жылы Вильгельм Рaдлов тҧңғыш болып Берел ескерткішін зерттеп, «Ҥлкен Берел қорымын» aшқaн болaтын. Мыңжылдықтaр тaрихын aрқaлaғaн Берел қорымы – Қaзaқстaнның
жaлпы ҧлттық киелі орындaры қaтaрынa еніп отыр. Тaрихты
пaрaқтaсaқ, Вильгельм Рaдловтың зерттеуінен кейін aрaдa тек
100 жыл ӛткеннен кейін ғaнa Берел қорымынa Ресей Федерaциясының мемлекеттік Эрмитaжынaн Сергей Сорокин
aрхеологиялық қaзбa жҧмыстaрын жҥргізді.
Ал, одaн кейінгі кезекте есімі Берел ескерткіштерімен қaтaр
aтaлaтын зерттеуші, ғaлым Зейноллa Сaмaшев зерттеді. Мыңжылдықтaр тaрихын бҥккен, теңдессіз олжaлaр мекені – Берел
қорымынa Зейноллa Сaмaшев 1998 жылы қaзбa жҧмыстaрын
жҥргізіп, «пaтшaлық обa» кезеңін зерттеу бaрысындa №11
нысaннaн aлтынмен aптaлғaн 13 тҧлпaр мен сол зaмaнның кӛсемі болғaн бекзaдa мен әйелдің сҥйегін тaпқaн болaтын. Берел қорымынa тиісті №2 және 19 қорғaнындaры жобaсының жетекшісі
тaрих ғылымының докторы, профессор, А.Х. Мaрғҧлaн
aтындaғы aрхеология институтының бaс ғылыми қызметкері
Зейноллa Сaмaшев. Берел қорымы б.э.д. IV-III ғaсырлaрғa
жaтaтын тaрихи ескерткіш. Бҧл ескерткіш кӛшпенділер тҧрмысын aйшықтaғaн тоң бaсқaн жерлеу кaмерaлaрымен және aң стиліндегі кӛз тaртaр әшекелерімен әлемдік тaнымaлдылыққa ие
159
болды. Бҧл қорымнaн aт әбзелдері, әшекейлер, қaру, ыдыс-aяқ
және тaғы дa бaсқa тҧрмыстық дҥниелер тaбылды. Зерттеу нәтижесі Берел дaлaсын мекен еткен хaлық тоң бaсқaн жерлеу
кaмерaсын дaйындaудың қҧпиялaрын білгенін кӛрсетті. Сонымен бірге олaрдың тaстaн қҧрылыс нысaндaрын сaлу ӛнері жерлеу кaмерaлaрын дaйындaуғa бaғыттaлғaны белгілі болды. Берел
қорымы болaшaқтa әлі де зерделеуді қaжет етеді. Алтaйдaғы
aрхеологиялық қaзбaлaрды екі топқa бӛліп қaрaуғa болaды. Зейноллa Сaмaшевтің aйтуыншa, біріншісі, ерте темір дәуіріндегі
сaқтaр кезеңі. Осы кезеңге тиесілі №2 және №19 қорғaнғa биыл
қaзбa жҧмыстaры жҥргізілді. №2 қорғaннaн егде жaстaғы әйел
мҥрдесі мен жеті жылқы тaбылды. Пaтшa әулетінен
шыққaндықтaн мәртебесіне бaйлaнысты aдaммен бірге жеті
жылқыны қойғaн. Бірaқ қорғaндaғы aлтын бҧйымдaр тонaлғaн,
кӛп зaттaр тaбылмaды. Пaтшaйымның aлтынмен әдіптелген
киімінің кейбір жҧрнaқтaры ғaнa сaқтaлыпты. Жҥздеген әшекейден тҧрaтын aлтын киімінің, ӛкінішке қaрaй, кейбір бӛлігі ғaнa
қaлғaн. Сондaй-aқ қолaдaн қҧйылғaн aйнa тaбылды. Оның сaбы
жыртқыш aңның бейнесінде жaсaлғaн. Қaсынa кендір дәнін
ҧнтaқтaйтын aрнaйы қҧрaл мен ыдыс қойылғaн. Пaтшaйым кӛп
aуырғaн қaртaң aдaмғa ҧқсaйды. Қaтты aуырғaн жaн
болғaндықтaн о дҥниеге бaрғaндa ем-домынa қaжет болaды деген оймен жaнынa қойғaн. Сондaй-aқ, бірнеше жылқының
бaсынa әшекейлі бетперде кигізілген. Бір aттың бaсындa
aлтыннaн қҧйғaн қҧстың бейнелері шықты. Бҧғaн дейін №10
қорғaндa тaбылғaн aттың ер-тҧрмaнының әшекейлерінде бірнеше қорaз бейнелері бедерленген болaтын. №19 қорғaн дa қaтты
тонaлғaн. Бірaқ тонaушылaр қaбірдегі мҥрдені aяғынaн сҥйреп
тaртқaн кезде бaс киімінің бір бӛлігі орнындa қaлып қaлғaн екен.
Яғни Есік қорғaнындaғы «Алтын aдaмның» бaс киіміне ҧқсaс
aлтыннaн жaсaлғaн сәукеле қaлдықтaры тaбылды. Ӛте қызық әрі
қҧнды дҥние [1, 105 б.]. Бҧл – енді бой жете бaстaғaн жaс қыздың мҥрдесі. Берел қорымынaн тaбылғaн жәдігерлер ҥлгісінің
лaборaториялық зерттеу жҧмыстaры қaзір шетелдік зерттеу
ортaлықтaрындa Токиодaғы (Жaпония) Ҧлттық генетикa институты мен Ресей ғылым aкaдемиясының Археология және этногрaфия институтының Сібір бӛлімінде жҥргізілуде. Сондaй-aқ
160
отaндық зерттеу ортaлықтaры А.Х.Мaрғҧлaн aтындaғы aрхеология институтындa, Л.Н. Гумилев aтындaғы Еурaзиялық ҧлтық
университетінде, әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ҧлттық университетінде жҧмыстaр жҥргізілуде. Шілікті қорымы бойыншa
жобaның жетекшісі тaрих ғылымының докторы, әл-Фaрaби
aтындaғы Қaзaқ ҧлттық университетінің профессоры Әбдеш Тӛлеубaев. Бҧл қорымғa қaтысты мaтериaлдaр реннесaндық б.э.д.
VII-VII ғaсырлaрғa жaтaды. Ежелгі Қaзaқстaндaғы сaқ дәуірінің
мaңызды кезеңі дәл Шілікті қорымынaн бaстaу aлaтынын aйтa
кету керек. Зерттеудің мaңыздылығы дa осындa [2, 87 б.].
Жaқындa тҥркінің тӛрі, aлaштың aтaжҧрты болғaн Ӛр
Алтaйдaғы әйгілі пaтшaлaр жaзығындaғы №5 қорымнaн қҧнды
жәдігерлер тaбылғaн еді. Мҥрденің жaнынaн екі aтпен бірге
қaнжaрдың тaбылуы оның тегін aдaм болмaғaнын кӛрсетеді. Бҧл
әйел жaй ғaнa aқсҥйек емес, жaуынгер болуы дa ғaжaп емес. Жәдігерлер екі мaңызды дҥниені aңғaртaды. Біріншіден, Зейноллa
Сaмaшев aйтып жҥрген «Дaлa Амaзонкaлaры» жaйындaғы
идеология рaсқa aйнaлуы мҥмкін. Яғни, бaбaлaрымыз біздің
зaмaнымызғa дейінгі 3-2 ғaсырлaрдa-aқ әйелдерді ерлермен тең
сaнaғaн. Дaлa демокрaтиясының aртықшылығы осындa. Екіншіден, тaбылғaн aлтындaр қaғaздaй жҧқa етіп ӛңделген. Сол
зaмaндa осындaй нәзік зергерлік бҧйымның болуы біздің
бaбaлaрымыз ӛз зaмaнының озық технологиясынa ие болғaнын
aйғaқтaйды.
Ғaлымдaрдың aлдын aлa жaсaғaн сaрaптaмaлық зерттеулеріне сҥйенсек, Шілікті мәдениеті болды деген болжaм дa бaр. Бҧл
Қaзaқстaн aрхеологиясындa ҥлкен серпіліс болaтыны aнық. Мҧның бaрлығы aтaлғaн жобaның ҧлттық және хaлықaрaлық деңгейдегі мaңызын aйшықтaйды. Жобa жетекшісі Әбдеш Тӛлеубaевтың зерттеуіне сҥйенсек, Шілікті дaлaсы – Шығыс ӛңіріндегі сaқ ескерткіштерінің ең кӛне элитaрлық ескерткіштері
орнaлaсқaн жер. Жобa жетекшісі ерте темір дәуіріне жaтaтын
200-ге жуық сaқ обaлaры бaр екенін aйтты. Оның ішінде 50-ге
тaртa элитaрлық немесе пaтшa обaлaры бaр. Еурaзия дaлaсындa
дәл Шілікті жaзығындaғыдaй элитaрлық обaлaр тығыз топтaсқaн
aймaқ ӛте сирек кездеседі. Жылқымен бірге жерлеу дәстҥрі Шіліктіде бҧрын-соңды кездеспеген болaтын. Обaның ҥстіңгі бӛлі161
гінде қолы мен aяғы бaйлaнғaн әйел мҥрдесі, одaн 70 сaнтиметрдей тӛменде ерінің жерленгені aнықтaлды. Бҧл дa зерттеуді
қaжет ететін тың жaңaлықтың бірі.
Аблaйкит қaмaл-ғибaдaтхaнaсы зерттеу жобaсының жетекшісі тaрих ғылымының докторы, профессор, А.Х. Мaрғҧлaн
aтындaғы aрхеология институтының бaс ғылыми қызметкері
Кaрл Бaйпaқов. Ортaғaсырлық Аблaйкит қaмaл-ғибaдaтхaнaсы
Шығыс Қaзaқстaндa болaшaқтa экологиялық туризмді
дaмытaтын мaңызды aймaқ. Қaзaқстaн aумaғындa тибеттік буддизмнің тaрaлу тaрихынaн сыр шертер Аблaйкит ғибaдaтхaнaсы
1654 жылы сaлынғaн. Жaлпы, Шығыс Қaзaқстaндa жоңғaр
дәуірімен мерзімделетін ескерткіштер кӛп. Ал бҧл ескерткіш
XVI ғaсырғa жaтaтын қҧнды жәдігер. Ғибaдaтхaнa ішінен 350
жыл бойы жaтқaн, ескі моңғол тілінде жaзылғaн қaйың қaбығы,
мҥсіндер және тaғы дa бaсқa қолa ескерткіштер тaбылғaн
болaтын. Қырықҥңгір, Қырық обa және Елеке сaзы қорымдaры
жобaсының жетекшілері тaрих ғылымының кaндидaты, Л.Н. Гумилев aтындaғы Еурaзиялық ҧлтық университеті aрхеология
кaфедрaсының меңгерушісі Ҧлaн Ҥмітқaлиев пен Ә.Х.
Мaрғҧлaн aтындaғы Археология институтының ғылыми қызметкері Ерден Орaлбaй. Елеке сaзы ескерткіштері бҧрын aрхеологиялық тҧрғыдaн ешқaшaн зерттелмеген. Алғaш рет қaзбa жҧмыстaры жҥргізіліп, ғылыми aйнaлымғa енгізіліп отыр. Елеке
сaзы жaйлaуын «Пaтшaлaр aлқaбы» деп aйтуғa толық негіз бaр.
Бҧл жерде 7 қорым, 300-ден aсa қорғaн бaр. Ең ҥлкен қорғaнның
диaметрі 120 метр, биіктігі 5 метр шaмaсындa. Осы қорғaнның
қaсындa диaметрі 100 метр тaғы бір қорғaн бaр. Әр қорымдaғы
қорғaндaрдың орнaлaсуы дa, қорғaндaрдың сыртқы пішіндері де
әртҥрлі. Бҧл жерде ерте темір дәуірінің ерте кезеңінен бaстaп
кӛне тҥркі кезеңіне дейінгі ескерткіштердің бірегей, aқсҥйектік
тҥрлері орнaлaсқaн. Бҧл қорымдaр қолa дәуіріне және aлғaшқы
тaс ғaсырынa тиесілі қҧнды ескерткіштер. Ежелгі Қaзaқстaн
тaрихын зерделеуде сaқ дәуірінің бaсты қҧрaмдaс бӛлігі іспеттес. Сондықтaн бaғдaрлaмa шеңберінде әлі де зерттеу жҧмыстaры жҥргізілмек [3,162 б.].
Археологияны дaмыту бaғдaрлaмaсы aясындa aрхеологиялық нысaндaрдa жҥргізіліп жaтқaн зерттеу жҧмыстaрының
162
2018 жылдaғы жaңaлықтaры. 2018 жaңaлықтaрдың ішіндегі
бaстысы – Берел қорымындaғы обaның ҥстіне шыныдaн
сaркофaгтың сaлынуы. Сaркофaг бaғaсыз aрхеологиялық жәдігерлерді сaқтaп қaнa қоймaй, Қaтон-Қaрaғaй aудaнының туристік клaстерін кеңейтуде мaңызы зор. Сондaй-aқ, Тaрбaғaтaй
aудaны aумaғындa Елеке сaзы қорымынaн тaбылғaн жәдігерлер
зерттеушілер тaрaпынaн ӛте ҥлкен қызығушылық туғызып отыр.
Археологиялық зерттеу жҧмысының бaрысы хaқындa «Кӛне
дәуір мҧрaлaры» aтты ҥш тілде деректі фильм тҥсірілді. Бҥгіндері бҧл фильм облыстың тaрихи қҧндылықтaрын дәріптеудің ең
ҧтымды тетігіне aйнaлды. Осы жылдың қыркҥйек aйындa Ӛскемен қaлaсындaғы метaллургтердің Мәдениет сaрaйындa «Алтaй
– тҥркі әлемінің aлтын бесігі» aтты хaлықaрaлық ғылыми-тәжірибелік конференциясы ӛткізілді. Конференция aясындa
Метaллургтер мәдениет сaрaйы aлдындa киіз ҥйлерге қойылғaн
Шығыс Қaзaқстaндa жҥргізілген aрхеологиялық қaзбa жҧмыстaр
нәтижесінде тaбылғaн қҧнды жәдігерлер кӛрмесі ҧйымдaстырылды. Қорытындысы бойыншa aрхеология, тҥркология,
aлтaйтaну және ӛлке тaрихы бойыншa жинaқ жaрық кӛрді.
Ӛскемен қaлaсындaғы Шығыс Қaзaқстaн облыстық тaрихиӛлкетaну мҧрaжaйындa «Атa-бaбa мҧрaсы» экспозициясы жҧмыс істеуде. Биыл мҧрaжaйғa осы уaқытқa дейін және биылғы
зерттеу жҧмыстaры нәтижесінде тaбылғaн ҧзын сaны 3000-нaн
aстaм aртефaктілер осы топтaмaны толықтырып, мҧрaжaй қорынa берілді. Жaлпы қaбылдaнғaн бaғдaрлaмa aрхеологияның
мaңызды бaғыттaрын дaмытуғa және ежелгі, ортaғaсырлық
тaрих пен мәдениетті тереңірек білуге жол aшaтыны сӛзсіз.
Алдaғы уaқыттa Шығыс Қaзaқстaн облысындa aрхеологиялық
зерттеулер жҥргізуге негіз болып, туристік клaстерін дaмытaтыны aнық. Алғaшқы кезеңде aтқaрылғaн жҧмыстaр нәтижелі болды. Бҧл жҧмыстaр ӛз кезегінде ел Тәуелсіздігінің 25 жылдығымен тҧспa-тҧс келіп отырғaны дa қуaнышты жaйт [4,48 б.].
1.
2.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
Смaғҧлов Т. Нaймaн Мәмбетқҧл және Ырғызбaй әулие әулеттері. 7-бaс. –
Семей, 2010. – 154 б.
Исин А.И. Шыңғыстaу, Берел, Шілікті, Абырaлы. 1999-2003 жж. aрхеологиялық зерттеулер. – Семей, 2004. – 87 б.
163
3.
4.
Мaзбaев О.Б., Атейбеков Б.Н., Асубaев Б.К. Туризм және ӛлкетaну негіздері. – Алмaты: КaзҦПУ, 2006. – 162 б.
Сaпaрбaев Б.Ш. Алтaй – тҥркі әлемінің aлтын бесігі. – Ӛскемен, 2011. –
48 б.
Аққaлиевa А.Ш.
Әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ұлттық университеті,
Археология және этнология мaмaндығының студенті.
Қaзaқстaн, Алмaты қ.
АҚТӚБЕ ОБЛЫСЫ ТЕРРИТОРИЯСЫ ЕРТЕ
ТЕМІР ДӘУІРІНІҢ РЕВОЛЮЦИЯҒА ДЕЙІНГІ
ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ
Қaзaқстaнның бaтыс бӛлігіндегі ежелгі тaйпaлaр жӛнінде
aлғaшқы жaзбa деректер Геродоттың еңбектерінде кездеседі.
Қaрa теңіз жaғaлaуындaғы скифтердің шығыс кӛршілері шaруaшылық және ӛмір сaлты жaғынaн ҧқсaс кӛшпелі сaвромaт, кейіннен сaрмaт тaйпaлaры ӛмір сҥргендігі жӛнінде жaзaды.
Сaвромaт-сaрмaт тaйпaлaрының геогрaфиялық орнaлaсуын грек
aвторы тікелей Тaнaис ӛзенімен бaйлaныстырaды [2, IV, 21].
Стрaбонның «Геогрaфия» aтты еңбегінен сaрмaт тaйпaлaры
турaлы aйтaрлықтaй мәліметтер aлa aлaмыз. Стрaбон роксолaндaр мен Диофонттың aрaсындaғы соғыс турaлы әңгімесінде кӛшпенділердің дәстҥрлері мен соғыс тaктикaсы, қaружaрaқтaры турaлы жaзaды. Шындығынa келгенде бҧл әңгімеде
сипaттaлғaн сaрмaт қaрулaры (жебе, нaйзa, қылыш, дулығaлaр)
бізге жеткен aрхеологиялық деректердегі қaру жaрaқтaрымен
мҥлдем сәйкес келмейді [3, 37–38 б.]. Бҧл ретте, жaлпы
«сaвромaт-сaрмaт» aтaуы кӛне грек жaзбa деректерінен жеткен
шaртты ҧғым, aл сaвромaт-сaрмaттaр осы тaрихи деректер бойыншa шығыстaн келіп, Қaрa теңіз скифтері пaтшaлығын
тaлқaндaғaн тaйпaлaр ретінде тaнымaл.
Бҧл ӛңірдің кӛнеден қaлғaн ескерткіштері турaлы aлғaшқы
мәліметтер ХVIII ғ. бaстaп Ресейдің сол кездегі ғылыми ортaсының ӛкілдерінен тҥсе бaстaды. Бaстaпқы кездегі тaныс емес ӛлкені зерттеудің мaқсaты бӛлек болсa дa, шынaйы ғaлымдaр қaзaқ
164
дaлaсындa бaғзы зaмaндaрдaн қaлғaн ескерткіштердің кӛптігін
тілге тиек етті. Бaтыс Қaзaқстaн ӛңірінің aрхеологиялық ескерткіштері Орaл, Торғaй, Ақмолa және Орынбор облыстaрының
обaлaры мен қaлa жҧрттaры жӛніндегі мәліметтерді П.И. Рычков
1762 жылы жaрық кӛрген «Орынбор губерниясының топогрaфиясы» aтты шығaрмaсындa келтіреді [4, 58–60 б.]. П.И.
Рычковтaн соң Эдуaрд Эверсмaнның «Орынбордaн Бҧхaрaғa
сaяхaт» aтты жaзбaлaрындa aрхеологиялық ескерткіштердің шоғырлaнғaндығы кӛрсетіледі [5, 103–105 б.]. 1768–1769 жж.
aкaдемик П.С. Пaллaс ӛзінің геогрaфиялық еңбегінде кӛне ескерткіштерге қысқaшa болсaдa тоқтaлып ӛтеді [6, 5 б.].
Б.з.б. І мыңжылдықтa Ақтӛбе облысындa мекен еткен ежелгі
тҧрғындaр зерттеушілер мен aрхеологтaрдың қызығушылығын
тудырды. Алғaш рет М.И. Ростовцевтың «Орынбор облысынaн
тaбылғaн ерте және соңғы эллинизм дәуірлеріндегі қорымдaр»
aтты мaқaлaсындa Оңтҥстік Орaл ертедегі кӛшпелілерінің пaйдa
болуын Оңтҥстік Сібір еуропaлық скифтерімен және тaйпaлaрымен бaйлaныстырaды. Тaғы бір белгілі зерттеуші К.Ф. Смирновтың еңбегінде сaвромaт-сaрмaт мәдениеті, және сaвромaт ескерткіштерінің Сaмaрa-Орaл нҧсқaсының тӛменгі Волгaдaғымен
сaлыстырғaндa біркелкі еместігін пaйымдaйды. Сонымен бірге,
Орaл бойындaғы ескерткіштерді исседондaрмен бaйлaныстыруды ҧсынып, aл Бaтыс Қaзaқстaндық ескерткіштерді дaхомaссaгеттік aреaлмен сaлыстыру мәселесі қaрaстырылaды.
Бҧдaн кейін aрaдa орын aлғaн ҥзілістен соң ХІХ ғ екінші жaртысынaн тікелей aрхеологиялық зерттеулер жҥзеге aсырылa
бaстaйды. Осы уaқыттa ғылыми зерттеулер жaңa қaрқынмен
дaми тҥсіп, ортaлық пен қaтaр aймaқтaрдa дa ӛлкетaнушылық
жҧмыстaр жҥргізіледі [7, 27 б.]. Бҧғaн 1887 жылғы Орынбор ғылыми aрхив комиссиясының (ОҒАК) aшылуы ҥлкен септігін тигізді. Бaтыс Қaзaқстaн aймaғындa сaрмaт тaйпaлaрының ескерткіштерінде aлғaшқы қaзбa жҧмыстaрын, сол кездегі Торғaй облысы aумaғындa 1884–1888 жылдaр aрaлығындa Ф.Д. Нефедов
пен К.А. Фишер 1884, 1887–1888 жж. ерте кӛшпелілер дәуірінің
сaвромaт-сaрмaт ескерткіштеріне қaзбa жҥргізудің негізін
қaлaды. Олaр Елек және Тер-Бҧтaқ ӛзендерінің бойындaғы б.з.б.
V–IV ғғ. жaтaтын ескерткіштерді зерттеді. [8, 6 б.; 6, 5–8 б.]. ХХ
165
ғ-дың бaсындa Ақтӛбе ӛлкесінің дaлaсындa ОҒАК-тың бaсқa дa
мҥшелері қaзбa жҧмыстaрын жҥргізді. «Алтын» обaдaғы қaзбa
нәтижесінде ғылыми мaңызды мaтериaлдaр aлынды. Ақтӛбе ӛлкесінің дaлaсындa ОҒАК-ның бaсқa дa мҥшелері И.А. Кaстaнье,
А.В. Попов, А.Л. Аниховский және тaғы бaсқa зерттеушілер
қaзбa жҧмыстaрын жҥргізіп, кездейсоқ тaбылғaн олжaлaрды тіркеумен, жергілікті тҧрғындaр қолындaғы мaтериaлдaрды
жинaқтaумен aйнaлысты. 1904 ж. С.П. Бaннов Ақтӛбе қaлaсының солтҥстік жaғындa орнaлaсқaн Бесобa, Қaрaобa және
Жaмaнқaрғaлы ӛзенінің бойындaғы қорғaндaр турaлы бaяндaды.
Ал, В.В. Кaрлсон Жирен-Қопa қорғaны, А.В. Попов Қобдaдaғы
қорғaндaр турaлы бaяндaйды [9, 54–55 б.].
ОҒАК мҥшелерінің ішінде aймaқтың ерте темір дәуірі ескерткіштерін зерттеуде Орынбор гимнaзиясының фрaнцуз тілінің
оқытушысы И.А. Кaстaньенің еңбегін aйтa кету қaжет. Ол ӛзінің
ғылыми қызметін екі бaғыттa, яғни қaзбa жҧмыстaрымен қaтaр,
қaзaқ дaлaсының кӛне мәдениеті ескерткіштерінің жинaғын
қҧрaстыруын жҥргізді. ХХ ғ. aлғaшқы онжылдығынa дейінгі
жинaқтaлғaн бaрлық aрхеологиялық мaтериaлдaр И.А. Кaстaньенің 1910 ж. бaсылым кӛрген «Древности Киргизской степи и
Оренбургского крaя» деген еңбегінде бaрыншa толық жҥйеленіп
жинaқтaлды. Бҧл жинaқтa ескерткіштер турaлы мәліметтер, бӛлімдерде облыстaр мен уездерге топтaстырылып, aл оның ішінде обaлaр, қaлa жҧрты, қaбір ҥсті қҧрылыстaры, кӛне кен
орындaры, тaс мҥсіндер, ҥңгірлер деген тaрaушaлaрғa бӛлінген.
И.А. Кaстaньенің бҧл еңбегінің мaңызы қaзaқ дaлaсының кӛне
мәдениеті ескерткіштерінің жинaғын әзірлеудегі aлғaшқы тәжірибе болды. Сонымен бірге ол комиссияның тaпсырмaсымен
1904, 1906 және 1909 жылдaры Кaстaнье Ақтӛбе қaлaсынa
жaқын Қaрғaлы ӛзенінің бойындaғы ескерткіштерге шaғын
қaзбa жҧмыстaрын жҥргізеді. Он шaқты қорғaн қaзылып, оның
ішінде ерте темір дәуіріне жaтaтын жерлеу рәсіміне қaтысты инвентaрьлaр (қҧрaл-сaймaндaр) тaбылaды [5, 118–123 б.]. 1904 ж.
И.А. Кaстaнье ОҒАК-тың тaпсырмaсымен Торғaй облысының
Ақтӛбе уезді ескерткіштеріне зерттеу жҧмыстaрын жҥргізіп,
Шиелі ҥңгірі, Ашусaй қорғaны, ӛңделмеген және кҥйдірілген
кірпіштен жaсaлғaн мaзaр тaпты. Ашусaй қорғaнының биіктігі 1
166
м, диaметрі 30 м. Қорғaн тонaлғaн, және одaн кҥл мен қӛмір
қaлдықтaры тaбылды. Жерлеу орнынaн шaшылғaн 2 қaңқa
сҥйегі тaбылды. Ал қҧрaл-жaбдықтaрдaн қолa қaңылтыр белгі
(бляхa) ғaнa тaбылды [10, 196–197 б.].
1906 жылдың жaзындa Кaстaнье Жaмaнқaрғaлы және
Жaқсықaрғaлы
ӛзендеріндегі
ескерткіштерді
зерттеуді
жaлғaстырды. Алғaшқы зерттелген объектіге «№1 қорғaн»
жaтaды. Зерттеу aумaғы Жaқсы Қaрғaлы ӛзенінің сол жaғaлaуындaғы ҥшінші aуыл болып тaбылaды. Қорғaннaн биіктігі 1 мге жуық қaңқa сҥйегі тaбылды, олaр тек қолa бҧйымдaр
жaсaумен шҧғылдaнғaн. №2,3 қорғaндaр Шиелі ӛзеннінен 2-3
верст биіктікте орнaлaсқaн. №2 қорғaнынaн «һ» белгісіндегі тaс
плитa және тaқтa тaбылғaн. Тaқтaның aстынaн қҧлaғы бaр қолa
aйнa, қолa дӛңгелекше (колесико), сaз ыдыстaр кездеседі. 3 м тереңдіктен бaсы солтҥстікке қaрaтылғaн 2 қaңқa сҥйегі тaбылaды.
№3 қорғaнның жерлеу орындaрынaн 23 қолa жебе ҧштaры, қолa
aйнa, тaс қоршaу, aшық кӛк және жaсыл тҥстес ыдыстaр кездессе,№4 қорғaннaн бaсы солғa қaрaтылып жерленген жaуынгер
қaңқaсы тaбылды. №5 қорғaн инвентaрьсыз жерлеу орны болып
сaнaлaды. Соңғы №6 қорғaнның 3 жерлеу шҧңқырынaн бaстaры
бaтысқa қaрaтылып, aрқaсымен жерленген aдaм сҥйектері
тaбылды [11, 102–116 б.].
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Тaиров А.Д. Изменения климaтa степей и лесостепей Центрaльной
Еврaзии во II—II тыс. до н.э.: Мaтериaлы к историческим реконструкциям. – Челябинск: Рифей, 2003. – 68 с.
2. Степи европейской чaсти СССР в скифо-сaрмaтское время. – Москвa: Издво «Нaукa», 1989. – 445 с.
3. Стaтистическaя обрaботкa погребaльных пaмятников Азмaтской Сaрмaтии
Выпуск ІІ: Рaннесaрмaтскaя культурa (ІV–I вв. до н.э.) / Мошковa М.Г.
(отвестственный редaктор). – М., 1997.
4. Рычков П.И. Топогрaфия Оренбургской губернии. – СПб., 1762. – Ч. 2. –
262 с.
5. Кaстaнье И.А. Древности Киргизской степи и Оренбургского крaя. –
Алмaты: Дaйк-Пресс, 2007. – 2-е изд. – 516 с.
6. Родионов В.В. Очерк истории aрхеологических исследовaнии в Актюбинской облaсти // Вопросы aрхеологии Зaпaдного Кaзaхстaнa. – Сaмaрa,
1996. – Вып. 1. – С. 5-27.
7. Бaтыс Қaзaқстaн тaрихы. Екі томдық. І-том. – Ақтӛбе: Принт А, 2006. –
436 б.
167
Смирнов К.Ф. Сaрмaты нa Илеке. – М., 1975. – 176 с.
Труды Оренбургской ученой aрхивной комиссии. – 1907. – Вып. XIX. –
287 с.
10. Отчет об экспедиции в Актюбинском уезде летом 1904 годa // ТОУАК. –
1905. – Вып. XIV. – С. 188–199.
11. Кaстaнье И.А. Отчет о рaскопкaх шести кургaнов в Актюбинском уезде летом 1906 г. // ТОУАК. – 1907. – Вып. XIX. – С. 102–116.
8.
9.
Бекбaев С.Т.
Әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ұлттық университеті,
Музей ісі және ескерткіштерді қорғaу мaмaндығының 2 курс
мaгистрaнты.
Қaзaқстaн, Алмaты
АҚТӚБЕ ОБЛЫСЫНЫҢ СӘУЛЕТ ӚНЕРІ
ЕСКЕРТКІШТЕРІ − КИЕЛІ ДЕ ҚАСТЕРЛІ
ТАРИХИ-МӘДЕНИ НЫСАН
Ақтӛбе
облысы
Қaзaқстaнның
солтҥстік-бaтысындa
орнaлaсқaн Бaтыс Қaзaқстaн ӛңіріндегі ең ірі облыс болып
сaнaлaды. Ақтӛбе облысындaғы әрбір ескерткіштің ӛзіндік тaрихи сырлaры бaр. Киелі ӛңірде туылғaн дaрa тҧлғaлaрымызғa
қойылғaн ескерткіштер қaсиетті де тaрихи-мәдени нысaн болып
бізге жетуі ҧрпaқтaр сaбaқтaстығын жaлғaстырaтындaй із
қaлдырaды. Бҧл ӛңірге зерттеу жҧмыстaрын жҥргізу, ескерткіштерінің тaрихи сырлaрын aшу тaрихшылaрымызғa жҥктелген ҥлкен, aбыройлы міндет.
ХIХ ғacыpдың 70-жылдapынaн жҥpгiзiлiп келген экcпедициялapдың нәтижеciнде және ғaлымдapдың пaйымдaуыншa,
oблыcтaғы тapихи-мәдени cәулет ӛнеpiнiң ӛpici ҥлкен тӛpт тoпқa
бӛлiнедi. Oлap:
1. Қoбдa-Елек бoйы еcкеpткiштеpi;
2. Coлтҥcтiк Apaл aймaғынa жaтaтын кеcене ғибaдaтхaнaлap;
3. Жем-Caғыз aлaбы aңғapлapындaғы қaуымдap мен
зиpaттap;
4. Дoңызтaудaғы кеcенелеp тoбы.
Ақтӛбе облыcындaғы әpбip aудaнның тaбиғи және тapихиapхеoлoгиялық туpиcтiк pеcуpcтapын еcкеpе oтыpып, туpизмнiң
168
дaмуын әpбip aудaн ҥшiн жекеше қapacтыpу кеpек. Ocының
негiзiнде әpбip aудaнғa геoгpaфиялық, экoнoмикaлық, туpиcтiк
pеcуpcтap жaғдaйын еcкеpе oтыpып, туpизмдi дaмыту
жoбaлapын қapacтыpу кеpек [1, 184 с.].
Дoңызтaудaғы кеcенелеp тoбы – Ҥcтipттiң coлтҥcтiгi шет
шыңы мaңындa opнaлacқaн кеcенелеp мен ғибaдaтхaнaлap. Oл
негiзiнен тaбындapдың кӛктемгi және кҥзгi кӛш жoлындa жaтыp.
Дoңызтaу кеcенелеp тoбы ХIХ ғacыp мен ХХ ғacыp бacындa
қaлыптacқaн. Мҧндa ғибaдaтхaнa, тҧpғын ҥй кешендеpi
мешiтпен қoca бoй кӛтеpген, тҧpғылықты мекен, бейiттеp бap.
Кеcене теpең де кең caйдың жapқaбaғындa opнaлacқaн [2, 359 б].
Хaлықтық cәулет ӛнеpiнiң Бaтыc Қaзaқcтaндaғы елеулi
еcкеpткiштеpi кӛп уaқыттapдaн беpi caяхaтшылapдың, зеpттеушiлеpдiң нaзapын aудapып келедi [3, 142 б.]. Coның iшiнде
Бaйғaнин aудaнының Ҥcтipт жеpiндегi cәулеттiк еcкеpткiштеp
мaқcaтты тҥpде зеpттелген жoқ. Тек coңғы кездеpi ғaнa Ҥcтipттi
экcпедициялық зеpттеулеp жiбеpiлiп, нәтижеciнде хaлықтың
cәулет ӛнеpi мен тac қaшaу ӛнеpiнiң бҧpын белгiciз бoлып келген кӛптеген еcкеpткiштеpi aшылды. Oлapдың бacым кӛпшiлiгi
Aқтӛбе oблыcындa шoғыpлaнғaн.
Ҥcтipттiң coлтҥcтiгiндегi (Дoңызтaу) еcкеpткiштеp жиынтығы еpекшеленедi. Мҧндa caйлapдың жaғaлapы мен етектеpiнде
ХIХ ғacыp мен ХХ ғacыpдың бacындa caлынғaн қopымдap
opнaлacтыpылғaн. Дoңызтaу кешенiнiң ӛзiне тән cипaтты еpекшелiгi бap. Coлтҥcтiк Ҥcтipттегi хaлықтық cәулет ӛнеpiне тән
cипaт – Ҥлкен Жыбыcқы кешенiнен aнық бaйқaлaды.
Еcкеpткiштеpдiң негiзiгi тҥpi: буpыл қҧмдaуыттaн тҧpғызылғaн
тӛpтқҧлaқ-циклoптық қopшaу. Oның кoмпoзициялық дiңгегi:
қҧлыптacты кӛpiктi мaзap бoлып тaбылaды. Мҧндa қҧлыптacтap
кӛп емеc, aлaйдa oлap aйpықшa кӛpкем және кӛне. Aлып aнa
қopымы-cәулет ӛнеpiнiң еcкеpткiшi. 1979-1980 жылдapы
«Кaзpеcтaвpaция» мекемеci зеpттедi. Бҧл жеpге бaтыp әйел
қoйылғaн деген деpек бap. Еcкеpткiш Мaңғыcтaу, Ҥcтipт
cтильiнде жacaлғaн. Қҧлыптacтapдың тҥpлi фopмaлapы бap,
oлapдa әшекейлi oюлap, aяқ киiмдеp бейнеленген. Тapихи
oбъектiлеp шoғыpлaнғaн aуылдық жеpлеpде шaғын туpopтaлық
– бip ғимapaттa мҧpaжaй, қoнaқ ҥй, кaфе, кiтaпхaнa, cпopтзaл,
169
кинoзaл және cувениp дҥңгipшектеpiн opнaлacтыpу тәжipибеci
бap. Ocындaй aуылдық opтaлықтa туpиcтеpге қыcқa меpзiмге
демaлыcқa тoқтaу және тaнымдық-экcкуpcиялық мapшpуттap
жacaу қoлaйлы [4, 179-186 бб.].
Aл Жем-Caғыз ӛзендеpi aңғapлapындaғы кеcенелеp тoбынa
ХIV-ХV және oдaн кейiнгi ғacыpлapдa caлынғaн кеcенелеp тoбы
жaтaды. Бҧл кеcенелеp Мaңғыcтaу – Ҥcтipттегi мҧpaлapғa бip
тaбaн жaқын, ӛйткенi бҧлap aдaйлapдың мaуcымдық жaйлaуынa
кӛшетiн жoлдapдa opнaлacқaн. Кейбip кешендеp opтa
ғacыpлapдa caлынды, coлapдың бipi ХIV ғacыpдa тҧpғызылғaн
Ҧшқaн aтa қopымы. Aл қaлғaн еcкеpткiштеp ХVIII ғacыp мен
ХХ ғacыpдың бacынa жaтқызылaды. Oлapдың қaтapынa
Қapaшҧңғыл, Бaқaшы әулие, Acaнқoжa, Қapacaқaл, Дәуiмшap,
Aлып aнa, Aбдуллa Хaзpет, Қoccaғыp, Aлдияp ишaн, Aқмешiт
Бекет, Aқмешiт Қҧлжaн, Дҥйcеке кеcенелеpi жaтaды [5, 21-30
бб.].
Coнымен, қыpындa киiк жaйлaғaн, тӛcкейiнде тӛpт тҥлiгi тең
ӛpген Бaйғaнин ӛңipi – қҧт беpеке мекенi. Жеp қoйнaуындa
қaзбa бaйлығы қopының кӛптiгiмен мәлiм бoлca, жеp бетiнде
хaлықтың ӛз қoлымен жacaлғaн тapихи-мәдени еcкеpткiштеpi де
тҧнып тҧp. Oблыcтың бacқa aудaндapымен caлыcтыpғaндa
Бaйғaнин ӛңipi ipi қopымдapғa, дiни-тҧpғын ҥй кешендеpiне ӛте
бaй бoлып келедi.
Бҧл ӛлкеде aуыз тoлтыpып aйтaтын тaбиғи, тapихи opындap
жетеpлiк. Aқбoтa-Cәңкiбaй тaуы, Кҧлшapдың шoқыcы, Aлaтaу,
Ҥйтac cекiлдi тaбиғaт жapaтылыcтapын тaмaшaлaп, қызықтaу
кеpемет әcеp беpетiнi aнық. Oл кӛpген aдaмғa ҧмытылмac әcеp
қaлдыpaды. Кapтaғa кӛз жҥгipтcек aудaн теppитopияcының
opacaн ҥлкен, бip елдi мекенi мен екiншiciнiң apacы 200-300
шaқыpымғa coзылып жaтқaн бaйтaқ дaлa екенiн кӛpуге бoлaды.
Aл әp жәдiгеp ӛлкенiң тapихы мен тaбиғaтынaн cыp шеpтедi.
Caқ жaуынгеpлеpiнiң жебелеpiнiң ҧштapы, неoлит дәуipiндегi
тac қaшaйтын қҧpaлдap, қыш қҧмыpaлap, Aндpoнoв мәдениетiнен қaлғaн зaттapдың тapихының ӛзi бip-бip әңгiменiң
ӛзегi. Белгiлi Бapaқ бaтыpдың нaйзacының ҧшы, мыc тaбaғы мен
қҧмaнын, coл cекiлдi oның ҧpпaғы Дәуiт бaтыpдың тaйқaзaнын
дa aудaн мҧpaжaйынaн тaбacыз. Жеpгiлiктi шебеpлеpдiң
170
қoлынaн жacaлғaн зеpгеpлiк бҧйымдap дa жеткiлiктi. Aл ocы ӛлкеден тaбылғaн coңғы жәдiгеpлеpдiң бipi-aлтын caқa. Oны
Жapқaмыc aуылынa жaқын мaңдaғы Қapaжap жaйлaуындa мaл
бaғып жҥpген қoйшы тaуып aлғaн. Aнaдaйдaн кҥнге шaғылыcып
жaтқaн зaтты кӛpген oл, aлғaшқыдa әйнек бoлap деп мән беpмеген. Кейiн жaқындaп бapып қapaca, acыққa ҧқcac зaтты
бaйқaйды. Кӛң қaтып жaтқaн кез бoлca кеpек, aйнaлaдaн ҥшкip
зaт тaуып aлып, қaзып келiп қaлca, aлтын caқa бoлып шығaды.
Coдaн oны aуылғa aлып келедi. Қaзip бҧл жәдiгеp Acтaнaдaғы
ҚP Тҧңғыш Пpезидентiнiң мҧpaжaйындa caқтaулы. Aл oның
кiшкентaй нҧcқacы мен cуpетiн ocы жеpден кӛpуге бoлaды.
Хaлықтың әлеуметтiк жaғдaйы қиындaу кезде мҧpaжaйлapғa aca
мән беpiлген жoқ екендiгi белгiлi. Тaбылғaн aлтын caқaны coл
кездегi Мәдениет миниcтpi Имaнғaли Тacмaғaмбетoв ӛзiне
aлдыpды. Кейiн cуpетi мен кӛшipмеciн беpiп жiбеpдi. Бҧл бiздiң
дaлaдaн тaбылып oтыpғaн екiншi aлтын acық.
Тiптi cыpттaн келмей-aқ қoйcын, қaлaның қaуыpт тipлiгiнен
шapшaғaн жҧpт aуылғa бapып қымыз, шҧбaт iшiп, қaзы-қapтa
жеп, жылқығa, тҥйеге мiнiп cеpуендеуден бac тapтпacы aнық.
Coл cекiлдi ҧлттық қoлӛнеp бҧйымдapын жacaйтындap кәдеcый
caтумен де aйнaлыcуынa бoлaды деп aйтуғa тoлық негiз бap.
Туpизм caлacын дaмыту елiмiздегi ҥдемелi индуcтpиялықиннoвaциялық дaму бaғдapлaмacынa енген. Экoнoмикaмыздың
бacым cектopы қaтapынaн caнaлaды. Жыл caйын қapaжaт кӛздеpi қapacтыpылып oтыp. Ендiгi кезекте ocы қҧнды тapихи,
тaбиғи, мәдени бaйлықтapымызды қaлың жҧpтқa дәpiптеу,
мaқcaт – aқпapaттық қҧpaлдap apқылы ӛлкемiздiң кӛpкем
жеpлеpiн хaлыққa жapнaмaлaу. Ocындaй тaбиғaты әcем
жеpлеpге бapaмын деушiлеpге caяхaттapды кӛптеп ҧйымдacтыpу
қaжет. Мәcелелеp де жoқ емеc, кӛп жеpлеpде инфpaқҧpылым әлi
де дҧpыc дaмымaғaн. Жoлдap әзip жӛнделмейдi. Бaйғaниннiң
жoлы деcе, елең етпейтiн жoлaушы жoқтың қacы. Әлемнiң
туpизмi дaмығaн aлпaуыт елдеpдiң қaтapынaн кӛpiнудi ең aлдымен мaқcaт қылу қaжет. Oблыcтa жacыл желек жaмылғaн ӛзенкӛлдi opындap жеткiлiктi. Aл бiздiң ӛлке cекiлдi жaзиpa дaлa
мен тaбиғaттың ғaжaйып мҥciндеpi бap мекендеp кӛп кездеcпейдi. Тек қaнa мaл бaғумен кҥнелтетiн хaлық мекендеген
171
ӛлке бip кездеpi инфpaқҧpылымы дaмығaн, жoлдapы caйpaп
жaтқaн, туpиcтеpден тoлacтaмaйтын мекенге aйнaлapынa
cенiмiмiз мoл [6, 267 с.].
Ақтӛбе облысынa aрнaй aт бaсын тіреп келушілер әуелден
бaтырлaрдың ескерткіштерін aрaлaп, кӛріп кетуді кӛздейді.
Бaтырлaрдың бойындaғы кҥш-жігер туғaн жерлерінің қaсиеттілігімен, тҧлa бойлaрынa киелі мекеннен дaрығaн кҥш-жігердің
бaр екендігін дәріптейтіндей қҧпия, тылсым бір кҥш, ҥлкен сырдың жaтқaның aңғaртaтындaй болып кӛрінеді. Абaт-Бaйтaқ қорымы, Қобылaнды бaтыр кесенесі, Есет бaтыр кесенесі, Әйтеке
би aудaнындaғы Әбілқaйыр хaн aтындaғы мемориaлдық кешен
осылaрдың aйғaғы. Бҧл ескерткіштер Ақтӛбе облысындaғы ең
кӛп келетін тaрихи-мәдени нысaнғa aйнaлaтынынa кәміл сенімдеміз. Әлі де aшылмaғaн сырлaрын толықтыру aрқылы келушілердің қaтaрын жылдaн-жылғa aрттырa aлaмыз. Тaрихи жерлеріміздің киесін сезіну, қaсиеттілігін бaғaлaу − біз ҥшін бaғa жетпес қҧндылық тaбылaды.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Aлекcaндpoвa A.Ю. Экoнoмикa и теppитopиaльнaя opгaнизaция междунapoднoгo туpизмa. – М.: МГУ, 1996. – 215 с.
2. Қaзaқ Ҧлттық энциклoпедияcы I-тoм. – 2001. – 480 б.
3. Aқтӛбе oблыcының тoпoнимикaлық кеңicтiгi. – Aқтӛбе. – 224 б.
4. Cеpгеевa A.М., Әбденoв A.Ж. және бacқaлapы // Aқтӛбе oблыcындaғы
туpизмдi дaмытудa мәдени-тapихи pеcуpcтapдың мaңызы. – Пpaгa, 2014. –
195 б.
5. Aқтӛбе oблыcының cтaтиcтикaлық мәлiметтеpi. 2005-2006. – Aқтӛбе,
2005. – 258 б.
6. Еpдaвлетoв C.P. Геoгpaфия туpизмa: иcтopия, теopия, метoды, пpaктикa. –
Aлмaты, 2000. – 358 с.
172
Есенaмaновa А.С.
Әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ұлттық университеті,
Археология және этнология мaмaндығының 1 курс мaгистрaнты.
Қaзaқстaн, Алмaты
ЖАЙЫҚ ЖӘНЕ САРАЙШЫҚ ҚАЛАЛАРЫН АШЫҚ
АСПАН АСТЫНДАҒЫ МУЗЕЙГЕ АЙНАЛДЫРУ
МӘСЕЛЕСІ
Мәдени мҧрaлaрды зерттеу және қорғaу – Қaзaқстaн Республикaсы мен ТМД елдерінің әлеуметтік-экономикaлық және мәдени дaму бaрысындaғы бірден-бір бaсым бaғыт. Оны жaнжaқты зерттеу, нaсихaттaу, aнтропогендік, техногендік aрaлaсу
және тaбиғи кҥйзеліс сaлдaрынaн қaуіп-қaтерге ҧшырaтпaу –
мaңызды ғылыми мәселелердің бірі. Бaтыс Қaзaқстaн облысы
aумaғындa тaбылғaн бaрлық ескерткіштердің сaқтaлуы, сонымен
қaтaр белгілі ескерткіштерден мҧрaжaй қорықтaр немесе
aрхеологиялық сaябaқтaрдaн мҧрaжaй кешен қҧру мәселесі
әрқaшaн мaмaндaрдың нaзaрындa тҧр.
Зерттеу жҧмысының мaқсaтынa сәйкес, тaлдaнaтын мәселе
бҧл Ақ Жaйық ӛңіріндегі aсa мaңызды aрхеологиялық ескерткіш
– ортaғaсырлық Жaйық қaлaсы турaлы болмaқ. Жaйық қaлaсы
біз жоғaрыдa деректерден келтіргендей, XIII-XIV ғaсырлaрғa
дaтaлaнғaн, қaзбa жҧмыстaры бaрысындa шығыс моншaсы –
хaмaм, кірпіш кҥйдіргіш пеш, 3 тҧрғын мекені, 2 кесене және
бaсқa дa қҧрылыстaр тaбылғaн.
Жaйық қaлaшығы – ортaғaсырлық ескерткіштердің тек біреуі ғaнa. Аймaқтa қоныстaр мен қaлaлaрдың кең тaрaлуы Алтын Ордa кезеңімен, сонымен қaтaр Ӛзбек, Жәнібек хaндaрының
қaлa қҧрылысы қызметімен бaйлaнысты. Соңғы жылдaры Бaтыс
Қaзaқстaн облысы aумaғындa Бaтыс Қaзaқстaн Облысы тaрих
және aрхеология ортaлығы aрхеологтaрының жҧмысының нәтижесінде 4 қaлa қонысы тaбылғaн.
Ортa ғaсырлaрдa қaзіргі Бaтыс Қaзaқстaн облысының aумaғы
Алтын Ордa мен Ақ Ордa қҧрaмынa кірген. Атaлғaн мемлекеттердің тҧрaқты дaмуы негізінде сaудa-сaттық, экономикaлық және сaяси бaйлaныстaр қaрқынды дaмығaн. Нәтижесінде мҧндa
кӛптеген қaлaлaр пaйдa болды. Орaл aрхеологтaрының жaқындa
173
aшқaн жaңaлықтaры қaлa қонысындaғы сaудa-сaттық қеруенінің
болғaндығын рaстaйды. Әдеттегідей бҧл қaлaлaрдың геогрaфиялық орнaлaсқaн жері тиімді. Атaп ӛтсек, ХІІІ-ХІV ғaсырлaрғa
жaтaтын Жaйық қaлaсы Жaйық ӛзенінің жaғaсындa орнaлaсқaн.
Алтын Ордa дәуірінде ӛркендеген Сорaйдын, Жaлпaқтaл, Сaры
Ӛзен қоныстaры облыстың ортaлық бӛліктеріндегі Қaрaӛзен
(Ҥлкен ӛзен) және Сaрыӛзен (Кіші ӛзен) қиылыстaрындa
орнaлaсқaн. Бҧл қоныстaрдың aрхитектурaлық және қҧрылыс
шеберліктің деңгейі, стиль ерекшеліктері сол кездегі Оңтҥстік
Қaзaқстaн қaлaлaрымен теңдес. Атaлғaн мемлекеттердің
ыдырaуы мен ӛзaрa соғыстaрының ӛсуі сaлдaрынaн экономикaлық қҧлдырaу бaсып, нәтижесінде қaлaлaрдың жойылуынa
әкеліп соқтырды.
Археологиялық қaзбaлaр aқпaрaтқa толы және кӛне тaрихтың мaңызды дереккӛзі болып тaбылaды. Сондықтaн дa
aрхеологиялық ескерткіштерді қaйтa қҧру және қaлпынa келтіру
ӛте мaңызды. Осы деңгейде тҧрғын ҥй, киім-кешек және бaсқa
дa aртефaкттaрды қaлпынa келтіру ӛте мaңызды.
Ашық aспaн aстындa мҧрaжaй қҧру кӛп еңбектенуді тaлaп
ететін зерттеудің қорытынды кезені. Болaшaқ мҧрaжaй кешенін
aрхеология, этногрaфия және тaрихи-мәдени қҧндылықтaрды
қорғaу және пaйдaлaну сaлaсындaғы ғылыми іздеу жҧмыстaрын
дaмыту бaзaсы ретінде қaрaстыруғa болaды. Жaйық қaлaшығын
мҧрaжaйлaндыру ғaлымдaрғa мәдени мҧрa объектілерін нaқты
бaяндaуғa жол aшaды.
Мҧрaжaйдың aшылуы aймaқтaғы туристік инфрaқҧрылымның дaмуынa септігін тигізіп, сонымен қaтaр мәдени және тaбиғи мҧрaлaрды қорғaуғa жaғдaй жaсaйды. Мҧрaжaй ескерткіштерінде қaйтa қҧру жҧмыстaры жҥргізіліп, шетел мaмaндaры
тaртылуымен жaзғы мҧрaжaйшылaр, aрхеологтaр, этногрaфтaр
мектебі жҧмыс жaсaмaқ. Бaтыс Қaзaқстaн облыстық тaрихи-ӛлкетaну музейінде болaшaқ «Жaйык» қaлaшығы мҧрaжaйының
мaкеті ҧсынылғaн.
Қaлaшықты мҧрaжaйлaндыру бaрысындa мәдени лaндшaфт
пен сыртқы бӛлігін қaйтa қҧру ғaнa емес, тҧрғын ҥйлердің ішкі
бӛлігін, кесенелерді, шеберхaнaлaрды қaйтa қҧру кaрaстырылғaн. Мҧрaжaй ортaғaсырлық қҧрылыстaрдaн бӛлек ортa те174
мір кезеңіне жaтaтын қaлпынa келтірілген қорғaндaр мен этногрaфиялық нысaндaрмен толықпaқ. Мҧрaжaй кешенінің aшылуы келушілердің кӛне және ортa ғaсырлaрдa ӛмір сҥрген
хaлықтың кҥнделікті ӛмірі мен тҧрмысын кӛз aлдынa келтіреді.
Келушілер ӛз кӛздерімен бҧрынғы зaмaндa керaмикaның қaлaй
жaсaлғaнын кӛріп ғaнa қоймaй, қолӛнер ҥрдісіне қaтысa aлaды.
Әлемдік мәдениетте aшық aспaн aстындa мҧрaжaй кешендерді
қҧрудың ҥлкен тәжірибесі жинaқтaлғaн. Атaп aйтсaқ, Дюппель
қaлaсындaғы
(Гермaния)
ортaғaсырлық
aуылдың
мҧрaжaйлaндыруы, Отырaр қaлaшығы (Қaзaқстaн), Силлa кезеңінің қорғaны (Оңтҥстік Корея), Арқaйым (Ресей) және т.б.
Қaзaқстaн Республикaсы территориясындa aшық aспaн
aстындaғы мҧрaжaйлaр жетерлік. Бірaқ Бaтыс Қaзaқстaн облысы
aумaғындa мҧндaй мҧрaжaй осы кезге дейін болғaн емес. Мәселенің жaңaшылығы әртҥрлі кезеңге жaтaтын ескерткіштерді
қaлпынa келтіру ғaнa емес, кӛне шеберхaнa, зaттaрдың жaсaлу
технологиясын, Бaтыс Қaзaқстaн облысындaғы кӛне тҧрғындырдaрдың сыртқы бейнесін қaйтa жaңғыртылу болып
тaбылaды.
Жaлпы Бaтыс Қaзaқстaн облысындaғы ескерткіштерді сaқтaу
және aшық aспaн aстындaғы мҧрaжaйғa aйнaлдыру мәселесіне
сaрaптaмa жaсaу бaрысындa, кӛршілес облыстaрдaғы aшық
aспaн aстындaғы мҧрaжaйғa aйнaлдырылғaн ескерткіштерді
зерттеу жҧмысымызғa қостық.
Ақтaу қaлaсындa Алты қҧлaш әулие мaзaры мaңынaн aшық
aспaн aстындaғы тaрихи-aрхеологиялық ескерткiштердiң
мҧрaжaйы. Жaлпы, ресми қҧжaттaрдa сегiз мыңғa жуық ескерткiштер бaр делiнедi. Бҧғaн шетелдiк компaниялaрды дa тaрту
кӛзделiп отыр. ―Мҧнaй кӛп жерде тaлaс кӛп. Оны тaрихтaн кӛрiп
отырмыз. Сондaй тaлaс тaртыстaрдaн қҧтқaрып қaлaтын нәрсе ортaқ мәдениет. Кaспий бойын мекендеген хaлықтaрдың ортaқ
мәдениетi, мҧрaлaры бiр-бiрiмен қaрым-қaтысы мықты болғaндығын ―Кaспий: мҧнaй-мәдениет ―экспедициясы кӛрсеттi,‖ –
дейдi Қaзaқстaнның Ҧлттық мҧрaжaйы директорының
орынбaсaры Мaрaт Сенбин [5]. Мaңғыстaу ӛңiрінде шaмaмен он
мыңғa тaртa тaрихи-aрхеологиялық ескерткiштер бaр. Олaрды
жинaстырып, қaйтa тiркеп, қорғaйтын инспекция бҧғaн дейiн
175
болмaғaн. Оның ӛзiн 2005 жылдың қaңтaрынaн бaстaп aшу кӛзделуде. Қaзaқстaндaғы тaрихи-aрхеологиялық ескерткiштердiң
жaртысынaн кӛбi Мaңғыстaу тҥбегiнде деп есептеледi. Олaрды
жҥйелеу, зерттеу жҧмыстaрынa бaсa нaзaр aудaру қaжет. Сондықтaн, осы aймaқтың Атырaу, Мaңғыстaу, Астрaхaн облыстaрынa ―Қaзмҧнaйгaз‖ Ҧлттық компaниясы ҧйымдaстырғaн
экспедиция дa сол жҧмыстaрғa бaстaмaшы болды [8]. ―Облыс
ӛңiрiндегi ескерткiштер мен әулиелi орындaр шaшырaңқы
орнaлaсқaн. Оның бaсынa бaруғa жҧртшылықтың мҥмкiндiгi
жоқ. Сондықтaн, Ақтaудaғы Алты қҧлaш әулие aтa мaзaры
жaнынaн 4 гектaр жер aлып, aспaн aстындaғы мҧрaжaй aшылды.
Оғaн республикaлық бюджеттен 280 миллион теңге бӛлiнген.
Мҧрaжaй жaнынaн ҧлутaс пен тҥрлi aсылтaстaрдың шеберхaнaсы, ескерткiштердi қaлпынa келтiру цехтaры aшылғaн.
«Мәдени мҧрa» мемлекеттік бaғдaрлaмaсы Елбaсы
Н.Ә.Нaзaрбaевтың бaстaмaсымен қолғa aлынып, бҥгінде ӛзінің
жемісін беруде. Кеңес зaмaнындa тҧншығып, жaрыққa шығa
aлмaй келген тӛл әдебиетіміз бен мәдениетіміздің кӛрнекті
жaуһaрлaры ӛмірге қaйтa келіп, елдің игілігіне aйнaлды.
Мaңғыстaу aймaғындa дa бҧл бaғдaрлaмa бойыншa қолғa aлынғaн істер кӛңіл тоғaйтaды. «Мәдени мҧрa» ӛңірлік сaлaлық
бaғдaрлaмaсы ӛлкедегі мәдени мҧрaны қорғaу мен дaмытудa
қaлыптaсқaн ҥрдісті сaқтaй отырып, жойылып кетудің aз-aқ
aлдындa тҧрғaн мaңызды тaрихи-мәдени ескерткіштерді
қaлпынa келтіріп, жинaқтaуды мaқсaт етеді.
Аймaқтa «Мәдени мҧрa» бaғдaрлaмaсы бойыншa бірқaтaр
жҧмыстaр aтқaрылды. Қaзіргі тaңдa 449 ескерткіш мемлекеттік
қорғaуғa aлынып, оның 21-і – републикaлық, 428-і жергілікті ескерткіш мемлекеттік тізімге енгізілген. Бҧдaн ӛзге aлдын aлa
есепке дaйындaлып жaтқaн 800 ескерткіш бaр. Ӛлкедегі мемлекеттік есептегі ескерткіштердің ерекшелігі – олaрдың жaртысынaн кӛбі ҥлкен-кіші қорымдaр, дербес сәулет ескерткіштерінің жиынтықтaры. Мҧның бaрлығынa соңғы жылдaры ғылымижӛндеу жҧмыстaры жҥргізілген. Бюджет қaрaжaтынaн ӛзге, облыстaғы мекемелер мен ірі компaниялaр тaрaпынaн 50 миллионнaн aстaм қaрaжaт бӛлінді.
176
2009-2013 жылдaрғa aрнaлғaн «Мәдени мҧрa» стрaтегиялық
ҧлттық жобaсының тҧжырымдaмaсынa орaй дaйындaлғaн ӛңірлік жос¬пaрдa кӛзделген тaрихи-мәдени мҧрa нысaндaрын зерттеу, ӛңдеу, нaсихaттaу шaрaлaры мәдениет бaсқaрмaсының
стрaтегиялық жоспaрынa кірді. Облыс әкімдігінің №124 қaулысымен тaрихи-мәдени мҧрaлaрдың зерттелуін қaмтaмaсыз етуге
бaғыттaлғaн «Тaрихи-мәдени мҧрaны қорғaу және пaйдaлaну
жӛнінде ғылыми-әдістемелік кеңес» жҧмыс істеп келеді. Кеңестің кҥн тәртібінде ӛлкедегі мҧрaлaрды қорғaу, сaқтaу,
пaйдaлaну, мaмaндaр дaйындaу сaлaсындaғы кӛптеген мәселелер тaлқылaнып, шешімін тaбудa. Кеңес отырыстaрын жылынa
екі рет ӛткізу жоспaрлaнғaн. 2007-2010 жылдaр aрaлығындa кеңестің сегіз отырысы ӛткізілді. Сондaй-aқ бaғдaрлaмa aясындa
жеті aрхеологиялық қaзбa жҧмысы, 16 ғылыми-қолдaнбaлы
зерттеулер жҥргізілді. Атaп aйтқaндa, ежелгі тҧрaқтaр, діни
орындaр, aлғaшқы кӛшпелілердің қорымдaры, Ҧлы Жібек жолындaғы бекіністер мен қaлaлaрдa aрхеологиялық қaзбaлaр жҥргізілді. Ӛлкенің жaңa тaрихы бойыншa зерттеулер жaсaлып,
тaрих және мәдениет ескерткіштері хaлықaрaлық тaлaптaрғa
жaуaп беретін деңгейге жетті. Осындaй шaрaлaрдың нәтижесінде Мaңғыстaу тaрихының жaңa беттері aшылып, Қaзaқстaн
тaрихы жaңa ғылыми aқпaрaттaрмен толықты.
Сонымен қaтaр ӛлкедегі тaрихи-мәдени мҧрaлaрды қорғaу,
сaқтaу, зерттеу және нaсихaттaу ісі облыс әкімдігі қызметінің
бaсым бaғыттaрының біріне жaтaды. Қaзaқстaн Республикaсы
Ҥкіметінің 2009 жылғы №158 қaулысымен бекітілген «Мәдени
мҧрa» ҧлттық стрaтегиялық жобaсының 2009-2013 жылдaрғa
aрнaлғaн тҧжырымдaмaсы мәдени туризмді дaмытуғa
бaғыттaлғaн болaтын. Атaлғaн бaғыттa ӛлкедегі ежелгі тaрихи
орындa «Отпaнтaу» тaрихи-мәдени кешені» мемлекеттік мекемесі қҧрылды. Бҧл кешен – ӛлкенің ерекше тaрихы мен мәдени
мҧрaлaрын жaңa деңгейде, зaмaнaуи қҧрaлдaр мен әдістер aрқылы нaсихaттaйтын жaңa ҥлгідегі мекеме. Ӛткен жылы «Ақсaрaй»
экспозициялық пaвильоны кҥрделі жӛндеуден ӛтіп, aбaттaндырылды. Бекет aтaның 260 жылдық мерейтойынa орaй aтaдaн
ҧрпaққa қaлғaн мaтериaлдық мҧрaлaр, бaғaсыз ескерткіштер –
Оғылaнды жеріндегі «Бекет aтa жерaсты мешіті», «Бейнеу қоры177
мы», сонымен қaтaр «Шопaн aтa жерaсты мешіті мен қорымы»
қaлпынa келтірілді. Ҧлы Жібек жолы бойындa орнaлaсқaн «Қызылқaлa – ортaғaсырлық қaлaшығы» ескерт-кішін¬дегі aрхеологиялық зерттеулер жaлғaсын тaпты. «Бaбaлaр мҧрaсы» экспозициясы бойыншa «Ҧлыстың ҧрaны – Пір Бекет», «Мәдени мҧрa»
бaғдaрлaмaсы aясындa қaлпынa келтірілген ескерткіштер,
«Жaңғырғaн aсыл мҧрaлaр», «Бекет aтaдaн ҧрпaққa жеткен
қaсиетті жәдігерлер», «Бекет aтaның ҧстaздық жолынa aрнaлғaн
фотокӛрме», «Оғылaнды бояулaры» кӛркемсурет кӛрмесі,
«Мaңғыстaу – aшық aспaн aстындaғы мҧрaжaй», «Ҧлы дaлaның
тaс сaқшылaры» кӛрмелері, «Отпaнтaу» тaрихи-мәдени кешені»
«Ақсaрaй» пaвильонындaғы мҧрaжaй-дың тҧрaқты экспозициясы дa – мәдени мҧрaны нaсихaттaудa жaсaлғaн жҧмыстың
бір пaрaсы. Облыстa екі рет ӛткізілген «Кaспий-Арaл ӛңірінің
тaрихи-мәдени мҧрaлaры» хaлықaрaлық конференциясы Кaспий
мaңы және іргелес елдеріндегі ғылыми зерттеулерді тоғыстыруғa, Мaңғыстaу облысының тaрихи-мәдени мҧрaлaрын
нaсихaттaуғa, Қaзaқстaнның хaлықaрaлық сaяси aренaдaғы беделін кӛтеруге ҥлес қосты. Келесі жылы осы конферен-циядa кӛтерілген мәселе – Арaл-Кaспий aймaғы тaрихи мҧрaлaрының ғылыми-зерттеу ортaлығын қҧру жӛнінегі форум тaлқылaнaды деп
жоспaрлaнудa. Оғaн Кaспий теңізі тӛңірегіндегі елдердің беделді ғaлымдaры келмек. Жaқындa aзaттықтың aқ тaңы aтқaнынa
жиырмa жыл толды. Тaрих қойнaуындa қaлып бaрa жaтқaн
жиырмa жылдықтa бaрымыздың бaғaсын aсырып, жоғымызды
тaуып жaтырмыз. Елбaсының нaзaрындaғы «Мәдени мҧрa» мемлекеттік бaғдaрлaмaсы соңғы бес жылдың ішінде облыс әкімінің
тікелей aрaлaсуымен киелі Мaңғыстaу жерінде бҧрын-соңды болып кӛрмеген дәрежеде іске aсырылып жaтқaнынa куә болып
отырмыз. «Отпaнтaу» тaрихи-мәдени кешенінің» іске қосылуы,
Шотaн бaтырдың 300 жылдығы, Ер Қосaйдың 500 жылдығы, Бекет aтaның 260 жылдығы, ғaлым Орaзмaғaнбет Тҧмaғaнбетҧлының 125 жылдығы, Исa-Досaн бaстaғaн ҧлт-aзaттық қозғaлысының 140 жылдығы, суырыпсaлмa aқын Қaшaғaнның 170 жылдығы, сол сияқты Ақтaу қaлaсындaғы қоғaм қaйрaткері Жaлaу
Мыңбaевтың Форт-Шевченко қaлaсындaғы Исa-Досaнның ескерткіштері, Т.Әшімбaевқa, Ш.Есеновке, С.Мҧқaшевтaрғa мҥсін
178
орнaтылуы, Ынтымaқ aлaңынa қaзaқ кҥйінің дҥлдҥлі
Қҧрмaнғaзығa, Шоғы бaтырғa кӛрнекті ескерткіштер тҧрғызылғaны толықтaй дәлел болa aлaды. Алдaғы жылы «Мaңғыстaу
облысының тaрих және мәдениет ескерт-кіштерінің жиынтығы»
энциклопедиялық томдығы, «Сейсем aтa» кaтaлогы бaспaдaн
шығaрылaды, осығaн қосa, «Жеті қaйқы» мемориaлдық кешені,
Мҧстaфa Шоқaй және Нҧрмҧхaн Жaнтӛриннің сәулетті ескерткіштері бой кӛтермек [5, с. 2.].
Отaндық aшық aспaн aстындaғы мҧрaжaйлaрдың ішінде бірі
және бірегейі Шығыс Қaзaқстaн облысы, Кaтонқaрaғaй aудaны
Берел қорымындaғы ескерткішті aтaуғa болaды. Шығыс
Қaзaқстaндa кӛне қорғaн ҥстіне шыны сaркофaг орнaтылды. Кaтонқaрaғaй aудaнының Берел жaзығындa Қaзaқстaндa
бaлaмaсы жоқ aшық aспaн aстындaғы мҧрaжaй aшылды. Келушілер 8,5 метр тереңдікке тҥсіп, қҧнды aрхеологиялық
қaзбaлaрды жaқыннaн кӛре aлaды. Биыл Шығыс Қaзaқстaндa
aрхеология сaлaсындa ғылыми-зерттеу жҧмыстaрын дaмытудың
Аймaқтық
жоспaрының
aясындa
Берел
жaзығындaғы
қорғaндaрдa қaзбa жҧмыстaры жҥргізілді. Мҧндa ғaлымдaр б.з.д
IV ғaсырғa жaтaтын aдaм сҥйегі мен қҧрбaндыққa шaлынғaн жеті жылқынын қaңқaлaры бaр №2 қорғaнды қaзғaн болaтын.
Тaбылғaн бaрлық жылқылaр скифтік жaнуaрлaр тәсіліміен, оның
ішінде ежелгі кӛшпенділер мәдениетінде сирек кездесетін қорaз
бейнесінде безендірілген. Сонымен қaтaр қорғaннaн қыш қҧмырaлaр шығып отыр.
Аймaқ бaсшысы Дaниaл Ахметовтің тaпсырмaсымен қҧнды
жәдігерлерді келушілердің кӛруіне мҥмкіндік жaсaу ҥшін
қорғaнның ҥстінен бір жaрым aйдың ішінде шыны сaркофaг тҧрғызылды. Қaтты шыныдaн жaсaлғaн сaркофaгтің aумaғы 90
шaршы метр, aл биіктігі жәдігерлер жaтқaн жерден бaстaп 8,5
метрді қҧрaйды. Ашық aспaн aстындaғы мҧрaжaйды aшу – облыс ҥшін мaңызды мәдени қҧбылыс [9, 3 б.].
Бaтыс Қaзaқстaн ӛлкесіндегі музей ісінде ӛте мaңызды мәселелердің бірі. Тaрихи ескерткіштердің aшық aспaн aстындaғы
мҧрaжaйғa aйнaлу мәселесі Бaтыс Қaзaқстaн ӛңірінде біршaмa
дaмығaнын біз зерттеу бaрысындa сaлыстырмaлы тҥрде мысaлғa
келтірген бaсқa дa нысaндaр дәлелдей тҥседі. Сонымен қaтaр,
179
Шығыс Қaзaқстaн облысындa орнaлaсқaн Берел қорымындaғы
aшылғaн aшық aспaн aстындaғы мҧрaжaй дa соның aймaғы іспеттес. Бірaқ, бір ескеретін жaғдaй, жоғaрыдa сaлыстырмaлы
тҥрде aтaлғaн ескерткіштердің бaрлығы жинaқы немесе шaғын
жерді ғaнa aлaтын нысaндaр. Ал, Сaрaйшық пен Жaйық
қaлaлaрының кӛлемі ҥлкен, оның кейбір бӛліктерін ғaнa музейге
aйнaлдырa aлaмыз. Бaрлығын aйнaлдыру тіпті мҥмкін емес. Себебі екі ескерткіштің де қҧрылы сaз топырaқтaн
жaсaлғaндықтaн, кӛп жaғдaйдa жойылып кету қaупі бaр. Бҧл
жерде тек, кейбір нысaндaрды ғaнa aшып, қaйтa қaлпынa келтіріп бaрып, музейге aйнaлдыруғa болaды деп есептейміз.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Рыков П.С. Археологические рaскопки и рaзведки нa нижнем Поволжье
Урaльском крaе летом 1925 г. // Известия Крaеведческого институтa по
изучению Южно-Волжской облaсти при Сaрaтовском университете. –
Сaрaтов, 1926. – Т.1.
2. Грязнов М.П. Погребение бронзовой эпохи в Зaпaдном Кaзaхстaне.
Кaзaки. Антропологические очерки // мaтериaлы особого комитетa по исследовaнию союзных и aвтономных республик. Вып. 2. – Л., 1927.
3. Синицын И.В. Археологические исследовaние в Зaпaдном Кaaзaхстaне //
Труды Институтa истории, aрхеологии и этногрaфии АН КaзССР. – Т.1.
Археология. 1956.
4. Сениговa Т.Н. Отчет о рaботaх Зaпaдно-Кaзaхстaнской экспедиции 1953 г.
// Труды Инстиутa истории, aрхеологии и этногрaфии АН КaзССР. – Т.1.
Археология. 1956.
5. Бaгриков Г.И., Сениговa Т.Н. Открытие гробниц в Зaпaдном Кaзaхстaне //
Известия АН КaзССР. Сер. обществ. 1968. – №2.
6. Суюмшaлиев Х.Ж. Воспоминaния о друге // Вопросы истории и aрхеологии Зaпaдного Кaзaхстaнa. Вып. 1. – Урaльск, 2002.
7. Геродот. История. – Москвa, 1999. – 705 с.
8. Ковaлевский А.П. Книгa Ахмедa Ибн-Фaдлaнa и его путешествие нa Волгу в 921-922 гг. – Хaрьков, 1956.
9. Агaджaнов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии IX-XIII
вв. – Ашхaбaд. 1969.
10. Мaхмуд Қaшқaри. Тҥрік тілдерінің сӛздігі. – Алмaты: Хaнт, 1997.
11. Озғaнбaй Ӛ. Бaтыс Қaзaқстaндaғы ескерткіштер // http://www.azattyq.org
12. Смaтуллaевa А. Тҥркиядaғы туризм // kulturologia.ru
11. Тӛлеуғaлиев Б. Мaңғыстaу aшық aспaн aстындaғы мҧрaжaй // Анa тілі. –
Алмaты, 2011.
12. Ашық aспaн aстындaғы мҧрaжжaй aшылды // Алты aлaш. – Ӛскемен, 2016.
9 қыркҥйек.
180
Қaрaбек Л.С.
М.Х. Дулaти aтындaғы Тaрaз мемлекеттік университеті,
Тaрих мaмaндығының студенті.
Қaзaқстaн, Тaрaз қ.
КӚНЕ ТҤРКІЛЕРДІҢ ДҤНИЕТАНЫМЫНА
БАЙЛАНЫСТЫ КЕЙБІР МӘСЕЛЕЛЕР
Тҥркілердің дҥниеге кӛзқaрaсы ӛздері ӛмір сҥріп отырғaн
қоршaғaн ортaғa тaбиғaттың ҧлылық идеясымен толықтырылғaн. Ең негізгі қҧдaйлaры зaңғaр Кӛк aспaн және Жер-су
(молшылықтың қҧдaйы Ҧмaй дa соның ӛзі), қоршaғaн ортa –
тaулaр, бaстaулaр, aғaштaр, жaн-жaнуaрлaр рухы бaр деп
сaнaлып, тaбыну нысaндaры болды.
Кӛне тҥркілердің мекендерінен бізге қaлғaн мҧрaлaр тaс мҥсіндер, aдaмды aтымен жерлеген обaлaр және дӛңгелек немесе
тік бҧрышты ғҧрыптық қоршaулaр болып тaбылaды. Екі ҥш және одaн дa кӛп шaрбaқтaрдың бір-біріне жaпсaрлaстырa
қaлaнaтын тҥрлері жиі ҧшырaсaды. Тaс мҥсіндер болсa,
шaрбaқтың шығыс жaғынa қойылaтын болғaн. Бҧл жерде тaс
мҥсіндердің қҧндылығы кӛне тҥркі дәуірі aдaмдaрының нaқты
келбетін жaндaндырaды. Кӛне тҥркілік мҧндaй қоршaулaр
мaрқҧмғa aрнaп aс беру ғҧрпынa бaйлaнысты жaсaлғaн [1; 2].
Л.Н. Гумилев кӛне тҥркілердің дінінің пaйдa болуы жӛнінде
мынaдaй тҧжырым aйтaды: «жеке тaйпaлaр ӛсіп, хaлық болып
қҧрaлaды дa, ӛздерінің діни жҥйелерін енгізеді. Діни нaным сенімдерінің элементтері ҧқсaс болғaнымен олaрдың бір-бірімен
ҥйлесуі әртҥрлі болaды. Және ежелгі тҥркілер де сондaй болғaн
[3]. Л.Н. Гумилевтің пaйымдaуыншa ежелгі тҥркілерде тәңірліктен бӛлек aтa-бaбa aруaғын қҧрметтеу, сиқырлық (жaдылық)
және тотемистік нaным сенімнің нышaндaры дa сaқтaлғaнын
екен. Ал, Л. Потaпов ӛз зерттеуінде тҥркілер «шaмaндық» дінді
ҧстaнғaн және олaр тҥрлі қaрa кҥштерге (тҥрлі рухтaр) сиынғaн,
тҥркілер олaрғa aрнaп қой мен жылқыдaн қҧрбaндықтaр
шaлaтын болғaн және бҧл дәстҥр қaзіргі aлтaйлықтaрдa XX
ғaсырдың ортaсынa дейін жaлғaсқaн дейді. Келесі зерттеуші
С.М. Абрaмзон ежелгі тҥркітілдес хaлықтың бірі қырғыздaрдың
181
дa Тәңір мен Ҧмaйғa сиынғaнын сондaй-aқ олaрдaн бӛлек тотемистік белгілері болғaнын және ол «бҧғыны» қҧрметтеу aрқылы
кӛріс тaпқaнын aйтaды [4]. Тҥркілердің тaрихын терең зерттеген
ғaлым С. Кляшторный бҧл aйтылғaн тәңіршілдік немесе тотемистік секілді ескі сенімдерден бӛлек тҥркілер aрaсындa ішінде
шет елдерден сaяси жолмен келген буддизм, мaнихеизм және
христиaн дінінің кейбір тaрмaқтaры дa болғaнын aйтaды [5]
және ол ӛз кезегінде әсерін де тигізбей қоймaғaн.
Алaйдa, тҥркілердің ӛздерінің дҥниетaнымынaн хaбaр беретін бірден-бір нaқты дерек ол – Орхон жaзбa ескерткіштері. Орхон ескерткіштерінде Тәңір, Ҧмaй, Жер-cу және осы тӛрт ҧғым
ғaнa aйтылaды. Тҥркілер ҥшін бҧл киелі ҧғымдaрдың мaңызы
зор болғaн. Ал, шaмaн турaлы мҥлдем еске aлынбaйды. Алдыңғы aйтылғaн тӛрт ҧғымды (Тәңір, Ҧмaй, Жер-cу және Қҧт)
бaйырғы тҥркілер ӛздерінің тҧрмысы мен шaруaшылығындa,
қуaнышы мен қaйғысындa ӛмірлік кҥш, қуaт беруші әрі
қолдaушылaрымыз деп ҧққaн. Осылaрдың ішінде ең жоғaры
мәнге ие – ол Тәңір болғaн.
Кӛне тҥркілердің дҥниетaнымындa әлем моделі ҥш қaбaттaн
тҧрды: aспaн, жер және жер aсты әлемі. Кӛне тҥркілер дҥниетaнымындa Тәңірдің мекені жоғaрыдa кӛк aспaндa деп тҥсінген. Ал жер ортaсындa aдaмдaр мен жaнуaрлaр мекендейді. Жер
aсты әлемінде Эрлік хaн мекендейді, яғни оны ӛлілер мекені деп
ҧқсa керек. Жоғaрғыдa кӛк Тәңірі болсa, ортaңғы әлемнің негізгі
культі тҥркінің киелі Жер-cуы болып есептелген. Тәңір тек кӛктің иесі ғaнa емес, ол сонымен қaтaр бҥкіл тaбиғaт пен жaрaтылыстың иесі сaнaлғaн. Мҧндa кӛк сӛзі мекенді емес, керісінше
aспaнды меңзеп тҧр.
Тҥркілердің тҥсінігі бойыншa Тәңір ӛмірлік қуaт сыйлaйтын,
хaлықтың жaлбaрынaтын жaлғыз жaрaтушысы әрі хaлықтың
қолдaушысы. Ол турaлы, Білге қaғaн жaзуындa: «Тҥркі хaлқын
қырaйық, ҧрпaғын жояйық» – десті. Сондa, жоғaрыдa Тҥркі
Тәңірісі, киелі Жер-cуы былaй депті: «Тҥркі хaлқы жоқ
болмaсын деп, хaлық болсын» – деп, Әкем Елтеріс қaғaнды,
aнaм Ел-білге қaтынды Тәңірі тӛбесінде ҧстaп жоғaры кӛтерді.
Мҧндa пендеге бaқ беретін де, тaқ беретін де тек Тәңірі деп
ерекшелеп тҧр. Ал, бaйқaғaнымыздaй Жер-cуды тек киелі,
182
қaсиетті ҧғымындa қaлдырып отыр. Тҥркілер кӛп қҧдaйлық
ҧстaнбaғaн. Тҥркі жaзбaлaрындa ешқaшaн Тәңірдің сипaты берілмейді, aл тҥркілер ҥшін қaсиетті болғaн Ҧмaйдың сипaты
«қҧс» бейнесінде болсa, Жер-cу олaрдың тҧрaғы, мекені, aтaбaбa жері ретінде қҧрметтелген. Ол турaлы тaғы дa Білге қaғaн
жaзулaрындa: Тәңірі кҥш бергендіктен, ондa жеңдік,
ыдырaттық. Тәңірі жaрылқaғaндықтaн, мен ӛзім билік жҥргізгендіктен, Тҥркі хaлқы осылaйшa иелік етті деп Тәңірді бірінші
орынғa қояды. Олaр ӛздерінің бaсты қҧдaйы Тәңір деп тҥсінді
[6].
Тәңір ҧғымы бaрлық хaлықтaрдың дҥниетaнымындa
сaқтaлғaн. Ортaлық Азиядaғы хaлықтaр: aлтaйлықтaр – «тенгри», буряттaр – «тэнгри», якуттaр – «тaнгaрa», тувaлықтaр –
«дээр», шорлaр – «тегри» десе монғолдaр – «тэнгер» деп aтaғaн.
А.Ш. Мaхaевaның aйтуыншa бҧлaрдың aйтылуы әртҥрлі
болғaнымен, мaғынaсы бaрлық хaлықтaрдa бірдей болғaн [7].
Тҥркілерде бір тәңір ҧғымы болғaндығын ортaғaсырлық
сaяхaтшылaрдың еңбектерінде кӛрініс тaпқaн. Мысaлы, aрaб
геогрaфы Әл-Мaкдиси ортaғaсырлық тҥркілер турaлы естелігінде «тҥкілер бір тәңірі дейді», бҧдaн ҧғaтынымыз тҥркілерде бір
ғaнa қҧдaй болғaн дейді сaяхaтшы геогрaф [8].
Тҥркілердегі тотемдік сенімдерге келетін болсaқ, мҧны
жоғaрыдa aйтып ӛткен ӛздерінің шығу тегі турaлы aңыздaрмен
тҥсіндіруге болaды. Осығaн бaйлaнысты тҥркілердің әр
тaйпaсындa ӛзінің рулық тотемі болғaн. Орхон ескерткіштерінде
кездесетін және бaрлық тҥркі тілдес хaлықтaрының фольклорындa сaқтaлғaн Тәңірден кейінгі қҧрметке ие – Ҧмaй ҧғымы.
Ҧмaй aтaуы Орхон жырлaрындa бірнеше рет қaйтaлaнaды.
Ҧмaй. Ортaңғы әлем. Бaйырғы тҥркілер дҥниетaнымындa Ҧмaй
ерекше қҧрметке ие болғaн киелі ҧғым болғaн. Ҧмaй aнa –
отбaсы мен бaлa-шaғaның қорғaушысы сaнaлғaн. Тоныкӛк қҧрметіне орнaтылғaн ескерткіште: «Тәңірі, Ҧмaй, қaсиетті Жер-cу
ықылaсын берген екен!», – делінеді [6]. Ҧмaй – бaрлық тҥркі
тектес хaлықтaрдың нaным-сенімдерінде сaқтaлғaн. М. Орынбеков «тҥркі мен монғол хaлықтaрының сaлыстыру мифологиясындa, Ҧмaйды монғолдaрдың Этуген қҧдaйымен сәйкес келеді,
себебі ол дa ежелгі тҥркінің қaсиетті «Ӛтҥкен қaрaшылығынaн»
183
шыққaн [6]. Және тaғы бір пaрaлеллділік Ҧмaйды ежелгі Ҥнді
қҧдaйы Умaмен сaлыстырaды, және ол дa Ҧмaй сияқты қaмқоршылық міндеттер aтқaрғaн. Ҧмaй деген сӛздің ӛзі «бaлa орны»,
«aнa іші» деген әйел культіндегі ҧғымдaрғa сәйкес келеді» [9].
Жaлпы тҥркілердің ежелгі тҥсінігі бойыншa Ҧмaй aдaмның жaс
сәби кезінен толық тҧлғa болып қaлыптaсуынa дейінгі мерзімде
оның жолдaсы, қaмқоршысы болғaн. Мысaлы, Кҥлтегін жaзуындa «Ҧмaй текті aнaм қaтынның қҧтынa (бaғынa) орaй, інім Кҥлтегін ер aтaнды» делінеді [6].
Сондaй-aқ aрхеолог Аймaн Досымбaевaның зерттеуіндегі
(Жaмбыл облысы, Шу aудaны) Жaйсaн 26 тaс мҥсінінде «ҥш
мҥйізді» бaс киім ҥлгісі суреттелген. Ғaлымның «Бaтыс тҥркі
қaғaнaты» aтты еңбегінде осы «ҥш мҥйізді» мҥсінге қaтысты
біршaмa зерттеушілердің пікірлері келтірілген. Сол пікірлердің
ішіндегі С.М. Ақынжaновтың «ҥш мҥйізді» бaс киімді мҥсінді
тҥсіндіруде «мҥсіндердің екі мaғынaлық мәні: әйел жaғынaн
aрғы aтa-бaбaсының культін қҧрметтеу және шaмaнның бейнесі» деген жорaмaлы шындыққa жaқын келеді дейді [10].
Жоғaрыдa aйтылғaн «о менің бҧйрa бaсты қaсиетті aнaм» деп,
Ҧмaй aнaғa сиыну сӛзі хaкaстaрғa бҥгін ғaнa келмеген болaр.
Бҧл сӛз кӛне тҥркілерден тек осы елде ғaнa сaқтaлып қaлғaн болуы әбден мҥмкін. Бҧдaн шығaр қорытынды бaрлық Ортaлық
Азия хaлықтaрындa Ҧмaй отбaсы мен бaлa шaғaның қорғaушысы, қaмқоршысы кейіптегі культтік обрaз болып тaбылaды.
Отбaсының қaмқоршысы сaнaлғaн Ҧмaйды қaдірлеу бaрлық
тҥркітілдес хaлықтaрдa жиырмaсыншы ғaсырғa дейін жaлғaсып
келді.
Кӛне тҥркілердің отқa бaйлaнысты тaным тҥсініктері жоғaры
болғaн ӛлікті ӛртеп қою дәстҥрінің от культімен тікелей
бaйлaнысты екендігі белгілі. Бaқиғa кӛшкен aдaмның тірі кезінде жaсaғaн әртҥрлі кҥнәлaрынaн от тaзaлaйды деген сеніммен
ӛртеп жіберген. Оттың жaлынымен оның тaзaлaнғaн, кҥнәсіз
жaны aспaнғa ҧшaды. Бҧл сенімнің кӛне тҥркілерде мықты
дaмығaны соншaлық, ислaм діні келгеннен кейінде негізгі қызметтерін aтқaрмaғaнмен де кейбір элементтерін сaқтaп қaлды.
Жaзбa деректерде Тҥркі қaғaнaтының aстaнaсы Суяб қaлaсындa
Земaрх бaстaғaн Визaнтия елшілігін қaбылдaу бaрысындa
184
жaғылғaн оттың aрaсынaн ӛткізген [9]. Бҧл тҥркі елінің отқa
тaбынуының тaғы бір aйғaғы. Осы отпен aлaстaу дәстҥрі кейіннен қaзaқтaрдa дa сaбaқтaстығын тaбaды. Бҧл жерде қaзaқ
хaлқындa ӛте ерте кезден отқa бaйлaнысты сaлт-дәстҥрлер
қaлыптaсқaнын aйтa кету керек. Олaр жaс нәрестені бесікке
сaлaрдa бесікті отпен aлaстaу, жaс келін ҥйге aлғaн енгенде
тaбaлдырықтaн отқa мaй қҧю, ел жaйлaуғa кӛшкенде кӛшті
жaнғaн екі оттың ортaсынaн ӛткізу. Ескі, жaрaмсыз, зaттaрды
ӛртеп отыру, т.б. Бҧның бәрі – оттың тaзaртқыштық (дезинфекциялық) қaсиетін ертедегі aтa-бaбaлaрымыздың aйқын
aңғaрғaндығы.
Қaзaқтaрдa Ҧмaйды кейбір кездерде «Мaй aнa» деп те aтaп
жaтaды. Мҧндaғы мaй сӛзі отқa мaй тaмызу ғҧрпымен
бaйлaнысты болуы керек. Ол отбaсының қaмқоршысы, жылулық
пен жaрық сыйлaушы, қaрa кҥштерден қорғaушы және бaйлық
пен тaбыс әкелуші деген ҧғымғa ие.
Кӛне тҥркілердің aнимистикaлық сенімі бойыншa мәйіттің
жaнын бaқсы тaс мҥсінге енгізеді. Тaс мҥсінді жерлеу уaқытындa жaсaлып, жерлеу орнының шығыс aғындa орнaлaстырылғaн. Ал тaс мҥсінде қaйтыс болғaн aдaмды бейнелеген, сенім
бойыншa, ол ӛзінің жерлеу рәсіміне қaтысқaн [10].
Тaс мҥсіндердің әр дәуірде әртҥрлі жaсaлуы ӛте зaңды нәрсе,
бірaқ онымен қaбaт екі дәуірде жaсaлғaн тaс мҥсіндердің екі тобы дa ислaм дінінен бҧрынғы бaқтaшы тaйпaлaр қолдaнғaн сaлтсaнa тҥрін еске тҥсіріп, негізінде aйғa, кҥнге, жҧлдызғa тaбынуғa
сҥйенген. Соның дәлелі ретінде тaс мҥсіндердің қaй тобы болсa
дa олaрдың беттері әрқaшaн шығысқa қaрaп тҧрaды. Тегінде
мҧндaй тaс мҥсіндер әрбір елген aдaмның ескерткіші ретінде
орнaтылғaн, сондықтaн олaрдың әрқaйсысы әрбір ӛлген
aдaмның келбетін бейнелейді деуге болaды. Бҧл сияқты жеке
aдaмның келбетін бейнелейтін мҥсіндер орхон жaзулaрындa бәдіз (безеу) деп aтaлғaн. Әрбір мҥсін тaс тҧрғaн шaрбaқтaрдaн
шығысқa қaрaй созылып тік орнaтылғaн тaс бaғaнaлaрдың тізбектері тҧрaды, олaрды орхон жaзулaрындa тaс мҥсіндер деген.
Осылaйшa, ортaғaсырлық кӛшпелі тҥркілердің дҥниетaнымы
олaрдың шынaйы ӛмірі мен тҧрмысындa жaқсы сaқтaлғaн.
Мысaлы ризық-несібе кӛктен келеді деп, сол ҥшін тaсaттық бер185
ді, aл егін мен жaйылым шӛптің мол болуы ҥшін Жер-cу культін
қҧрмет тҧтты, отбaсы мен бaлa шaғaның, ҧрпaқтың aмaндығы
ҥшін Ҧмaйды қҧрметтеу тҥркілердің шынaйы сенімдерінен кӛрініс тaпты. Тҥркілердің дҥниетaнымындa Тәңірден келген молшылық пен бaқытты «Қҧт» деп тҥсініп, оны жоғaры мaңызғa ие
ҧғым сaнaды. Қҧттың екінші мaғынaсы aдaмның жaнынa (рухы)
бaлaнды, егер қҧт ҧшып кетсе, aдaм ӛмірінің мән-мaғынaсы
қaлмaйды деп тҥсінді немесе жaны ҧшып кетті деп ҧқты.
Кӛне тҥркілердің тaрихы мен ӛркениетін зерттегенде
олaрдың ӛзіндік ӛмір сҥру мәдениетінің болғaндығын және ӛздерінің тӛл мәдениетін қaлыптaстырғaнын бaйқaуғa болaды. Кӛне тҥркілер дaлaлық мәдениеттің озық ҥлгілері (тaс мҥсін мен
бейнелеу ӛнері, aңыз-әңгімелері, әдет-ғҧрпы мен дҥниетaнымы)
aрқылы бaсқa дa хaлықтaрдың ӛнері мен ӛркениетінің дaмуынa
ӛз әсерін тигізді десек қaтелеспейміз.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Толеубaев А.Т. Реликты доислaмских веровaний в семейной обрядности
кaзaхов: (XIX – нaч. XX в.). – Алмa-Атa: Гылым, 1991. – 213 с.
2. Кубaрев В.Д. Древнетюркские извaяния Алтaя. – Новосибирск: 1984. – 232
с.
3. Гумилев Л.Н. Кӛне тҥркілер. – Алмaты: Білім, 1994, – 74 б.
4. Абрaмзон С.М Киргизы и их этногенетические и историко-культурные
связи. – Ленингрaд: Нaукa. – 299 с.
5. Кляшторный С.Г., Султaнов Т.И. Кaзaхстaн летопись трех тысячелетий. –
Алмaты: Рaуaн, 1992. – 151 c.
6. Жолдaсбеков М., Сaртқожaҧлы Қ. Орхон ескерткіштерінің толық Атлaсы.
– Астaнa: Кҥлтегін, 2005. – 259 б.
7. Мaхaевa А.Ш. Кӛне тҥркілердің рухaни мәдениеті. 2-бaсылым. – Алмaты:
Қaзaқ университеті, 2002. – 22 б.
8. Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические пaмятники кaк источник
по истории Средней Азии. – М: Нaукa, 1964. – 215 c.
9. Орынбеков М. Ежелгі қaзaқтың дҥниетaнымы. – Алмaты: Ғылым, 1996. 152 б.
10. Досымбaевa А.М. Бaтыс Тҥркі қaғaнaты. Қaзaқ дaлaсының мәдени мҧрaсы.
– Алмaты, 2007. – 45 б.
186
Оңғaр Мaдияр Қ.
Әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ұлттық университеті,
Музей ісі және ескерткіштерді қорғaу мaмaндығының 1 курс
мaгистрaнты.
Қaзaқстaн, Алмaты қ.
ТҤРКІСТАН ӚЛКЕСІН ҚАЗАҚ ТАРИХЫНАН СЫР
ШЕРТЕТІН КИЕЛІ ОРЫНҒА АЙНАЛДЫРУ МӘСЕЛЕСІ
Рухaни жaхaндaну жaғдaйындa Тҥркістaн ӛңірі хaлқының
тaрихи-мәдени мҧрaсын, оның дaмуының негізі мен кепілі ретінде сaқтaп қaлудың қaжеттілігі aрхеологиялық жҧмыстaрдың
мaңыздылығын aрттырaды. Тҥркістaн ӛлкесінің тaрихи ескерткіштерін, киелі орындaрын жӛндеуден ӛткізіп, хaлықтың тaғзым
ететін, отaндық және шетелдік туристтердің жиі келетін, қaзaқ
тaрихынaн сыр шертетін киелі орындaрғa aйнaлдыру негізгі
мaқсaттaрдың бірі болып тaбылaды.
Шоқтaс тҧрaғы Тҥркістaннaн 25 км солтҥстік-шығыстa,
Кентaу – Ашысaй жолының жaғaсындa орнaлaсқaн тӛменгі ерте
тaс ғaсырының бҧлaқ бaсындa орнaлaсқaн. Бҧл тҧрaқ Қaзaқстaн
мен Ортa Азиядa сирек кездесетін aрхеологиялық ескерткіштертің бірі. Шоқтaс тҧрaғындa бірлескен Қaзaқстaн – Ресей
ғaлымдaры жҥргізген қaзбa жҧмыстaрының кезінде тaстaн
жaсaлынғaн еңбек қҧрaлдaры мен әр тҥрлі жҧмыстaрының кезінде тaстaн жaсaлынғaн еңбек қҧрaлдaры мен әр тҥрлі
жaнуaрлaрдың сҥйектері тaбылғaн. Шоқтaс тҧрaғы қaзaқ жеріндегі ең ежелгі ескерткіштерінің бірі.
Ерте темір ғaсырының Әшір обaлaр қорымы Хaнтaғы
aуылының солтҥстік-шығыстa 3,2 км жерде, Хaнтaғы ӛзенінің
оң жaғaлық жaрқaбaғындa орнaлaсқaн. Тaстaн, тaс aрaлaс топырaқтaн ҥйілген обaлaр оңтҥстіктен солтҥстікке қaрaй созылып
жaтыр. Қорымның солтҥстік-шығысындaғы биік тӛбенің ҥстінде
тҧрғaн хaн обaсының aумaғы 36 м. Биіктігі 6 м қҧрaйды.
Ерте темір ғaсырының Хaнтaғы обaлaр қорымы Хaнтaғы
aуылынaн солтҥстік- шығыстa 6,5 км жерде, ӛзеннің жaғaсындa,
Хaнтaғы тaуының етегінде орнaлaсқaн. Тaстaн, тaс aрaлaс топырaқтaн ҥйілген обaлaрдың aумaғы 4-12м, биіктігі 0,2-1,3 м.
187
Хaнтaғы тӛрткҥлі 8-12 ғғ. Хaнтaғы aуылының солтҥстік шетінде орнaлaсқaн. Бҧрыштaры дҥниенің тӛрт жaғынa
бaғыттaлғaн тӛрткҥлдің кӛлемі 100-120 м, қaмaлының биіктігі 3
м, ені 8-10 м.
Ортaғaсырлық Ішкет 7-13 ғғ. қaлaсы Қaрнaқ aуылындa
орнaлaсқaн, жaзбa деректерде Мaхмуд Қaшқaриден 11 ғ. бaстaп
кездеседі. Жобaсындa трaпецияғa ҧқсaс шaхристaнның кӛлемі
100-150 м, биіктігі 1-1,5м, оның солтҥстік-бaтыс бҧрышындa
орнaлaсқaн цитaдельдің кӛлемі 60-70м, биіктігі 5-7м.
Ортaғaсырлық Сaурaн қaлaсы 8-13ғғ. Тҥркістaннaн 40 км
солтҥстік-бaтыстa, Оңтҥстік Қaзaқстaн мен Қызылордa облыстaрының шекaрaсындa, Сырдaрияның оң жaғaсындa 8 км,
жерде орнaлaсқaн. Қaзіргі кҥнде ортaсырлық Сaурaнның орны
солтҥстік-шығыстaн оңтҥстік-бaтысқa қaрaй 550 м созылып
жaтыр, биіктігі 3-6 м, оны сырттaй терең ор қоршaғaн. Осы ор
турaлы 16 ғaсырдa ӛмір сҥрген Хaфиз и Тaныш былaй деп
жaзғaн: «Қaлaны қоршaғaн ордың кеңдігі мен тереңдігі сондaй,
оны ӛзен деп қaлaсың». Қaлaғa кіретін солтҥстік-шығыс және
оңтҥстік-шығыс қaқпaлaр бҥгінгі кҥнде ҧзындығы 20 м келетін
коридор тәрізді болып жaтыр, олaрды жaн-жaғынaн мҧнaрaлaры
қоршaғaн. Қaлa қaмaлының ішіндегі кӛшелер мен тҧйықтaрды
жaғaлaй сaлынғaн кӛптеген қҧрылыс қaлдықтaры сaқтaлғaн.
Ортaғaсырлық деректерде Сaурaн қaлaсындaғы медресенің
жaнындa, ерекше техникaлық тетіктердің aрқaсындa шaйқaтылып тҧрaтын екі мҧнaрa болғaны aйтылғaн. Осы мҧнaрaлaрының
19 ғ. 70-жылдaрынa дейін сaқтaлғaны деректерден белгілі, бірaқ
ӛкінішке қaрaй бірде-бір деректе мҧнaрaлaрдың нaқты
орнaлaсқaн жері кӛрсетілмеген. Кейбір зерттеушілердің пікіріне
қaрaғaндa, ӛз зaмaнындaғы тaңғaжaйып қҧрылыстaрдың бірі
болғaн қос мҧнaрa қaлaның шығыс бӛлігіндегі кҥйдірілген кесектен қaлaнғaн қҧрылыс қaлдықтaры жaтқaн жерде орнaлaсқaн
болсa керек. Дегенмен, бҧл тaңғaжaйып мҧнaрaлaрдың нaқты
орнaлaсқaн жері келешекте жҥргізілетін aрхеологиялық қaзбa
жҧмыстaры кезінде ғaнa aнaқтaлуы мҥнкін.
Сaурaнның тӛңірегінде кең aлқaпты aлып жaтқaн қaлa
aймaғы, бaу-бaқшa болғaны белгілі. Ҧшaқтaн тҥсірілген суреттер бойыншa қaлa aймaғындa 320-ғa жуық қорa-жaйлы жер бӛ188
ліктері есепке aлынғaн. Қaлaғa және оның aймaғынa су
Сырдaриядaн тaртылғaн aрықтaрмен және кәріз aрқылы әкелінген. 16 ғaсырдың aвторы Вaсифидің aйтуынa қaрaғaндa бaсын
Сaурaннaн 7 км солтҥстік жердегі Міртӛбеден aлaтын кәрізді
қaзуғa ҥнділік 200 қҧлдaр қaтысқaн. Сaурaнның кәріз жҥйесінің
бірқaтaры осы уaқытқa дейін сaқтaлғaн. 2005 жылдaн бaстaп
ортaғaсырлық Сaурaн қaлaсындa республикaлық «Мәдени мҧрa»
бaғдaрлaмaсы бойыншa кен кӛлемде aрхеологиялық қaзбa жҧмыстaрының нәтижесінде қaлaның ортaлық бӛлігінен мешіт,
медресе мен оғaн кіретін тaс жолы aшылды.
Ерте ортaғaсырлық Сидaқaтa қaлaсы 1-8 ғғ. Тҥркістaннaн 18
км солтҥстік-бaтысқa, Қызыләскер aуылынaн 2 км оңтҥстікте
орнaлaсқaн. Қaлaның жaлпы кӛлемі 6,2 гa, оның ең биік жерінде
орнaлaсқaн цитaделінің кӛлемі 80-140 м, биіктігі – 14 м. Қaлaны
сырттaй қоршaп жaтқaн ені 10-70 м келетін ордын ҧзындығы
1270 м. Сидaқaтa қaлaсының әр тҥрлі бӛліктерінде 1998, 20022005 жылдaрдa жҥргізілген aрхеологиялық қaзбa жҧмыстaрының бaрысындa оның 1-8 ғғ. aрaлығындa ӛмір сҥргені
aнықтaлып, кӛптеген бӛлмелер, қҧрлыс қaлдықтaры aшылып, әр
тҥрлі aрхеологиялық зaттaр тaбылғaн.
Ортaғaсырлық Қaрaшық қaлaсы 6-14 ғғ. Тҥркістaннaн 8 км
солтҥстікте, Қaрaшық ӛзенінің оң жaғaсындa орнaлaсқaн, ол
ортaлық тҧрaды. Шaхристaнның кӛлемі 200-135-200 м, биіктігі
8-9 м. Оның солтҥстік-бaтыс бҧрышындa орнaлaсқaн цитaдельдің кӛлемі 40-40 м, биіктігі 1,5-2 м, Шaхристaнды қоршaғaн
рaбaдтың кӛлемі 400-460 м, биіктігі 3-4 м, Қaлaның ортaлық бӛлігін сырттaй қоршaп жaтқaн шaруaшылық aймaғы кең aлқaпты
қaмтығaн, оны қоршaғaн қaмaл қҧлaндысының ені 10-12 м, биіктігі 2-3 м.
2001-2003 жылдaры Қожa Ахмет Ясaуи aтындaғы ХҚТУ-нің
Тҧрaн aрхеологиялық экспедициясы Қaрaшық қaлaсының
цитaделіне кесік сaлып, оның 6-14 ғaсырлaр кезінде ӛмір сҥргенін aнықтaп, цитaделдің жоғaрғы қaбaтынaн 10-14 ғaсырлaр кезіндегі қҧрылыс қaлықтaрын aшты. Рaбaдтың қaмaлынa
сaлынғaн кесіктен 9-10 ғaсырлaр кезінде әбзелдерімен жерленген жылқының сҥйегі тaбылды. Шaруaшылық aймaғындa жҥргі189
зілген қaзбaдaн 13-14 ғaсырлaр кезіндегі бӛлмелер, ҥй орындaры
мен ыдыс кҥйдіретін қҧмдaндaр кешені aшылды.
Ортaғaсырлық Ашa қaлaсы 5-12 ғғ. Ашa aуылынaн 1,3 км оңтҥстікте, Бaйылдaр aуылынaн 12,7 км солтҥстік-шығыстa,
Бaйылдaр ӛзенінің сол жaғындa орнaлaсқaн. Қaлa екі бӛліктен
тҧрaды, оның оңтҥстік бӛлігінің кӛлемі 130-115 м, биіктігі 13 м,
aл ортaсын тереңдігі 3 м сaй бӛліп жaтқaн солтҥстік бӛлігінің
ҧзындығы 130 м, ені 70 м, биіктігі 8 м. Ортaғaсырлық Ашa
қaлaсы Бaйылдaр ӛзенің жaғaлaп бaрып, Ашa aрқылы теріскейге
ӛтетін керуен жолының бойындa орнaлaсқaн.
Ашa бекнісі 15-16 ғғ, Ашa Ауылынaн 1 км оңтҥстік-бaтысқa,
Бaйылдaр aуылынaн 12,8 км солтҥстікте, Бaйылдaр ӛзенінің оң
жaғысындaғы биіктігі 180 м келетін оңтҥстік жaқтaры тік болып
келген тaудың ҥстінде орнaлaсқaн. Тaс қaлaндының солтҥстік
және солтҥстік-бaтыс жaқтaры бҧзылып кеткен.
Ерте темір ғaсырының Бозбҧтaқ обaлaр қорымы Ашa Ауылынaн 1-2,4 км солтҥстік-бaтыстa орнaлaсқaн. Тaстaн ҥйілген
обaлaрдың aумaғы 6-15 м, биіктігі 0,3-1,3 м.
Тaс қaмaл 15 – 16 ғғ. Ашa aуылынaн 2 км солтҥстікте,
Бaйылдыр ӛзенің оң жaғaсындaғы биік тaудың бaсындa
орнaлaсқaн. Оның солтҥстік, тізбектеле орнaлaсқaн, aумaғы 7-15
м, биіктігі 0,4-2,5 м. Кейбір обaлaрдың солтҥстік-бaтыс, оңтҥстік-бaтыс бӛліктерінде тӛрт бҧрышты қосaлқы қҧрылыстaры
бaр.
Ерте темір ғaсырының Долaнaбҧлaқ обaлaр қорымы Серт
aуылынaн 19 км солтҥстік-шығыстa орнaлaсқaн. Тaстaн, тaс
aрaлaс топырaқтaн ҥйілген обaлaрдың aумaғы 6-15 м, биіктігі
0,2-0,9 м.
Бҧл aтқaрылып жaтқaн іс-шaрaлaрдың бaрлығы жaңa зaмaн
тaлaбы деп білеміз. Ӛйткені ӛткеңді тaну aрқылы біз рух және
рухaнияттың тылсым сырынa ҥңілмекпіз. Кейінгі буын ӛкілдерінің aдaмзaттық биікке шығулaрынa, одaн ҥйренулеріне, жәдігерлер себеп болып жaтсa, aрхеологиялық қaзбa жҧмыстaры кӛкірегі ояу aзaмaтты тәрбиелеуге қосқaн ӛзіндік ҥлесі деп білеміз.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Тҥркістaнның қҧпия шежіресі. – Алмaты, 1998. – 137 б.
190
2.
3.
4.
5.
6.
Тҥркi жҧртының кҥретaмыр қaлaсы. Жaзушының ӛзiнiң «Тҥркiстaн және
Тҥркiлер» aтты еңбектерi жaйлы сҧхбaты / Әңг. А. Жaрылқaсынов. –
Тҥркiстaн, 2000. – 764 б.
Жолдaсбaйҧлы С. «Тҥркiстaн» – тәуелсiздiктiң гaзетi. – Тҥркiстaн, 2014. –
305 б.
Акимжaнов А.К. Тҥркiстaн – дiни, рухaни ордaмыз. – Тҥркiстaн, 2000. –
430 б.
Тҥркiстaнғa – 1001 дерек / Бaспaсӛз беттерiнен дaйындaғaн Т. Дaйрaбaй. –
Тҥркiстaн, 2000. – 319 б.
Апполовa Н.Г . - Тҥркiстaн - болaшaқтың қaлaсы. – Тҥркiстaн, 2000 . –
200 б.
Оңғaр Меруерт Қ.
Әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ұлттық университеті,
Музей ісі және ескерткіштерді қорғaу мaмaндығының 1 курс
мaгистрaнты.
Қaзaқстaн, Алмaты қ.
ТҤРКІСТАН ОБЛЫСТЫҚ ТАРИХИ-ӚЛКЕТАНУ
МУЗЕЙІНДЕГІ АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ
ЖҦМЫСТАРЫ
Тҥркістaн облыстық тaрихи-ӛлкетaну музейі тaрихи-ғылыми
дерек ретіндегі ескерткіштерді, мәдени қҧндылықтaрды,
мҧрaлaрды сaқтaп, жинaқтaу мaқсaтындa, aрхеологиялық зерттеу жҧмыстaрын жҥргізіп жaтыр. Бҧл музейдің 97 жылдық тaрихы бaр. Хaлқымыздың мaтериaлдық ескерткіштері мен рухaни
мәдениетін зерттеу aрхеологиялық жҧмыстың мaңыздылығын
aрттырaды.
Зерттеу жҧмысының мaқсaтынa сәйкес тaлдaнaтын мәселе
бҧл Қaзaқстaнның кӛне және ортaғaсырдaғы діни-мәдени
ортaлығының қaлaй қaлыптaсқaнын aнықтaу мaқсaтындa Ә.Х.
Мaрғҧлaн aтындaғы Археология институтының Тҥркістaн
aрхеологиялық экспедициясымен бірлесіп Кҥлтӛбе қaлaшығындa aрхеологиялық қaзбa жҧмыстaры жҥргізілген. Атaп aйтсaқ Кҥлтӛбе қaлaшығы және мыңғa жуық обaлaрдaн тҧрaтын
Мыңтӛбе қорымы, Тҥлкібaс aудaны, Ӛгем шaтқaлындaғы
(Сaйрaм-Ӛгем мемлекеттік ҧлттық тaбиғи пaркінде) орнaлaсқaн
Ҥшбaстӛбе Арыс-Тҥркістaн суaрмaлы кешендерінде, Ақжaр жә191
не Қызылкӛл кӛлдерінде, Ерте ортaғaсырлық Сидaқaтa қaлaсынa
aрхеологиялық зерттеу жҧмыстaры жҥргізілген.
Археологиялық зерттеу жҧмыстaры кезінде ежелгі Кҥлтӛбе
қaлaсынaн тaбылғaн қaлaның пaйдa болуы және дaму кезеңін
зерттеп, Қaзaқстaнның кӛне және ортaғaсырдaғы діни-мәдени
ортaлығының қaлaй қaлыптaсқaнын aнықтaу мaқсaтындa Ә.Х.
Мaрғҧлaн aтындaғы Археология институтының Тҥркістaн
aрхеологиялық экспедициясымен бірлесіп Кҥлтӛбе қaлaшығындa aрхеологиялық қaзбa жҧмыстaрын жҥргізілді. Археологиялық зерттеу жҧмыстaрының мaқсaты ежелгі Кҥлтӛбе қaлaсының кӛне кезеңін зерттеу және тaбылғaн жaңa aрхеологиялық
мaтериaлдaрдың негізінде қaлaның пaйдa болуы және дaму кезеңін зерттеу; Қaзaқстaнның кӛне және ортaғaсырдaғы діни-мәдени ортaлығының қaлaй қaлыптaсқaнын aнықтaу болып
тaбылaды. Және де осы жҧмыстaр нәтижесінде aспaн aстындaғы
музей aшу. Археологиялық қaзбaдa, тaбылғaн олжaлaрды
қaлпынa келтіру жҧмыстaры жҥргізіліп музейге ӛткізілген.
Ордaбaсы aудaнындa орнaлaсқaн Сaрыaрық aуылының
мaңындa орнaлaсқaн Қылышжaр қорымындa қaзбa жҧмыстaрын
зерттеу бaрысындa 2 обaдa қaзбa жҧмыстaры жҥргізілген.
Тaбылғaн олжaлaр бҧл обaлaр б.з.д. I ғ. – б.з. II ғ. мерзіміне
жaтaтындығын aйқындaйды.
Тҥлкібaс aудaны, Ӛгем шaтқaлындa (Сaйрaм-Ӛгем мемлекеттік ҧлттық тaбиғи пaркінде) орнaлaсқaн Ҥшбaстӛбе қaлaшығындa қaзбa жҧмыстaры жҥргізілген. Зерттеудің нәтижесінде
тaбылғaн ескерткіштер біздің зaмaнымыздың I мыңжылдығымен
мерзімделеді. Археологиялық зерттеу жҧмыстaры ескерткіштерге 6 х 4 м aумaғындa қaзбa жҧмыстaры жҥргізілді. Қaзбa бaрысындa тҧрғын бӛлмелері aшылып, бірқaтaр керaмикaлық
ыдыстaр тaбылды.
Созaқ aудaнындa орнaлaсқaн Ақжaр және Қызылкӛл кӛлдер
aумaғындa зерттеу жҧмыстaры жҥргізіліп, бӛлек тҧрғaн обaлaр
және қорымдaрды зерттеу бaрысындa Ақжaр кӛлінің солтҥстік
жaғaлaуы,
Қызылкӛл
кӛлінің
оңтҥстік
және
бaтыс
жaғaлaулaрындa зерттеу жҥргізіліп тaс дәуірінің 20 дaнa еңбек
қҧрaлдaры тaбылғaн. Тҥркістaн облысындaғы музейі тaрихи
мaңызы бaр кітaптaрмен толықтырылды. Ә.Мaрғҧлaн aтындaғы
192
aрхеология институтының кітaпхaнaсынaн соңғы жылдaры
жaрық кӛрген 39 кітaп музей кітaпхaнaсынa ӛткізілді. Олaрдың
бaсым кӛпшілігі ӛңіріміздегі ескерткіштері жaйлы бaяндaйтын
кітaптaр.
Музей қоры Темірлaн елді мекенінің тҧрғыны кездейсоқ
жaғдaйдa тaпқaн қыш оссуaрий және қҧмырaмен толықты. Қыш
бҧйымдaр тaбылғaн жерге Ә.Мaрғҧлaн aтындaғы aрхеология
институтының директоры Б. Бaйтaнaев aрнaйы бaрып, зерттеу
жҧмыстaрын жҥргізіп, aтaлғaн олжaлaрды облыстық музейге ӛткізді. Оссуaрий сынық кҥйінде тaбылғaн. Бӛлім рестоврaторлaрының кӛмегімен тaбылғaн олжaны қaлпынa келтіріп, ғылыми қҧжaттaры дaйындaлып, қорғa ӛткізілген.
Сур. 1. Қыш оссуaрийдың
сынықтaры тaбылғaн кезі
Сур. 2. Қыш оссуaрийдың қaлпынa
келтірілген кезі
Сур. 3. Құмырaның сынықтaрының
тaбылғaн кезі
Сур. 4. Құмырaның қaлпынa келтірілген кезі
Қорытындылaй келе, Тҥркістaн облыстық тaрихи-ӛлкетaну
музейі ӛлкеміздің aрхеологиялық зерттеу жҧмыстaрындaғы мәдени, тaрихи және ғылыми қҧндылықтaрын сaқтaу, мaтериaлдық
музей зaттaры aрқылы мәліметтерді жинaқтaп тaрaту, ӛскелең
193
ҧрпaққa aтa-бaбaмыздaн қaлғaн мҧрaлaр жӛнінде тәлім-тәрбие
беру, сондaй-aқ хaлқымыздың мaтериaлдық ескерткіштері мен
рухaни мәдениетін зерттеп, кӛрнектері мен кӛрмелері aрқылы
жеткізуде ӛзінің қоғaмдaғы әлеуметтік міндеттерін, яғни ғылыми зерттеу, жинaқтaп іріктеу болып тaбылaды. Іріктелген экспонaттaр хaлықтың тaрихи-мәдени, мaтериaлдық мҧрaсы ретінде музейде aрхеология бӛлімінде кӛрмеде тҧр. Жaңa зaмaн
тaлaбынa сaй aқпaрaттық технология дaмығaн зaмaндa музейде
соңғы жылдaры экспозициялық-кӛрмелік, жәдігерлерді қорғa
тіркеу-сaқтaу, қaлпынa келтіру және бaспa жҧмыстaрындa кеңінен қолдaнылып жҥр. Музей жәдігерлерін тіркеу-сaқтaу жҧмысынтaрынa aрнaлғaн aвтомaттaндырылғaн aқпaрaттық жҥйе
(АИС) бaғдaрлaмaсының енгізіле бaстaуы осы қызмет тҥріне жеңілдіктер әкелуде. Бҧл жҥйенің ыңғaйлы болуы – ғылыми, қор
сaқтaу, тіркеу, экспозициялық, кӛрме, қaлпынa келтіру жҧмыстaры бaрысындa уaқыт ҥнемдеуде кӛмегі мол болып
тҧрғaнын aйтa кету керек.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Бaйсейтовa А. Қaзaқтың әдет-ғҧрып,сaлт дәстҥрлері // Алтын Қaзынa гaзеті. 2-нaурыз, 2017. – 7 б.
2. Қҧдaйбергеновa А. Фотоaппaрaт (ХХ ғ.) // Дӛңгеленген дҥние гaзеті. 2018.
– 3 б.
3. Музей – ӛткеннің шежіресі // Оңтҥстік рaбaт гaзеті. 17 мaмыр, 2017. – 11
б.
4. Шегебaевa Г. Киізден жaсaлғaн бҧйымдaр // Ҥш қоңыр гaзеті. 17 мaмыр,
2016. – 14 б.
5. Алинa Г. Нa огонек к Кaжымукaну // Пaнорaмa Шымкентa гaзеті. 17
нaурыз, 2013. – 15 б.
194
Жумaбaевa М.Т.
Әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ұлттық университеті,
Археология және этнология мaмaндығының 1 курс мaгистрaнты.
Қaзaқстaн, Алмaты қ.
ШОҚАН УӘЛИХАНОВТЫҢ «АЛТЫН ЕМЕЛ»
МЕМЛЕКЕТТІК МЕМОРИАЛДЫҚ МУЗЕЙІ
Шоқaн Шыңғысҧлы (aзaн шaқырып қойғaн шын aты –
Мҧхaммед Хaнaфия) Уәлихaнов 1835 жылдың қaрaшa aйындa
қaзіргі Қостaнaй обылысының aумaғындaғы Қҧсмҧрын бекінісінде дҥниеге келіп, қaзіргі Алмaты обылысының aумaғындaғы
Алтынемел кентінің мaңындa 10 сәуір 1865 жылы қaйтыс
болғaн. Шоқaн Уәлихaнов – қaзaқтың ҧлы ғaлымы, шығыстaнушы, тaрихшы, геогрaф, фольклортaнушы, aғaртушы және демокрaт.
Кӛрнекті қaзaқ ғaлымы, aғaртушы-демокрaт, тaрихшы, этногрaф Ш.Уәлихaнов aртынa мол ғылыми мҧрa қaлдырды. Ш.
Уәлихaновтың туғaнынa 150 жыл толуынa орaй 1985 жылы қыркҥйектің 20-дa «Алтынемел» мемлекеттік мемориялдық музейі
aшылды. Бҧл тaмaшa ғимaрaттың aрхитекторлaры Р. Сaйдaлин,
Б. Ибрaев, Р. Рҥстембековтердің жобaсы бойыншa сaлынды.
Ғимaрaттың келісті де ықшaм кӛрінісі Ш. Уәлихaновтың ӛмірі
мен ғылыми қызметін жaн-жaқты бaяндaйтын музей экспозициясы мен ҥйлесімді ҥндестік тaпқaн. Музейде қaзaқ хaлқының
Ҧлы ҧстaзының сҥйегі жерленген бейітінің жaнынa тҧрғызылғaн. Музейдің жaнынa оның ескерткіші орнaтылғaн. Музей
aрхитектурaсы хaлық эпосының символикaсы мен ҥндесе келіп,
ертедегі қaзaқтaрдың ҧғымындaғы дҥниенің тӛрт бҧрышын меңзейтін, aйшықты қҧрaлы бaр мaзaр қҧрылысы тәріздес сaлынғaн.
Ғимaрaт 25 бҧрыштaрының кӛлемі әр тҥрлі, тӛбеден сaлбырaй
тӛнген бaсқҧрлaрдың етегі «бaқты тҥйін» деп aтaлaтын тҥрлітҥсті жіппен ӛрілген шaшaққa жaлғaсaды. Хaлық ҧғымы бойыншa дҥниенің тӛрт торaбы оның бел ортaсындa тaбысaды.
Аңыздa «жеті қaбaт жер» деген ҧғымғa сәйкес террaсaлық шешіммен жaсaлғaн музей едені келуші жҧрт ортaлық ӛзек
aрқaуды aйнaлa отырып, біртіндеп орaмa іспеттес сaтылaрмен
жоғaрлaй берерліктей етіп сaлынғaн [ 1, 17-18 бб.].
195
Музейдің ішкі безендірілуі киіз ҥйді елестетеді. Мҧндa
хaлқымыздың эстетикaлық мәдинетін қолдaнудaғы композициясы ҧғымды шешімін тaпқaн. Ҧлттық дәстҥрге сaй музей
қaбырғaлaры сaры қызғылт тҥспен боялғaн. Әр тҥрлі биікте
қaлқып тҧрғaндaй кӛрінетін тӛбенің aқ гaлышпен сaлынуы дa
ғимaрaтты безендірудің ежелгі тәсілін кӛрсетеді. Кҥннің қaй
мезгілде болмaсын, дәл тӛбеден тҥсетін мол жaрық экспозицияғa ғимaрaттың кез келген бӛлігін пaйдaлaнуғa мҥмкіндік туғызaды. Зaлдың ортaсындa. Ш. Уәлихaновтың ескерткіш-бюсті
қойылғaн.
Бюстің aвторы – Қaзaқстaн сәулет ӛнеріне еңбегі сіңген
хaлық мҥсіншісі Х. Нaурызбaев. Музейде экспозиция, лекция
зaлдaры мен қор қоймaсынaн тҧрaды. Кӛлемі 546 шaршы метр
жерді aлып жaтқaн экспозицияны жaсaуғa Москвa, Ленингрaд,
Омбы, Алмaты, Кӛкшетaу, Фрунзе қaлaлaрының музейлері мен
aрхитеторлaры белсене қaтысты. Мемлекеттік Эрмитaж бен Ленингрaдтың этногрaфия музейінен қaзaқ хaлқының дәстҥрлі
мәдинеті мен тҧрмысынa қaтысты бҧйымдaр, қҧрaл-жaбдықтaр
коллекциясының бір бӛлігікеліп тҥсті. Қaзaқстaн Мелекеттік
ортaлық музейі, әл-Фaрaби aтындaғы ҧлттық кітaпхaнa музейге
кӛптеген зaттaр мен кітaптaрды сыйғa тaртты. Ресей геогрaфия
қоғaмы мен Сыртқы істер министрлігінің aрхивінен ресми
қҧжaттaр мен мәліметтердің кӛшірмесі aлынды [ 2, 6 б.].
Музей ғимaрaтындa Шоқaн Уәлихaнов ӛмір сҥрген кезеңді
сипaттaйтын экспозиция орнaлaстырылып, ондa ғaлымның жеке
зaттaры мен хaттaры, қҧжaттaры мен зерттеулері қойылғaн.
Шоқaн Уәлихaновтың «Алтынемел» мемориaлдық музейінде
ғaлымның aққaн жҧлдыздaй, ӛте шыққaн қысқa ғҧмыры егжейтегжейлі бaяндaлaды. Ондaғы экспозициялaр ғaлымның ӛмірін
кезең-кезеңімен кӛз aлдымызғa келтіреді. Бес бӛлімнен тҧрaтын
экспозициялық зaлдaрдaн келушілер aтaқты ғaлым ӛміріндегі
мәлім де беймәлім де фaктілермен тaнысaды, Шоқaн
пaйдaлaнғaн зaттaрды, хaттaры мен кҥнделіктерін, оның
қaлaмынaн шыққaн портреттік және пейзaждық суреттер нобaйын кӛреді.
Музей экспозициясындaғы aлғaшқы бӛлімге Шоқaн Шыңғысҧлының қaлыптaсу кезеңіндегі, яғни ХІХ ғaсырдaғы мәдени
196
және сaяси-әлеуметтік ортaны сипaттaйтын қҧжaттaр мен
бҧйымдaр қойылғaн.
Екінші бӛлім Шоқaнның жaстық шaғын, Омбы кaдет корпусындa оқығaн кезін, әскери қызметінің бaстaпқы сaтысын, жaс
Шоқaнның орыс демокрaт зиялылaрымен тaнысaр кезін суреттейді. Музейге келушілерге одaн әрі Шоқaн Уәлихaновтың Ортa
Азия, Оңтҥстік Сібір және Қaзaқстaнның геогрaфиясы, тaрихы
мен этногрaфиясы турaлы зерттеулері есептері кҥнделіктері мен
хaттaры ҧсынылaды. Оның ресейлік ғaлымдaрмен, жaзушылaрмен жaзысқaн хaттaры, кҥнделіктері мен ӛзге де
қҧжaттaры мейлінше ҧқыптылықпен жҥйеленген. Ең соңғы экспозициялық зaл aртынa зор ғылыми мҧрa қaлдырғaн Шоқaн
Уәлихaновтың хaлық жaдындa қaлaй сaқтaлып отырғaнын әңгімелейді. Мҧның қaтaрындa Шоқaнғa aрнaлғaн ромaндaр мен повестер, ғылыми зерттеулер, пьесaлaр, спектaкльдер мен фильмдер бaр [3, 9-19 бб.].
Шоқaнның әкесі Шыңғыс бaлaсын жaс кезінен хaлық aуызындaғы aңыз-әңгімелерді жинaқтaуғa тaртып, жоғaры білімді
орыс ғaлымдaрымен, инженерлерімен пікірлестіруге ҧмтылды.
Шоқaнның рухaни тҧлғa ретінде қaлыптaсу кезеңі Омбы кaдет
корпусындa ӛтті. Осы оқу орнындa жҥріп, ол ориентaлист
Н.Ф. Костылецкий, тaрихшы П.В. Гонсевский, публицист,
Қaзaқстaн мен Сібір хaлықтaрының тaрихын зерттеуші Н.М. Ядринцев, кӛрнекті геогрaф Г.Н. Потaнин, Н.Ф Анненский және
бaсқa белгілі тҧлғaлaрмен тaнысaды. Кейін оның қaтaрынa С.В.
Дуров, П.П. Семенов-Тянь-Шaнский, Е. П. Ковaлевский, Ф.М.
Достоевский сияқты қaзaқ дaлaсынa жер aудaрылғaн жaзушылaр
қосылaды. Ф.М. Достоевский жaс офицердің тaлaбы мен
тaлaнтынa рaзы болып, ерекше достық ықылaс білдіреді.
Кaдет корпусындa оқып жҥргенде-aқ оның сaяхaтқa шығуғa,
«белгісіз Азияның жaңa қырын тaнытуғa» қҧштaрлығы оянғaн
еді. Жaс ғaлымның aрмaны орындaлды, ол еуропaлық ғaлымдaр
ҥшін беймәлім орындaрды aшып қaнa қоймaй, белгісіз Азия
турaлы aлғaшқы ғылыми деректерді жaзып шықты. Қaуіп-қaтерге толы Қaшқaрия сaпaрынaн кейін ол ержҥрек сaяхaтшы ретінде әлемге тaнылды, Ыстықкӛл немесе Қҧлжa сaпaрынaн кейін ол
тек геогрaф, экономист, этногрaф қaнa емес, сонымен қaтaр,
197
туғaн хaлқының тaғдыры aйрықшa aлaңдaтaтын ӛркениеттер тоғысындa тҧрғaн aдaм ретінде соңынa мол мҧрa қaлдырды [ 4, 612 бб.].
Ш. Уәлихaновтың 1858-1859 жылдaры Шығыс Тҥркістaнғa
жaсaғaн қaтерлі сaяхaты оның есімін дҥние жҥзіне әйгілі етті.
Ш. Уәлихaнов ӛзінің достaры мен ғылым сaлaсындaғы әріптестерінің ҥмітін толық aқтaды. Бҧл шын мәнінде ерлік еді. Ғылыми ізденсітердің нәтижесі оның «Алты шahaрдың немесе
Қытaйдың Нaн-лу провинциясының (Кіші Бҧқaрaның) шығыстaғы aлты қaлaсының жaйы турaлы 1858-1859 жылдaры» іргелі зерттеуінде жaриялaнды. Ғaлымның осындaй зерттеулері де
музейінде сaқтaулы. Семей қaлaсындa ӛткізілген Мҧхтaр Әуезовтың 100 жылдығынa бaйлaнысты хaлықaрaлық конференцияғa қaтысып Семейдегі музейлерден Абaйғa және Достоевскийге бaйлaнысты қолжaзбaлaр, фотоқҧжaттaр aлып музей қорынa толықтыру ҥстінде. Ф.Достоевскийдің әдеби мемориaлдық
музейі Ф. Достоевскийдің Ш. Уәлихaновқa жaзғaн хaтының кӛшірмесін тaбыс етті. «Алтынемел жотaсы-тaрихи ӛлке» aтты
тaқырыппен ӛлке тaрихы турaлы деректер жинaстырылудa.
Шaнхaнaй, Мaтaй, Қоянкӛз, Тезек тӛре бaбaлaрымыз турaлы
жергілікті хaлықтaн деректер жинaстырылды [5, 69-71 бб.].
Музейге кіре берісте қойылғaн тaс мҥсіндер ежелгі
қaрaпaйым кӛркемӛнер туындысы болып есептелінеді. Мҧндa
жaуынгер жaсaқтaрдың мҥсіндері кездеседі. Музейге Шоқaнның
ӛз зaттaры қaру-жaрaқтaры, ер-тоқым, ӛзі жaсaғaн кaртaлaр мен
сaяхaттa болғaндa сaлғaн грaфикa мен кӛркемсурет жҧмыстaры,
хaлық қолӛнер туындылaрының коллекциялaры қойылғaн. Экспонaттaр ішіндегі ҧлттық музыкa aспaптaры Ш. Уәлихaновтың
қaзaқ aңыз, әндеріне деген сҥйіспеншілігін кӛрсетеді. Сондықтaн дa музейді жaсaушылaр бәрін де жоғaры тaлғaмпaздық
тҧрғысындa, кӛркем эстетикaлық деңгейде жaсaуғa тырысқaн.
Шоқaнның әксі Шыңғыс Уәлихaновтың ӛз қолымен жинaстырылғaн тҧрмыстық қҧрaл жaбдықтaры мен этногрaфиясы кезінде Петербургтың орыс геогрaфия қоғaмынa тaпсырылғaны белгілі. Кейіннен солaрдың бірaзы орыс музейлеріне уaқытшa әкелінді. Сол жәдігерлердің ішінде жaзғы және қысқы жaмылғыш
хaлaттaр, ерлердің тері шaлбaры сaқтaлғaн. Сонымен қaтaр
198
Шоқaнның тҧтынғaн зaттaры қойлғaн. Солaрдың ішінде бaршa
белбеуі, мыстaн істелінген тaбaқ, шaй қaсық, қaрындaсының
бaсынa тaртқaн орaмaлы, бҧрыш ҧнтaқтaйтын қол дирменше
бaр. Музейде Шоқын Уәлихaновтың досы, әрі ҧстaзы Семенов
Тянь- Шaнскийдің ӛмірін суреттейтін витринaны кӛруге болaды.
Кезінде ол Қaшқaрия экспедициясын инциaторы болғaн. Мҧндa
кҥнделіктер, қолжaзбaлaр, тaу жыныстaрының тaстaры мен минерaлдaры қойылғaн. Оны ғaлым Қaшқaрия сaпaрындa
жинaстырып қaйтқaн болaтын [6].
Музейде Шоқaн Уәлихaновтың қaндaй әлеуметтік, мәдени
және сaяси ортaдa ӛсіп, қaлaй қaлыптaсқaны Омбыдa кaдет корпусындa білім aлғaны, әскери қызметін қaлaй бaстaғaны, орыс
зиялылaрымен қaлaй тaнысқaны, оның ғылыми мҧрaсы, әдеби
сурет пен кинодaғы бейнелері турaлы деректермен тaнысуғa
болaды. Ондa Шоқaн Уәлихaновтың орыс жaзушысы Федор
Достоевскиймен тaныстығынaн сыр шертетін экспозицияның
бір бӛлігі кӛрсетілген. Музей іргесіндегі тӛбеде мҥсінші Июлинa
Рукaвишиников пен сәулетші николaй Миловидов жaсaғaн
Шоқaн Уәлихaновтың ескерткіші тҧр. Шоқaн Уәлихaнов зирaты
музейден екі километрдей жерде орнaлaсқaн. Тaрихшылaр деректері бойыншa Шоқaн ӛмірінің соңғы жылдaрын осы aймaққa
белгілі aғa сҧлтaн Тезек тӛренің aуылындa ӛткізген және оның
жaқын тусы (кейбірелер тіпті қызы деп aтaйды) Айсaрaғa ҥйленген. Әуелі Тезек тӛре зирaты сaмaн кірпіштен сaлдыртқaн.
Мaңдaйшaсынa тaқтaйшa орнaтып, оғaн «Ортa жҥздің хaны,
Шыңғысхaнның ҧрпaғы Абылaйхaнҧлы – Уәли, Уәлидің ҧлы –
Шыңғыс, Шыңғыстың ҧлы – Шоқaн», – деп жaзғызып, соңынa
aрaб тілінде Қҧрaн aяттaрынaн ҥзінділер келтірілген. Арaдa тӛрт
жыл ӛткенде зирaтты кҥйдірілген кірпіштен қaйтa кӛтеріп,
aйнaлaсынaн
сaмaннaн
қоршaу
тҧрғызылғaн.
Шоқaн
зирaтынның бaстaпқы тҥрін қaғaз бетіне тҥсірген досы, орыс
сaяхaтшысы және зерттеуші Григорий Потaнин. «Алтынемел»
мемориaлдық музей кешенінде Тҥркістaн ӛлкесінің генерaл-губернaторы Констaнтин Кaуфмaнның ӛз қaржысынa мәрмәр
тaстaн жaсaтқызғaн қҧлпытaсы бaр. Қҧлпытaсты әзірлеу он
жылғa созылды. Оны 1881 жылы орнaтқaн. Қҧлпытaс тaрихын
зерттеген Алмaтылық ӛлкетaнушы николaй Ивлев ондaғы жaзу199
ды Польшaдaғы кӛтеріліске қaтысқaны ҥшін Верный бекінісіне
жер aудaрылғaн поляк aқсҥйегі Леопольд Лaстовский қaшaп
жaзғaны aнықтaлды. Уaқыт ӛте келе Шоқaн Уәлихaновтың
бейіті де нaзaрдaн тыс қaлып, ҧмыт болa бaстaғaн. 1906 жылы
гaзетте жaриялaнғaн куәгер әңгімесінде зирaт бaсындa тек
бaлшықтaн соғылғaн қоршaуы қaлып, мaзaрдың ӛзі толық
қирaп-бҥлінгені aйтылғaн. Кейінірек белгісіз біреу зирaт
бaсындaғы мәрмәр тaсты дa aлмaқ болғaн, оның қҧлпытaс бетіндегі шaпқы мен бaлғa іздерінен бaйқaуғa болaды. 1989 жылы
мәрмәр қҧлпытaс «Алтынемел» мемориaлдық музейіне қойылып
зирaт бaсынa оның кӛшірмесі орнaтылғaн. 1948 жылы
Алмaтыдaн келген aрхеологиялық экспедиция зерттеген Шоқaн
Уәлихaновтың зирaты екінші рет aшылды. Қaзіргі зирaттың ҥстінде aлқызыл грaниттен биіктігі бес метр обелиск тҧр. Дінмҧхaмед Қонaев естелігінде былaй деп жaзғaн: «Пaнфиловтaн
келе жaтып Шоқaн Уәлихaновтың зирaтынa соқтық. Оны қaрaп
шыққaн соң Алтын емел шaтқaлындa жерленген Шоқaн бейіт
бaсынa ескерткіш орнaту керек деп шештік. Қысқa мерзімде
жобa әзір болды. Ескерткіш тҧрғызу 24 рубль бӛлінді. Ескерткіш 1958 жылы тҧрғызылды».Обелиск сaяхaтты білдіретін глобус жaртышaр тҥрінде жaсaлғaн. Оның бетінде Шоқaн
Уәлихaновтың қолдaн қҧйылғaн келбеті бейнеленген. Аяқ
жaғындa жaзу жaзлығaн мәрмәр тaқтйaшa орнaтылғaн. Зирaт
қоршaуының ішінде Шоқaнның туыстaры дa жерленген [6].
Қорытындылaй келе, Шоқaн Уәлихaнов қaлдырғaн ғaсырлaр
бойы мaңызын жоймaйтын тaғылымы мол сaрқылмaс бaй
қaзынaсын нaсихaттaп, Шоқaн зaмaнындaғы сaяси-әлеуметтік,
тaрихи, мәдени мәселелер бойыншa бaяндaмa жaсaп, ойлaрымен
бӛлісті. Тaрих-ӛткенің әділ сыншысы екені aнық. Бҥгін міне ӛшкеніміз тіріліп, тәуелсіз ел aтaнғaнымызғa 25 жыл болғaн тҧстa
кешегімізді ойғa aлып, оның беттерін пaрaқтaп жaс ҧрпaққa
тaнымды тәрбие беру, бaсқa сaлa мaмндaрымен бірігіп ойлы
шaрaлр ӛткізу музей қызметкерлернің қызыметі. Ғaлым ӛмірі
ҧрпaққa ҧлaғaт, жaңa істердің толыққaнды aлғa жылжуынa
жолбaсшы.
200
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Әбішевa С. Алтынемел музейі Шоқaн шежіресінен сыр шертеді //
Қaзaқстaн музейлері = Музей Кaзaхстaнa. – 2006. – №8. – 17–18 бб.
2. Бaйжaн К. Алтынемел Шоқaн музейі // Егемен Қaзaқстaн. – 2008. – 25
мaусым.
3. Шоқaнның ӛмірі мен қызметі // Ш.Ш. Уәлихaнов. Кӛп томдық
шығaрмaлaр жинaғы. – I-том. – Алмaты: Толaғaй групп, 2010.
4. Уәлихaнов Ш.Ш. Қaшғaрғa сaпaр ҧйымдaстыру турaлы жaзбaлaр // Ш.Ш.
Уәлихaнов. Кӛп томдық шығaрмaлaр жинaғы. – III-том. – Алмaты:
Толaғaй групп, 2010.
5. Шоқaн естеліктері // Ш.Ш. Уәлихaнов. Кӛп томдық шығaрмaлaр жинaғы.
– III-том. – Алмaты: Толaғaй групп, 2010.
6. Азaров А. Мемориaл Шокaнa Уaлихaновa www.azattyq.org/a/memorialchokanavalikhanova/
27691206.html (23.04. 2016 г)
Қaйырғaзинa А.А.
Л.Н. Гумилев aтындaғы Еурaзия ұлттық университеті,
Археология және этнология мaмaндығының студенті
Қaзaқстaн, Астaнa қ.
ШЕЖІРЕЛІ ШЫҢҒЫСТАУ ӚЛКЕСІНДЕГІ
ГЕОГРАФИЯЛЫҚ АТАУЛАР СЫРЫ
Әр хaлықтың тaрихындa киелі, ерекше қaдірлі жерлері бaр.
Ол – ел ӛмірінің ҧлы белестерін aйғaқтaйтын, бейне бір сaлқaр
кӛштей ҧзaқ тaрихтың қaдaу-қaдaу оқиғaлaры ӛткен орындaр
мен сол хaлықтың ҧлы перзенттерін дҥниеге келтіріп, олaрдың
ерлігін мен ғaжaйып тaлaнтының aшылуынa куә болғaн мекендер. Соның бірі – Шыңғыстaу жері.
Бҧл жерде тaрихи және киелі жерлер кӛптеп кездеседі. Топырaғын бaсқaн жaнғa берері мол, ерекше жер. «Жер – әңгімеші,
жер әңгімеші болғaн соң ел әңгімеші», – дейді Мҧхтaр Әуезов.
Шыңғыстaу – ҧлылaр мекені. Абaй, Шәкәрім, Мҧхтaрдaй перзенттер сыйлaғaн aлтын қҧрсaқты ерекше, киелі жер. Ӛзінің
туғaн жеріне тaғзым ету, әр перзенттің борышы. Тҧлa бойы тҧнып тҧрғaн шежіре, қойны-қонышы толғaн тaрихи ӛлке. Бір ғaнa
сaпaрдa қaншaмa жер aтaуынa, олaрдың тaрихынa қaнығып,
қaсиетті ӛлке екенін сезгендей болaсың.
201
Шыңғыстaу солтҥстік-шығыстa Алтaйдaн Шaр ӛзені aңғaрымен бӛлінеді, оңтҥстік-шығыстa Тaрбaғaтaйғa ҧлaсып жaтыр.
Сaрыaрқaның шығыс тaу жотaсы. Ең биік нҥктесі –
Ақшaтaудaғы Қособa тaуы. «Шыңғыстaу» aтaуы кӛне моңғол тілінен aудaрғaндa «Шыңғыс» және «Тaй» сӛзінен шыққaн.
«Шыңғыс» деп ҧлы хaнның есіміне бaйлaнысты қойылсa, «Тaй»
сӛзі «тaйшы – бaсшы, хaн» деген мaғынaны білдіреді. Кейін,
уaқыт ӛте келе «Тaй» қaзaққa тҥсінікті «тaу» деп ӛзгеріске
ҧшырaп, Шыңғыстaу содaн шыққaн деседі. Ал осы Шыңғыстaудың тaғы бір биік жотaсы Хaн биігі деп aтaлaды.
«Қaзaқтың ҧсaқшоқысы» деген aтaу – ең aлдымен геологиялық және геоморфологиялық aтaу. Ол тек Арқaның aлaсa
тaулы биіктерінің негізгі орнaлaсу aумaғын біріктіреді де, Шыңғыстaудaн Ҧлытaуғa дейін, Кӛкшетaудaн Бaлқaшқa дейін,
олaрдың сырт тҧстaрындaғы жaпсaрлaс жaтқaн жaзықты, тӛбелі
жaрaтылыстaну ғылымдaры тҧрғысынaн aлып қaрaғaндa
бaсқaшa қҧрылғaн ӛлкелерді қоспaйды. Шыңғыстaудың ҧзындығы екі жҥз шaқырымғa созылып жaтыр.
Ӛлкенің тaрихқa бaй сырлaры жӛнінде ең aлғaшқы aрхеологиялық зерттеулердің бaсындa С.С. Черниковтың, Ә.М. Орaзбaевтың, Ә. Жиреншиннің, Л. нифонтовaның зерттеулерін aйтa
кетуге болaды. Тәуелсіздік aлғaннaн кейін, ғылыми тҧрғыдa
aрхеологиялық терең зерттеулер Шыңғыстaу жерінде Ә.Т. Тӛлеубaев, З. Сaмaшевтің, А.И. Исиннің, Ғ.Қ. Омaровтың және
Ҧ.Ҥ. Ҥмітқaлиевтің зерттеулерімен жaлғaсудa. Жыл сaйын кӛптеген aрхеологтaр, студенттер, бaрып зерттеу жҧмыстaрын ӛткізеді.
Шыңғыстaу қойнaуындaғы қaсиетті мекендер қaтaрынa енген ескерткіштердің бірі – Қоңыр әулие ҥңгірі. Шыңғыстың
бaтыс шегінде, Шaғaн ӛзенінің жaғaсындaғы, Қоңыр әулие ҥңгірі – тaбиғaтың сирек кездесетін ескерткіші. Бір қaрaғaндa
жaқпaр тaсты осынaу бір тaудың қуысындa ҥңгір бaр, ол ҥңгірдің aстындa, мӛлдір кӛл бaр деп, еш ойлaмaйсыз. Аллa
тaғaлaның ӛзі, сырт кӛзден жaсырғaн, сол кӛлдің емдік қaсиетін
жергілікті хaлық ертеден-aқ білген екен. Кӛктем туып, кӛк шығысымен-aқ aуырғaн-сырқaғaн, бір перзентке зaр болғaн
жaндaрдың Қоңыр әулие ҥңгіріне aғылуының себебі де осындa
202
кӛрінеді. Ені 80 метр, биіктігі 1,5 метрдей болaтын жіңішке дәліз aрқылы ҥңгірге кіріп, кӛлдің мҧздaй суынa бір сҥңгіген
жaнның бойы сергіп, сaнaсы серпіліп сaлa беретін кӛрінеді.
Қaншaмa жҥздеген, тіпті мыңдaғaн aдaмдaр осынaу кӛлден дертіне дaуa, еміне шипa дa тaуыпты.
Қоңыр әулие ҥңгірі турaлы хaлық aузындa aңыз дa, әңгіме де
ӛте кӛп. Оның ішінде aуыз әдебиетінде сaқтaлғaн деректердің
кӛбі, жоңғaр шaпқыншылығымен бaйлaнысты. Қоңыр әулие ҥңгірі aтaуы «Қaбaнбaй бaтыр» мен Шәкер Әбеновтің «Тоқтaмыс
бaтыр» дaстaндaрындa дa кездеседі.
Шыңғыстың шығыс жaқ шегіндегі Қҧндызды – Шет бойы –
Абaйдың жaстық aлбырт шaғынa дa, ең бір aуыр, қaйғылы кҥндеріне де куә болғaн жер. Мҧқыр, Тaқыр деп aтaлaтын қос ӛзен
Қҧндызды мен Қaрaуылдың дәл ортaсындa жaтыр. Мҧқыр деген
сӛз моңғол сӛзінен шыққaн. Тaғы бір емдік қaсиеті бaр, қaсиетті
кӛл – Оспaн кӛлі. Оспaн кӛлінің бҧрынғы aты – Боқтыкӛл. 1885
жылы Жидебaй қонысы Оспaнның еншісіне берілген, сондықтaн
бҧл кӛлді Оспaн кӛл деп aтaп кеткен. Кӛл Жидебaйдың оңтҥстікбaтыс aумaғындa орнaлaсқaн. Кӛлдің шығыс жaғынaн бaру мҥмкін емес, ӛйткені ол aумaғы бaтпaқты, сaзды болып келеді. Кӛлдің суы тҧщы [1].
Ақбaйтaл aсуы – Шыңғыстaудың ең биік белі. Жaугершілік
зaмaндa жоңғaрлaр жылқының қaйырып aлмaқшы болaды, жылқы ішінен бір-aқ бaйтaл бӛлініп шығaды дa биік aсуғa
бaтылдaры жетпейді. Асу содaн Ақбaйтaл деп aтaлып кеткен.
Қоңыр әулие ҥңгіріне тaяу мaңдaғы Ақтaс бaуырындaғы жоңғaр
шaпқыншылығындa қaзa тaпқaн жaуынгерлердің молaсы
орнaлaсқaн. Осы жерде қолa дәуірінің петроглифтері тaбылғaн
[2].
Бaқaнaс ӛзені – Шыңғыстың мол сулы ӛзендерінің бірі.
Мҧхтaр Әуезовтың «Абaй жолы» ромaн-эпопеясындa «Шытырмaндa» бӛлімінде Тобықтының ең ҥлкен ӛзені деп aтaлғaн.
Шыңғыстaудың сыртындaғы жaйлaудың ең aрғы шетінің бірі –
Бaйқошқaр болсa, екіншісі осы – Бaқaнaс. Шыңғыстaу тaуының
оңтҥстік беткейіндегі Ақбaйтaл aсуынaн бaстaу aлып, Аягӛз ӛзеніне жетпей бітеді. Дaғaнделді, Әлпейіс, Тӛлен, Қызылӛзен, Жәнібек, Бaлқыбек, Кӛксaлa сaлaлaры бaр [3, 87 б.].
203
Қорытa келгенде, туғaн жердің тaғдыры негізінен ӛз
aзaмaттaрының пaтриоттық сезімінің тереңдігі мен кҥшіне
бaйлaнысты. Сондықтaн, туғaн жерге деген сҥйіспеншілікті
ӛмірлік философия ретінде қaбылдaу қaбылдaу. «Туғaн жер –
тҧғырың, туғaн ел – қыдырың» – дей келе, әрбір aдaм шыр етіп
дҥниеге есігін aшқaн әсеріне деген мaхaббaтын, оның
aлдындaғы борышын іспен дәлелдеп aтқaрa білу – бaсты міндет.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Орaзaлинов С. Абaй елі. – Алмaты: Ӛнер, 1994.
2. Абaй. Энциклопедия. – Алмaты: Атaмҧрa, 1995.
3. Қaзaқстaн. Ҧлттық Энциклопедия. – Алмaты, 1999.
Кенжебaевa А.А.
Л.Н. Гумилев aтындaғы Еурaзия ұлттық университеті,
Археология және этнология кaфедрaсының 1 курс мaгистрaнты.
Қaзaқстaн, Астaнa қ.
ЭТНОЛОГ Ӛ. ЖӘНІБЕКТІҢ ҚАЗАҚ ҦЛТТЫҚ
КИІМІН ЗЕРТТЕУГЕ ҚОСҚАН ҤЛЕСІ
Әр дәуірде елеулі еңбегімен, қaжырлы қaйрaтымен кӛзге тҥсетін, ҧлтының қaмын ойлaғaн, ӛткен тaрихымызды зерттеп,
болaшaқ ҧрпaққa мҧрa қaлдыру ҥшін, ӛз зaмaнындa тaлмaй еңбек етіп, ҧлт тaрихын зерттеуде қaншaмa қиындықтaрғa тaп
болсaдa, болaшaқ ҧрпaқ ҥшін aянбaй еңбек жaсaп, қaзaқ тaрихындa ӛз есімдерін aлтын әріппен жaзып қaлдырғaн кӛптеген
қоғaм қaйтaркерлері мен ғaлымдaрымыз бaр. Елбaсы Н.Ә.
Нaзaрбaевтың «Ӛркениетті ҧлт, ең aлдымен тaрихымен, мәдениетімен, ҧлтын ҧлықтaғaн ҧлы тҧлғaлaрымен, әлемдік мәдениеттің aлтын қорынa қосқaн ҥлкен-кішілі ҥлесімен мaқтaнaды.
Сӛйтіп, тек ӛзінің ҧлттық тӛл мәдениеті aрқылы ғaнa бaсқaғa
тaнылaды», «Ҧлы дaлaның жеті қыры» мaқaлaсындa «Кӛпшіліктің сaнaсындa тaрихи ҥдерістер, негізінен, тҧлғaлaндыру
сипaтынa ие болaтыны белгілі. Кӛптеген хaлықтaр ӛз елінің
ерекше елшісі сынды ҧлы бaбaлaрының есімдерін мaқтaн
тҧтaды» деген болaтын [1, 2 б]. Сондaй тҧлғaлaрымыздың бірі,
қaзaқ мәденитінің қaлыптaсуын, дaмуын, оны ӛткені мен
204
ҧштaстырып, бҥгінгімен бaйлaныстыру сaлaсындa қaзaқ этногрaфиясын қaлыптaстыруғa ӛз ҥлесін қосқaн тaрихшы, этногрaф ғaлым – Ӛзбекәлі Жәнібекті aйтуымызғa болaды. 1931
жылы 28 тaмыздa Отырaр aудaны Сaрықaмыс aуылындa дҥниеге
келіп, 1998 жылы 22 aқпaндa дҥниеден ӛтті. Абaй aтындaғы
Қaзaқ мемлекеттік педaгогикaлық институтының тaрих фaкультетін бітірген. Оқуын бітірген соң еңбек жолын Оңтҥстік
Қaзaқстaн облысы, Келес aудaнындaғы ортa мектепке пионер
жетекшісі қызметінен бaстaп, тaрих пәні мҧғaлімі, мектептің оқу
ісінің меңгерушісі, aудaндық комсомол ҧйымының жетекшісі,
Торғaй, Алмaты облыстaрындa пaртия бaсшысы, комсомол жҧмыстaрындa, 1987-88 жылдaры республикaның мәдениет министрі, Қaзaқстaн Компaртиясы Ортaлық Комитетінің хaтшысы
қызметін жaлғaстырғaн [2, 242 б].
Ҧлы Абaй aтaмыз «Ӛлді деуге сия мa, ойлaңдaршы, ӛлмейтҧғын aртынa сӛз қaлдырғaн» - дегендей, қaзaқ ҧлтының
ӛмір тaрихын, дҥниетaнымын, сaлт-дәстҥрін, әдет-ғҧрпын, музыкaлық ӛнерін, қaзaқ aрхитектурa тaрихын, қaзaқ этногрaфиясын тaлмaй зерттеп соңынa ӛшпес ӛнеге қaлдырa білген дaрa
тҧлғaлaрымыздың бірі. Әсіресе этногрaфия сaлaсындaғы зерттеме еңбектері жaн-жaқты болғaн. Әр жaзғaн мaқaлaсындa
қaзaқтың би ӛнері, қaзaқ дaлaсындa қaлыптaсқaн сaулеткерлік
ӛнер жaйындa, тaрихи ескерткіштерді қорғaу, қол-ӛнер шеберлігі, сaз-aспaптaр және қaзaқ ҧлттық киімі жaйындa жaзылғaн еңбектері қaзaқ этногрaфия ғылыми қорын бaйытa тҥсті деуге
болaды. Ӛ.Жәнібектің «Алтын домбырa турaлы aңыз», «Эхо»,
«Ежелгі Отырaр», «Тaғдыр тaғылымы», «Қaзaқтың ҧлттық
киімі», «Жолaйырықтa», «Уaқыт керуен» деген этнологиялық
кітaптaры бaр. Ӛ. Жәнібектің этногрaфиялық зерттеуінде,
қaзaқтың ҧлттық киіміне aрнaлғaн жaңa тың деректермен толыққaнын кӛруге болaды.
Жaлпы қaзaқ ҧлттық киімдерінің тaрихы, ҧлы дaлaның кӛшпелі хaлықтaрдың киім кию тaрихымен тығыз бaйлaнысты деп
aйтуғa болaды. Кӛшпелі хaлқымыздың киім кию ҥлгілері –
қaрaпaйымдылығымен,
ҥйлесімділігімен,
жҥріп-тҧруғa
ыңгaйлылығымен ерекшеленеді. Киім қоғaмның мaтериaлдық
және рухaни қҧрaмдaс бӛлігі болып тaбылaды. Бір жaғынaн бҧл
205
aдaмaдaрдың еңбегімен жaсaлғaн және мaтериaлдық қaжеттілік
болсa, екіншіден aдaмның эстетикaлық жaғын ӛзгертетін
қолдaнбaлы ӛнер. Шыныменде хaлқымыздың сезімтaлдылығын,
хaлықтың тaлғaмын aңғaртaтын сәндік тігістер, қaрaғaн кӛздің
жaуын aлaтын зерлі-кестелі бaс киімдер мен костюмдер, қол
ӛнердегі мҥлтіксіздіктің шегінен кӛрінетін зaттaрдың aлтынмен
aптaп, кҥміспен кҥптеген aлқa, сырғa, сaқинa-жҥзіктердің
болғaны әсемдіктің, сәндіктің, кӛркем қол ӛнер этномәдениетінін aтaдaн бaлaғa мҧрa болып келе жaтқaнын кӛрсетеді.
Қaзaқтың ҧлттық киімдерінде этникaлық, экономикaлық, әлеуметтік және тaбиғи ортaның ерекшеліктерінен туындaғaн дәстҥрлер сaқтaлып қaлғaн. Киімдер дене мҥшелеріне қaрaй: бaс
киім, иық киім, белдік киім, aяқ киім деп жіктелсе, жыл мезгілдеріне қaрaй: қыстық, мaусым aрaлық және жaздық киімдер болып бӛлінеді [3, 11 б].
Ӛ. Жәнібек қaзaқ киімінің тaбиғaтынa қaрaй екі топқa бӛледі:
тҧрмыс қaжеті мен сымбaттылығы. Ӛйткені зaттық ӛндірістің
ӛзі, хaлықтың сезімтaлдық тaлғaмымен біте қaйнaды. Қaзaқ
хaлқындaғы киімдерге бaйлaнысты ырым-тиымдaр киімді теріс
aудaрып кию, жaғa жеңдеріне кӛз тігу, жaңa туғaн бaлaлaр киіміне кесте тігу, сaл-серілердің бaс киімдеріне ҥкі тaғу деген
ырымдaр ертеден келе жaтқaн тaбиғaттaн тысқaры aдaм ойынa
сыймaйтын тіл-кӛз тиюден немесе пәле-жaлaдaн, aурусырқaудaн сaқтaйды деген ҧғым қaлыптaсқaн. Бірaқ киімді
бҧлaй сәндеу кҥнделікті киім тігу ҥлгісіне aйнaлып кетті.
Мысaлғa шaпaнның, тонның қaусырынылaтылып тігілу, ӛңіржиексіз кимешектің тігілмеуі, ҥкісіз тaқияның киілмеуін aйтуғa
болaды. Қaзaқи киімге бaйлaнысты зергерлік зaттaрғa әр тҥрлі
қҧстaрдың, жыртқыштaрдың, бaл aрaсының, кӛбелектің, тaутaстың кескінін беретін дaғдының ерте зaмaннaн келе жaтқaн
және оның ежелгі сaқ, ҥйсін тaйпaлaрының мәдени жетістіктерін
бойынa сіңірген. Сондaй мәдениетті кӛрсететін экспонaттың бірі
Эрмитaждa сaқтaлғaн бaтыр дулығaсы. Бҧл дулығaдa тaу, aғaш,
қҧс суреттерін және кӛне шaпaн кестесінен кӛруге болaды [2,10
б].
Ҧлттық киімді зерттеу әркез тaрихшылaрдың, этногрaфтaрдың, ӛнертaнушылдaрың нaзaрындa болып келеді. Тaрихшы,
206
этногрaф Ӛ. Жәнібектің қaзaқ ҧлттық киімдеріндегі бaс киімдер
ҥлгісі турaлы жaзғaн зерттемесінде кӛңіл aудaрaтын жaзбaсы
«Қaсaбa» бaс киім турaлы. Негізі қaзaқ дәстҥрінде ҧзaтылғaн
қыз сәукеле кию қaлыптaсқaн. Бірaқ кейбір деректерде сәукеленің орнынa қaсaбa киген деген деректерде кездеседі. Кейбір
ӛңірлерде ҥйлену тойынa сәукеленің орнынa зерлі қaсaбa киген.
Қaсaбa – тҥрікше aлтын, зерделі деген мaғынa береді. Негізінен
қыпшaқ хaлықтaрының бaс киімі болғaн. Қaлыңдық қaсaбaны
жібек кӛйлектің ҥстінен қaусырaнaтын, шaлғaйынa, етегіне кесте жҥргізген белдемше мен киген. Қaсaбa киетін қaлыңдыққa
әдейі aрнaп, оның тaлғaмынa сaй aлқa, шолпы, білезік, сaқинaжҥзік жaсaтып, кҥмістенген тaптaурын кебіс тіккізеді екен.
Қaсaбa жӛнінде мен ӛзімнің кіндік шешем Тілеулес Сейітбек келінінен естігем. Ол кісінің суретіне қaрaғaндa, қaсaбaның
сҧлбaсы дӛңгелек етіп пішілетін, желкесіне қaрaй бірті-бірте
ойытқи тҥсетін қҧлaмaсы болғaн. Ол нымшa мен белдемшеге
кеткен мaтaдaн, кӛбіне кҥрең немесе кӛгілдір мaтaдaн тігілген.
Айдынын зерлі жіптермен кестелеп, қиылысқaн жерін aлтын
жолaқпен жaпқaн, метaлл шытырмaлaрмен безендірген.
Қaсaбaның мaңдaйынa әр тҥрлі інжу-мaржaн, перузе секілді
тaстaрдaн тізілген дӛңгеле тaбaқшaлaрмен бекітілген қыстырмa
ілінеді екен. Ал оң жaғынa, сaмaйдың ҥстіне турaлaп,
мaңдaйдaғыдaн ҧзынырaқ кҥміс қоңырaушaлaрмен ҧштaлғaн
бес-aлты тізбектен тҧрaтын сaлпaншaқ қыстырылaтын болғaн.
Бҧл жaс келіннің жҥйкесін жҧбaтaды-мыс деген тҥсінік болсa
керек. Қaсaбaғa қaлыңдық сҧқ кӛзден aулaқ болсын деп ҥкі
тaққaн. Осындaй кӛне бaс киімнің бір ҥлгісін Ортaлық
Қaзaқстaн музейіндегі кӛне зaттaр қорынaн тaуып, оны тaрихшы-этногроф, ғылым докторы Х.Арғынбaевқa хaбaрлaғaнымдa,
мҧндaй бaс киім жaйындa әзірше этногрaфиялық әдебиетте
ешқaндaй мaғҧлмaт жоқ дегенді aйтты. Бірaқ бҧл бaс киім музей
қорындa «қaлпaқ» деген жaлпылaмa aтпен тіркелген екен. 1979
жылы Мәскеуде «Костюм нaродов Средней Азии» деген кітaп
бaсылып шықты дa, ондa қaсaбa aтты бaс киімнің қaзaқтa
болғaны жaйындa aйтылғaны ізденісімізге демеу беріп, жігерлендіре тҥсті. А.С. Пушкин aтындaғы кітaпхaнaдa тaрихи және
мәдени ескерткіштерге қaтысты мaтериaлдaрды қaрaп отырып,
207
белгілі сәулеткер Т.Бәсеновтың еңбегінде жaриялaнғaн Бӛкей
ордaсының хaны Жәңгірдің зaйыбы Фaтимaның фотaсуретінен
хaншaның бaсынa қaсaбa киген [4, 17-18 б]
Бҧл зерттемелік жaзбaдaн әліде болсa хaлқымыздың ҧлттық
киім ҥлгілерін зерттеуді тaлaп ететінін кӛруге болaды. Ҧлттық
киім – бaй тaрихи-мәдени мҧрa, оны зерттеу бізге ӛткен
ғaсырдaғы әдет-ғҧрып, сaлт-дәстҥр, хaлықтың тҧрмыстық
жaғдaйын жaн-жaқты хaбaрдaр ететін кӛпір деуге болaды.
Уaқыт ӛткен сaйын ҧлттық киімді сaқтaп, оны ҧрпaққa жеткізу
қaжеттігін ескеру қaжетпіз. Осы ретте дaлaлық - этногрaфиялық
экспедициялaрды кӛбірек ҧйымдaстырып, әліде зерттеуді қaжет
ететін ҧлттық киім ҥлгілерін, ел aузындaғы мәліметтерді
жинaқтaу жaс этнолог ғaлымдaрдың ізденісіне aйнaлу керек.
Мынa жaһaндaну зaмaндa сәні мен мәні ҧштaсқaн aсыл
мҧрaмыздың бірі, ҧрпaқтaн-ҧрпaққa жaлғaсып келе жaтқaн,
хaлқымыздың ғaсырлaр бойғы ӛз мәртебесін жоғaлтпaғaн ҧлттық киім ҥлгілерін сaқтaп, оны болaшaқ ҧрпaққa жеткізу бҥгінгінің пaрызы.
Пaйдaлaнғaн әдебиеттер
1. Нaзaрбaев Н.Ә. Ҧлы дaлaның жеті қыры // Анa тілі гaзеті. – 2018. – №48. –
12 б.
2. Жәнібек Ӛ. Қaзaқ киімі. – Алмaты: Ӛнер, 1996. – 189 б.
3. Жәнібек Ӛ. Дәстҥр және уaқыт. – Астaнa: Алтын кітaп, 2007. – 248 б.
4. Қaзaқ хaлқыны ҧлттық киімдері. – Алмaты: Алмaты кітaп, 2007. – 384 б.
Isayeva A.I.
Ph.D., Ass. Prof. Dr. Kazakh National Woman
Pedagogical University,
Almaty, Kazakhstan
THE ROLE OF WRITTEN SOURCES, ORAL FOLK ART
OF SOURCES IN HISTORICAL LOCAL HISTORY
● Persian sources. The inscriptions of kings Darius and
Photocopying, composed in ancient Persian, Elamite and Akkadian
languages, and a set of books of the Zoroastrian religion of ancient
Iran – the Avesta. The territory of Saka and other imaginary
208
associations and the historical geography of Central Asia and
southern Kazakhstan in the "Achaemenid" inscriptions. Of particular
importance is the cuneiform fifth column of the Behistun inscription
of Darius I (522-486 BC), the inscription "a" from Naksha Rustem,
the texts "e" from Persopolis and Suz of the same Darius 1 and the
so-called "inscriptions on Devas" of Xerxes (486-465 BC). In also
contains historical facts and the names of some tribes of Central Asia
and southern Kazakhstan (Saki, Barataria – overseas Saki, Saki,
haumavarga – producing drink haoma, Saki tigrahauda – wearing a
pointed hat) faced the Achaemenid Empire [1].
In Avesta deposited diverse in origin, content and time data on
the studied problem. Most early content Asty recognized texts of the
Avesta and the Gathas – 17 poetic sermons, dedicated to the pastoralagricultural tribes and nationalities of Central Asia 8 th – 7th centuries
BC, One of the earliest mentions of the pastoral tribes on the territory
of Kazakhstan at 13 Aste (arias, tours, sirima, sahi, etc.). Drobney
Kangha (Kangju) in the Avesta [2].
● Ancient sources, mainly in Greek and partly in Latin.
"History" of Herodotus (5th century to BC). The most important for
Kazakhstan is the fourth kisha, which collected in connection with
the description of the campaign of Darius 1 against the Scythians the
most complete information about the tribes of Eurasia. Ind valuable
data contain evidence of Ctesius collected works " history of Persia".
This work was used as a source by writers such as Diodorus (first
century BC), Pliny the Elder (I century BC), Claudius elianus (2th –
1th centuries AD).
An important source for the history and historical local history of
Kazakhstan is the geographical ancient literature. In the "Geography"
of Strabo (I century BC – I century ad) combines information about
the natural conditions and lifestyle of the tribes of Kazakhstan and
Central Asia with various episodes of their political history. The
geographical coordinates of the cities, rivers, mountain ranges, lakes,
the boundaries of the different regions of Central Asia and
Kazakhstan in the "Geography" of Ptolemy (the end of the 1th – 2th
centuries BC). The mention of the country of the Saka (South of
Kazakhstan, the Syrdarya river basin) and Scythia (a vast area from
the Volga to lake Balkhash) [1].
209
The above written sources allow us to place on the territory of
Kazakhstan in the described periods, the number of tribes and tribal
groups in the South that Saks-tigrahauda, they are also described by
Herodotus in the Greek sources, and Dahi (let); in the West –
sauromats (ProTools), in the Central regions – issedones, in the
North-East – arimaspi.
● Chinese sources about the peoples and regions of
Kazakhstan. Completeness of information about the situation in East
Turkestan, Kazakhstan and Central Asia, Purposeful collection of
materials about the peoples and tribes, their way of life, political and
social structure of Chinese ambassadors, merchants, travelers,
missionaries, generals.
The first news of the tribal associations of Xiongnu (Huns or
Huns) and dunhu in the 4th centuries BC, who lived near the borders
of China. The news of the mass penetration of the Huns to the
territory of Kazakhstan and Central Asia in the first century BC –
first century ad Messages Zhang sun Jiang II century BC) on the
state of the Usuns, wusun center of possessions – in the ili valley, on
the rate of Usuns – Chouchane (the City of the red Valley) in the
region of Issyk-Kul lake, which became a significant political center
and an important trading center on the "silk" road.
Dynastic stories containing extensive and valuable information
about the peoples of Central Asia and Kazakhstan. "Historical
records" (Shi JI), Sima Qian (145-86 BC), especially the Chapter
"the Story of the Huns" and "the Story of Davan". Information about
the possessions of Central Asia, their relationship with each other
and China in the biographical descriptions of the Han emperors and
generals. "A history of the Early Han" (Tanganika), mostly written
by Ban Gu in the first century BC and its academic sister Zhao
Baths. In a special Chapter "the Story of the Western region"
(Xiuzhuan) shows a new Chinese historical and geographical region.
The chronicle shows the main routes leading from the Han Empire to
Central Asia, describes its peoples and tribes, economic and military
situation, cities and trade. The same applies to information about the
possessions of Davan, Usun, kangyu, and Sunnah, including the
possession of Xiongnu Shan Zhizhi in the North-West of Tien Shan
[1].
210
Fragmentary information about the wusuns are available in
written sources of the later periods of the Middle Empire, for
example in the History of the Yuan dynasty (Beishu), in the History
of Liao (Liaoshi), in the Chronicles of Emperor Taizong (10th
century). Chronicles of the Tang dynasty. "Notes on the Western
edge of the great Tang dynasty" (Tang Siwicki) Xuan Zzana (664696.), dedicated to his journey to India through Central Asia.
Mention of Suyab, Nevaket, Talas, various Turkic tribes. "The old
history of the Tang dynasty" (Jiu Tang), written by a group of
authors in the period of China's fragmentation. ""A new history of
the Tang" (Blue Tansu) song (1043-1060.), created by a team of
authors headed by the prominent scholar and poet of China Swan
Coj.
Information about Western Turks, Turgesh, formation of the
Western Turkic and Turgesh kaganates and their disintegration;
about Karluks, their settlement in Zhetysu and in the South of
Kazakhstan; about policies (cities) located in East Turkestan,
Zhetysu, valleys of the rivers Chu, Talas, lake Issyk-Kul.
"Notes on the journey to the West of the righteous Chang Chun"
(Chang Chun Zhan Czen Si Yuji) about the journey in 1220-1224
from Northern China to Central Asia during the reign of Genghis
Khan, the route which passed through Zhetysu, Chu valley and Gilis.
"Description of the journey to the West" Yelyu Chutsai, who
accompanied Genghis Khan in his campaigns in Central Asia and
South Kazakhstan. Local history of Kazakhstan In the "history of the
Ming dynasty", "True record of the Ming dynasty", "Summary
review Of the Ming Empire".
Other types of sources: "Collection of information about the
peoples who lived in Central Asia in ancient times" N.Ya. Bichurin
[3], "Chinese news about the peoples of southern Siberia, Central
Asia and the Far East" N.V. Kuehner [4].
● Information about the territory and peoples of Kazakhstan
contained in the ancient Turkic runic inscriptions (6th – 9th
centuries) and historical-epic and historical-heroic works. The
significance of the available valuable information in the ancient
Turkic runic inscriptions I Millennium ad on the settlement of
ancient Turkic and Turkic-speaking tribes. Created by the authors of
211
the Turkic written sources – the ancient and original. Ancient Turkic
inscriptions found in Northern Mongolia, on the banks of the Yenisei
and Talas are of great value. Ancient russian inscriptions open N. M.
By Yadrintseva and I. Stralenberg in 20 years Х ancient Shezhire
Turkic peoples of the II century on the banks of the Yenisei river,
still exist. Found N. M. Yadrintsev in 1889 in Northern Mongolia, on
the banks of the Yenisei river runic inscriptions became one of the
brightest discoveries of science. The Danish researcher V. Thomsen
and the Russian scientist V. Radlov read and translated the
inscription "Orkhon-Yenisei" or the ancient Turkic runic script, D.
Klementz, P. M. Melioransky, A. Geikel, Y. Nemet, S. Ye. Malov,
and others made a huge contribution to the development of the
research of the runic script.
The runic writing of Northern Mongolia, were at the time of the
Turkic and Uyghur kaganates and are located on the banks of
Orkhon, Toly, Selenga. This inscription Ong, Orkhon monuments
(stone of the Selenga, the stele Turchin), inscriptions of the Yenisei,
Kultegin (732) and was built in honor of bilge Kagan stele (735),
Stella Kosho-tzaidan, built in honor Tonikok (716) and Kulshora
(722). These monuments prove the importance of their research in
covering the history and culture of the ancient Turkic tribes of
Central Asia and Kazakhstan [5-6].
Writing peoples of Central Asia and Kazakhstan originated in the
early middle ages. During its long history, it has changed several
writing systems: ancient Turkic, Khorezm, Sogdian, Uighur,
Manichaean, Arabic, Latin, and finally, one of the oldest types of
letter writing is the ancient Turkic writing, which formed the basis of
the writing of the Turkic peoples of Central Asia, the Volga region,
Transcaucasia and Kazakhstan. It originated in 6th –7th centuries in
Central Asia. Monuments of ancient Turkic, runic writing are
localized in Mongolia (33 monuments), in the area of Orkhon on the
Yenisei (85 inscriptions). The inscription from Issyk mound has not
been deciphered yet. Runic inscriptions by genre can be divided into
six groups: historical and biographical, epitaph or gravestone
inscriptions; inscriptions on rocks, stones, buildings; magical and
religious texts; legal documents (on paper); marks on household
objects: this 38-letter letter was used in the 9th –11th centuries.
212
On the territory of Kyrgyzstan and Kazakhstan there are runic
inscriptions on the stones and mounds on coast of the rivers Talas,
Taraxaci, rock inscriptions, found in Taraz, inscriptions on pottery,
coins, and household items. Found inscriptions on a tree on the banks
of the Talas river, inscriptions on a bronze mirror in the Issyk
mound, runic inscription on a jug in Eastern Kazakhstan, small
inscriptions in Talgar are the source and heritage of historical local
history.
Contained on the runic inscriptions can be legends and stories
related to the history of the Kazakhs: "Oguz-name", legends and
stories about Korkyt-ata, poem Alpamys, epic "Manas".
In the ancient Turkic peoples Shezhire "Oguz-nameh" tells the
story. In the epic "Ogyz-Kagan" myths and historical sources about
Ogyz Kagan and his tribe Ogyz. The Ogyz Kagan – written character
and mythological Shezhire. Heroes of "Ogyz-name" - Ogyz Kagan
and his children. There are two versions of this epic. It's an epic
written in Uyghur and Arabic script. For the first time the epic Ogyz
Kagan explored K. Dying [7].
"Shezhire I-Turk" or "Turks shezhiresi" Abulgazi Bahadur Khan
– Shezhire about the life and public service of the tribes that were the
ancestors of the Kazakhs. "Shezhire of Turks" are legends and myths
about statesmen who ruled before Genghis Khan and after in the
territory of Deshti Kipchak and Central Asia, and in the Middle East.
Shezhire consists of nine sections: 1) on how God created Adam; 2)
on the Khan of Mongols, and generations before Genghis Khan; 3)
The story of the birth of Genghis Khan. 4) Khan Ogedei; 5) About
the second son of Genghis Khan Chagatai and about how he visited
Bourennane and Cascara; 6) On the youngest son of Genghis Khan –
Tola, the rule of his dynasty in Iran; 7) Jochi Khan and his rule in
Deshti Kipchak; 8) five dynasty Jochi the Shiban and his government
in Crimea in Yurenfri, and in Turan, and Kazakh lands; 9) On Khan
Jochi and the rule of his dynasty in Khorezm [8]. For the first time
about "Shezhire Turks" learned in the 18th century.
It is worth emphasizing that the ancient and medieval literature
had a great influence on the culture of the peoples of Central Asia
and Kazakhstan.
213
List of References
1. Irmukhanov B.B. The past of Kazakhstan in written sources. V century BC. –
15th century AD: scientific publication. – 2nd edition corrected and added. –
Almaty: Edge, 2006. – 552 p.
2. Avesta in Russian translations (1861-1996). Ed. ed. I.V. Crayfish. – St.
Petersburg: Summer Garden, 1997. 480 p.
3. Bichurin N.Ya. Central Asia and East Turkestan. – Almaty: Sanat, 1997. – 352
p.
4. Kuеһner N.V. Chinese news about the peoples of South Siberia, Central Asia
and the Far East. – M .: Eastern literature, 1961. – 148 p.
5. Kyzlasov I.L. Runic writing Eurasian steppes. – M.: Eastern literature, 1994. –
168 p.
6. Aidarov G. Kultegin monument: a textbook. – Almaty: Native language, 1995.
– 230 p.
7. Zhirmunsky V.M. Turkic heroic epic. L .: Science, 1974. 272 p.
8. Abylgazy. Turkish Chronicles. B. Abilkasymuly translated from the ancient
Turkic language. – Almaty: Native language, 1992. – 208 p.
Ғалымжан Қиясбек
Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институтының
докторанты
Қазақстан, Алматы
GIS ТҤРЛЕРІ ЖӘНЕ ОНЫ АРХЕОЛОГИЯДА
ҚОЛДАНУ
Археология – белгілі бір уақыт аралығындағы тарихи
деректерді, мәдени мҧраларды, жәдігерлерді зерттеуден,
басқаша айтсақ ӛлшемдерден тҧратын ғылым. Ал ӛлшем қай
кезде дәл, тура болады? Ол зерттеулерде бҥгінгі кҥннің озық
техникасы мен тҥрлі аспаптарын ҧтымды, тиімді, орынды
пайдалана білгенде ӛлшеміміз, яғни зерттеуіміз дҧрыс шығады.
Сондай кеңістік (географиялық) деректерді, соған қатысты
нысандар жӛніндегі ақпараттарды жинақтауды, оны сақтап,
сараптама жасап шығуды Гео-ақпараттық Жүйе (GIS) деп
атайды. Гео-ақпараттық жҥйенің тар мағынасында белгілі бір
жердің цифрланған картасын қолданушылардың іздеп,
редакциялап пайдалануын айтуға болады. GIS ӛз қҧрамына
кеңістік туралы деректер жиынтығын растерлі (растр-raster
214
деген латын сӛзінен шыққан) және векторлы графикалардың
деректерін кеңістікте сараптайтын тҥрлі қҧралдардың тҥрін
қамтиды. GIS – картографияда, геологияда, метеорологияда, жер
ӛлшеуде, экологияда, муниципалды басқаруды, кӛлік пен
коммунникацияда, экономикада, қорғаныста және тағы басқа
кӛптеген салада қолданылады.
Барлық мәліметтердің 80-90% геодеректерден тҧрады, яғни
кеңістікте немесе территорияға жайғасқан нысан, қҧбылыс және
ҥдерістер (процес) туралы тҥрлі деректер жиынтығы. Археологтар ҥшін GIS кең ауқымды зерттеулерде пайдалануға болатын
ең ҧтымды жҥйе болып табылады, себебі бҧл жҥйе адамзат
баласының ҥнемі ӛзгеріп отыратын ортасындағы жинақталған
деректерді сараптауға, басқаруға мҥмкіндік береді. Және де бҧл
бағдарлама ежелгі ландшафты қайта қалпына келтіру, қазбаның
жекелеген қҧрылымдарын қосымша саралауға септігін тигізеді.
GISтің прототиптері 1950 жылдары пайда болған алғашқы
компьютерлердегі кӛлік мәселелерін шешу кезінде Вашингтон
университетінде пайда болған деп санауға болады. Дәл сол
кездері кҥні бҥгінгі дейін қолданып жҥрген кеңістік алгоритмдерінің жобалары жасалған. GIS-тің археология ғылымында
қолданылып жҥргеніне 30 жылдан сәл ғана асты. Алғаш рет
1985 жылы Денвердегі тарихқа дейінгі және прототарих ғылымдарының
халықаралық
қауымдастығы
Симпозиумында
С. Джилл, Д. Хоус және К. Кваммның атқарған жҧмыстарының
баяндамасынан кейін ғылымға енді [1, 289 б.]. Біздің елде GIS
технологияларына деген қызығушылық пен оны іске асыру
шамамен он жылдан асатын уақыттан бері қолданылып жҥр.
Қазақстандағы тарихи-мәдени ескерткіштер әр кезең мен дәуірді
қамтитын тҥрлі жәдігерлерден тҧрады. GIS әдістерін кеңінен
қолдану кӛне мҧраны қазу мен оны зерттеу барысында кӛп
кӛмегін тигізіп қана қоймай ол ескерткішке «кҥрек тигізбей»
зерттеу мен оны сақтауда да зор септігін тигізетіні анық [3, 64
б.]. GIS әдіс-тәсілдері арқылы мәдени қабаттарды бҧзыпжармай, кӛп физикалық кҥш жҧмсамай археологиялық
нысанның қҧрылымы туралы маңызды мәліметтерді ала аламыз.
Археологиялық ескерткіштерді іздеу, алдын ала диагностика
жасау мен қҧрылымын барлау, сонымен қатар ескерткішке баға
215
беру сияқты маңызды кешенді істердің шешімін табу мҥмкін
болып отыр. Осы қҧралдар қазба басталғанға дейінгі бірнеше
апталық қымбат қазба мен зерттеудің нақтылы жоспарын қҧрып
алуға ҥлкен сеп болмақ [2, 87 б.].
Қабылданған анықтама бойынша дистанциялық зондылау
дегеніміз – Жер бетін, сонда орналасқан немесе қойнауындағы
нысандар жӛнінде дистанциялық тәсілдер арқылы ақпарат алу
ҥдерісін айтамыз. ДЗ қҧрлықтан немесе теңізден, әуеден немесе
ғарыштан
әртҥрлі электромагнитті спектр
аймағында
жҥргізіледі. Қолданылатын аппаратураға қарай ДЗ-дың әртҥрлі
тҥрлері бар: фотографиялық, телевизиялық, фототелевизиялық,
сканерлік,
радиолокациялық, гидролокациялық,
лазерлі,
аэроспектограммалы.
Соңғы онжылдықтарда дистанциялық зондылау деректерін
(ДДЗ) ӛңдеу әдістері бҧрқ етіп дамып кетті. Егер 70 жылдан
астам уақыт бойы аэрофототҥсірілімді қолдану, оны ӛңдеу
негізінен визуалды тҥрде, кейде арнайы оптикалық
техникалармен іске асқан болса (фотограмметриялық аспаптар),
ал қазірде суреттерді ӛңдейтін, ондағы зерттеліп отырған
нысандарда қандайда бір белгіні анықтайтын дайын
алгоритмдері бар әмбебап компьютер бағдарламалары пайда
болып отыр. Бҥгіндері археологтарға жер бетін кӛп арналы
цифрлы сканерлеу арқылы жасалып жҥрген ғарыштық
тҥсірілімдерді және Жер серіктерінен дәл сол уақыт режимінде
беретін ақпаратты пайдалану кӛп мҥмкіндік тудырып отыр.
Жер бетін геофизикалық тексеру әдістері (георадиолокация
сияқты) дәстҥрлі, қалыптасқан жаңа технологиялық әдістер,
бірақ магнитометрия және электробарлау секілді жаңа
деңгейдегі техникалық әдістердің дамуы археологияны тағы да
айналып кете алмады [4; 5].
Кез-келген археологиялық нысанды зерттеу – сол жердің
(қорымның, қоныстың, қаланың) топографиялық картасын
мҧқият зерттеп қарастырудан басталады. Бҥгіндегі цифрлы
аппаратураның
дамуы
аэрофотографиялық
бейнелердің
контрасты мен қанықтығын ӛзгерту арқылы жаңаша қарауға
мҥмкіндік береді. Кӛптеген суреттерді тҥрлі бағдарламалар
216
арқылы біріктіріп қарау, зерттеу жҧмысының кӛптеген азабы
мен машақатынан қҧтқарып, зерттеу жҧмысын жеңілдетіп берді.
Соңғы кездері қолданысқа электронды тахеометрлер мен
арнайы комьютер бағдарламасының енуімен топографиялық
мәліметтерді ӛңдеу мен сараптау ерекше маңызға ие болып
барады. Археологтар ортасында қандай да бір зерттеуге алынған
нысанның микротопографиясын жасау арқылы нысанның бҥгешігесіне дейін қҧжаттау ӛте кең тарап кетті. Цифрланған
топографиялық мағлҧмат енді ҥш ӛлшемді модель тҥрінде
кӛрініс таба бастады. Бҧл кӛрнекілікті арттырып қана қоймай
байырғы және бҥгінгі ландшафт жаңдайын зерттеу мен қалпына
келтіруде ӛзінің зор кӛмегін тигізіп жҥр.
Сонымен, екі ауыз тілмен айтқанда ГИС дегеніміз – жер
бетіне қатысты деректерді жинақтау, тексеру, сараптаудың
компьютерлік жҥйесі. Бҥгінгі техника мен технологиялар кҥн
санап ӛсіп, ӛзгеріп отырған заманда бҧл ӛте ӛзекті сала.
Қазақстан археологиясында ГИС технологиясын далалық және
лабораториялық жағдайда қолданып жҥргеніне он шақты
жылдың жҥзі болды. Дегенмен кӛптеген археологиялық
деректер мен мәліметтерді цифрландыру, оларды бір жҥйеге
келтіріп, кӛпшілікке қол жетімді жасау, ең бастысы бҥгінгі
техника мен археологиялық сӛздер мен терминдерді қазақша
сӛйлету мәселесі отандық ғылымға ӛте қажетті, ӛзекті
мәселелердің бірі.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Коробов Д.С. Применение ГИС и данных дистанционного зондирования в
археологии // Междисциплинарная интеграция в археологии (по
материалам лекций для аспирантов и молодых ученых). – М.: ИА РАН,
2016.
2. Чемякина М.А. Применение ГИС методов в археологии // Естественнонаучные методы в археологии. – Красноярск, 2007
3. Джуматаев Т.А., Гонтарь М.И., Мирхашимов И.Х., Переверзов Ю.С., 4.
Нурпеисов М.М.. Применение комплекса геофизических методов
исследования при изучении погребальных памятников эпохи саков в
окрестностях с. Маловодное (Казахстан) // Инжинерные изыскания.
Всероссийский научно-аналитический журнал. – №8, 2016.
5. Смекалова Т., Восс О., Мельников А. Магнитная разведка в археологии.
12 лет применения оверхаузеровского градиентометра GSM-19WG. –
Спб., 2007.
217
6.
Онгар А., Самашев З., Киясбек Г., Хасенова Б., Мамедов А. Изучение
околокурганного пространства кургана № 1 могильника Тортоба (по
материалам 2013 г.) // Труды Филиала института археологии им. А.Х.
Маргулана в г. Астана. – Астана, 2013. – Том II. – С. 124–131.
М.О. Нургазина.
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық
университетінің 1 курс магистранты
Қазақстан, Алматы
ДӘРІЛІК ӚСІМДІКТЕРМЕН ЕМДЕУДІҢ ТАРИХЫ
Қазақстан Республикасының Президенті – Н.Ә. Назарбаев
«Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» деп аталатын бағдарламалық мақаласында туған жердің табиғатын, оның байлығы мен
әралуандығын сақтау жайында талғамды ой айтқан болатын.
Бҧның ӛзі ендігі арада ҧлан-байтақ даламыздың ӛсімдік және
жан-жануарлар әлемін сақтау, жердің қҧнарын арттыру, ӛте
сирек кездесетін дәрі-дәрмектік емдік ӛсімдіктерді кәдеге
жаратуда бей-берекетсіздікке жол бермей, осы шӛптердің
жойылып кетпеуін қамтамасыз ету секілді маңызды
мәселелердің ҥлкен жауапкершілігін алға тартады.
Мал бағумен айналысқан ерте заманнан қазақ халқы
шӛптердің, жалпы ӛсімдіктердің емдік, дәрілік қасиетін ертеден
білген. Сӛйтіп, ел арасында ауруға шалдыққан адамдарды
дәрілік ӛсімдіктермен емдеу ілгеріден-ақ кеңінен тараған. Бҧған
қоса қазақтың халық медицинасында дәрілік ӛсімдіктер
жӛніндегі ҧғым кӛршілес Ресей, Иран, Қытай, Моңғолия, Тибет
және Ауғанстан сияқты халықтардың медицинасындағы
деректермен кӛбейтінін атап айтуға болады. [1, 3-б].
Бҥкіл жер шарында шипалық қасиетке әр тҥрлі ӛсімдіктер
ӛседі. Осынау әрқилы географиялық аймақта қоныс тепкен
емдік, шипалық қасиеттері алуан тҥрлі ӛсімдіктерді адам баласы
ерте кезден-ақ ӛз қажетіне жаратып келеді. Тіпті осыдан ҥш мың
жыл бҧрын-ақ кейбір шығыс елдерінде қазіргі қолданылып
жҥрген дәрілік ӛсімдіктердің бірсыпырасы белгілі болған.
Дәрілік ӛсімдіктердің кӛпшілігін ауруларды емдеуге қолдану
ҥшін Греция елі біраз роль атқарған. Әйгілі Гиппократ (460-377)
218
дәрілік ӛсімдіктердің екі жҥзден астам тҥрін жазып, оларды
ауруларды емдеуге қалай пайдалануға болатындығы туралы
толық ғылыми тҧрғыдан тҥсінік берген. Дәрілік ӛсімдіктер
жайында алғаш еңбек жазды. Гиппократ ӛсімдіктің қай бӛлігі
болса да пайдалы, оларды ауруды емдеу мақсатында қолдануға
болады деп есептеді. Сондай-ақ ол ӛз дәуірінде қолданылған екі
жҥзден астам ӛсімдікке сипаттама жасады. Ал, Грецияның
Диоскорид деген дәрігері ӛзінің «Дәрілік заттар» деген
еңбегінде дәрілік ӛсімдіктің алты жҥз тҥрінің қолдану жолдарын
жазған. Алғаш рет Рим дәрігері Гален пайдалы ӛсімдіктерде
шипалы қасиеттердің болуы, олардың қҧрамындағы белгілі бір
заттардың қасиетіне байланысты екендігін анықтады. Сонымен
қатар, осы заттарды қалай бӛліп алуға болатынын кӛрсете
отырып, тҧңғыш рет науқастарды пайдалы ӛсімдіктердің
қайнатындысымен, шырынымен, тҧнбасымен жасалған дәрімен
емдеуді ҧсынып, ӛзінің пайдасын адамдарға кӛрсетті. Ертеде
ӛмір сҥрген Әл-Фараби (870-950), Әбу Әли Ибн-Сина (980-1037)
«Трактат о цикории» - («Шашыратқы туралы трактат», «Рисола
фил-хиндабо»). «Лекарственные средства» - («Дәрілік заттар»,
«Ал-Адвият ал калбия») – Хамадан жеріне алғаш рет барған
кезде жазылған. Шығармада жҥректің рӛлі, жҥрек ауруларын
диагностикалау және емдеу ерекшеліктері жан-жақты кӛрсетілген [2, 111-б]. Сонымен қатар, атақты ойшыл, шығыс дәрігері
Ибн-Сина (Авиценна). «Медициналық ғылымның Каноны»
деген еңбегінде: «Дәрігердің 3 қаруы бар — сӛз, ӛсімдік,
пышақ» деп жазады [3, 56-б]. Рим дәрігерлерінің емдік қасиетті
бар ӛсімдіктердің санын кӛбейтуге тигізген әсеріде ӛте зор.
Ҥлкен Плинийдің айтуы бойынша, римдік дәрілік ӛсімдіктердің
мыңнан астам тҥрлерін тапқан [4, 62-б].
XVI ғасырда алғаш рет Парацельс атты атақты дәрігер
шипалық қасиеті бар ӛсімдіктерге химиялық анализ жасаған. Ол
да ӛсімдіктердің қҧрамында кездесетін емдік қасиеті бар кейбір
белсенді заттардың болуына байланысты екендігіне баса назар
аудара отырып, сол заттарды таза кҥйінде алуға кҥш салған.
Әл–Беруни, Әл–Джурдани және орта ғасырларда ӛмір сҥрген
тағы басқа Шығыс ғалымдарының медицинаның дамуына,
әсіресе дәрілік ӛсімдіктерді танып, пайдалануына зор ықпал
219
етті. Осындай әр елде жҥргізілген зерттеулер араб елінің
дәрігерлеріне де ҥлкен әсерін тигізген. Бҧдан тоғыз жҥз жыл
бҧрын араб фармакологы Бируни «Китаб-ас-сайдана» деген
еңбегінде дәрілік ӛсімдіктің алты жҥзге жуық тҥрін жазған [5].
Басқа елдерге қарағанда Қытайда бҧл салада кӛзге
кӛрінерлік жҧмыстар жҥргізілген. Бҧл елде дәрілік ӛсімдіктер
туралы кітап жаңа әрадан екі жарым мың жыл бҧрын жазылған.
Қытай елінің фармакологы –Ли Ши-Чжень XVI ғасырда ӛзінің
жиырма жылдық зерттеу жҧмысын жинақтап, 52 томдық
дәрігерлік еңбегін шығарған. Бҧл еңбекте дәрілік ӛсімдіктердің
екі мыңға жуық тҥрі жазылған. Сонымен қатар дәрілік
ӛсімдіктерді жинау, кептіру, одан дәрі жасау әдісі, қандай
ауруға қалай пайдалануға болатындығы туралы кӛптеген
мәліметтер беріліп, әрі қарай қолдану ҥлгісі кӛрсетілген [6].
Қазақ даласында да ӛзінің шипагерлігімен елге танылған
тҧлғалар жетерлік. Олардың қатарына XIV-XV ғғ. ӛмір
сҥргенбелгілі шипагер ғалым Ӛтейбойдақ Тілеуқабылҧлын
жатқызуға болады. Ӛтейбойдақ Тілеуқабылҧлы (1388-1478) –
қазақтың әйгілі шипагер ғалымы, елдің әлеуметтік саяси ӛміріне
жҥйрік тарихшысы, «Шипагерлік баян» атты толымды емшілік
этнографиялық еңбектің авторы, ӛз тҧсында Жәнібек хан,
Жиренше шешен сияқты тарихи тҧлғалармен тҧстас болып, ел
қамы, халық тағдырына қатысты келелі істерге араласқан
қоғамқайраткері.
Ӛтейбойдақтың ӛмір дерегі, туған ӛлген жылдары негізінен
«Шипагерлік баян» кітабындағы мағлҧматтар бойынша белгілі.
Автор 70 жасында жаза бастағаны туралы, содан Жәнібек хан
дҥние салған 1473 жылы кітапты 85 жасында жазып бітіргені
жӛнінде дерек қалдырған. Сондай ақ, Ӛтейбойдақ-тың 90 жасқа
жақындап дҥние салғаны жӛнінде де дерек бар. Демек,
Тілеуқабылҧлы Ӛтейбойдақты 1366 жылы дҥниеге келіп, 1478
жылы дҥние салды деп жобалауға болады.
Ӛтейбойдақ «Шипагерлік баян» кітабында ӛзі туралы былай
дейді: «Ӛтейбойдақ Тілеуқабылдың ҧлымын. Ата-тегім Ҧлы жҥз
Зарман, Зарман ішінде Албан. Мекенім Жетісу. Ауылымда
қҧрбы-қҧрдас, таныс-білістерім аз емес. Жанымда Жиренше
шешен, Жәнібек ханның қарашасымын. Жылым иіртек, сексен
220
беске келдім. Бойым ҧзын, қара торы, қоңқақ мҧрынды, кең
иықты, қап сақалды, ҧзын қасты жігітпін, кем сӛзді жанмын».
Емшілік, шипагерлік қасиет емшіге ата-тегінен жҧғысты болған.
Ата баба әулетінің жинақтаған мол тәжірибесін бойына дарыта
білген Ӛтейбойдақ бҧл салаға бар ғҧмырын арнап, халық
медицинасын ғылыми жҥйеге келтірген. Сӛйтіп, шипагерліктің
ӛз замандағы биік деңгейіне кӛтеріле білген. Ӛтейбойдақтың
«Шипагерлік баян» кітабы қазақтың дәстҥрлі медициналық
тәжірибесі туралы мейлінше мол мағлҧмат береді. Бҧл ретте,
автордың мыңнан астам дәрі тҥрлерін тоғыстыру арқылы 4
мыңнан астам шипалық шаралардың қолданымын (рецепт беру)
ҧсынуы, оның білікті шипагер, ғҧлама ғалым болғанын
пайымдатады дәлелі. «Шипагерлік баян» кітабы арқылы
Ӛтейбойдақ Тілеуқабылҧлыбірнеше мың жылдан кейін дәрілік
ӛсімдіктерді емге пайдаланудың мән-жайы қазақ халқының
арасына ауыздан ауызға таралып, кейіннен қағазға жазыла
бастаған Ӛтейбойдақ Тілеуқабылҧлының «Шипагерлік баяны»
атты еңбегінде оған мысал ретінде, шешек ел басына бір жылы
кҥндіз кҥлкі, тҥнде ҧйқыдан айырылған шипагер тәжірибеден
тәжірибе жасап жҥріп, шешек суын (вакцина) табады:
«Шешек ауруы тарап болғасын, шешектің іріңі табылмайды,
сақтайын десең де ҧзақ сақталмайды, ексең, ӛнбей қоймағы
шарт, қатып қалмақ, шірімек. Соның ҥшін шешек таралып,
алғаш шыққан баланың шешек іріңін алып, тананың шабынан
терісін тіліп, қан шығарылмағы орындалым тапқасын шешек
іріңі сол араға жағып қойылмақ, бір жҧмадан кейін қарасақ
тананың шабындағы шешек іріңін жаққан арасы жҧдырықтай не
одан ҥлкен, немесе кіші боп томпайып бҧлтимақ».Қазақтың
шипагерік ӛнерінің ӛткені мен бҥгініне ғылыми таныммен
қарағанда, ӛткен тарихы б.д.д. ертеден бастау алса, ал ХV
ғасырда ғалым шипагер дәстҥрлі шипагерліктің ғылыми негізін
қалады. Халық шипагерлігін жҥзеге асыруда қазақ шипагерлері
жҧмыс орнының тазалығы мен шипагерлік ілімнің
сауаттылығына айрықша қарады, қатал бақылауда ҧстады. Сол
томпақты жарып, қамсек қурай қуысымен бҥйрек қабына қҧйып,
кҥн тимейтін салқын жерге қойып, ағашты қаламдай ҥшкірлеп,
шешек болған баланың білегіне жағып, жаққан жерді инемен
221
сызып қойып отырады. Ағылшын дәрігері шешекке қарсы бҧл
вакцинаны 1796 жылы, яғни Ӛтейбойдақтан 350 жыл кейін
тапқан. Шипагер ӛз шығармасында сырқаттардың пайда болу
себептерін ыстықтық пен суықтықтың алмасымдылық әсерінен
болатынын жазып кеткен. Дҥниедегі тіршіліктің негізі: нҧр, су,
топырақ, ауа сынды тӛрт заттан қҧралатынын, адамзат баласы
осы тӛрт затқа тікелей тәуелді болатынын, әлем шексіз және
мәңгілік екенін, дҥние сан қайтара жаңаланып, тҥрін қанша
ӛзгертсе де, оның тегі ӛзгермейтінін де топшылаған ғалымның
бірі болып табылады. Ғҧламаның «Шипагерлік баян» кітабы ҧлт
медицинасының ежелден дамығанының айқын айғағы [5]. 1994
жылдың желтоқсан айында Ҥрімжі қаласындағы Шынжаң
ғылым – техника денсаулық сақтау баспасынан 20 мың дана
таралыммен араб қарпімен басылып шыққан қҧнды еңбекке
Қытай ӛкіметі мемлекеттік сыйлық берді.[6]. Ал, осы кітап
Қазақстанда тҧңғыш рет 1996 жылы «Жалын» баспасынан
шығып, 30 мың данамен тарады. М.Жолдасбеков, Ә.
Нҧрмҧхамедҧлы, З.Қожалымов, М.Сапарбеков және тағы басқа
зерттеуші ғалымдардың айтуынша, «Шипагерлік баян» – бҧл
медицинаның барлық салаларын қамтыған бірегей қҧнды еңбек
[7].
Біздің елімізде де әр тҥрлі ауруларды емдеуге ӛсімдіктерді
пайдалану ерте уақыттан басталған. Иван Грозный тҧсында
дәрілік ӛсімдіктерді пайдалану ҥшін тҧңғыш дәріхана ашылып,
осы бағытта мамандар дайындауға, керекті оқулықтар жазып
шығаруға кӛп кӛңіл бӛлінген. Петр I (1672-1725жж.) кезінде
Петербургте дәрілік бау-бақша ҧйымдастырылған. Сол
мезгілден бастап дәрілік ӛсімдіктерді ӛсіру, жинау, кептіру
жҧмыстары қолға алынды. Экспедициялар қҧрылып, табиғаттан
дәрілік ӛсімдіктерді жинай бастаған. Осы уақытта жергілікті
жерде ӛсетін кӛптеген ӛсімдіктерді (кенедән, адыраспан т.б.)
плантацияларда ӛсіру шаралары жасалған. Совет ҥкіметі
қҧрылғаннан кейін, 1921 жылы «О сборе и культуре
лекарственных растений» деген арнайы декрет жарияланып,
дәрігерлік мекемелерге дәрілік ӛсімдіктер ӛндіру жҧмысын
жақсарту міндеттелді. Бҧл жҧмысты әрі қарай кҥшейту
жҧмысында 1925 жылы ССРО Мемлекеттік жоспарлау комитеті
222
дәрілік ӛсімдіктерді пайдалануға арналған Бҥкілодақтық кеңес
ӛткізген. 1931 жылы дәрілік ӛсімдіктерді пайдалануға ғылыми
негіз беру ҥшін Бҥкілодақтық дәрілік ӛсімдіктер ғылымизерттеу институты ҧйымдастырылған. Осындай маңызды
шаралардың іске асырылуы арқасында дәрілік ӛсімдіктердің кең
тҥрде денсаулық сақтау ісіне пайдаланылуы ғылыми тҧрғыдан
қаралып, дҧрыс жолға қойыла бастады.
Кеңестік кезең тҧстарында жабайы ӛсетін дәрілік ӛсімдіктерді жинаумен дәрі жасап шығару ӛндірісін толық
қамтамасыз ету мҥмкін емес екендігін ескере отырып, олардың
ӛнім кӛлемін жоғарылату ҥшін арнайы шаруашылықтарда
дәрілік
ӛсімдіктер
егілетін
плантацияларда
қҧрылды.
Украинада, Қазақстан мен Молдовада, Грузияда, Белоруссияда,
Латвия республикасындаосындайсовхоздарҧйымдастырылды.
Орыстың кӛрнекті ғалымы П. Массагетов 1921 жылы
Қазақстанның шығыс және оңтҥстік-шығыс ӛлкелерін аралап,
дәрілік ӛсімдіктер туралы қҧнды деректер жинап, «Ӛсімдік
әлеміне саяхат» атты кітабын жазған.Академик Н.В. Павловтың
басқаруымен Қазақстанда пайдалы ӛсімдіктер тексеріліп
еңбектері жарыққа шықты, онда ӛсімдіктердің қасиеттері
туралы жан-жақты айтылған [8]. Н.В. Павловтан кейін Орталық
Қазақстанның флорасын терең зерттеген ғалымдар В.М. Карамышева, Е.И. Рачковская олардың мәліметтері бойынша Орталық Қазақстан флорасында 1453 тҥрлі жоғары сатыдағы
ӛсімдіктер бар,оның 870 тҥрі кӛп жылдық шӛптектес ӛсімдіктер.
Сондай-ақ кӛптеген ғалымдар Қ.Ҥшбаев., М. Қажымҧратов ,
К.В.Доброхотова сияқты авторлар дәрілік ӛсімдіктер туралы
еңбектер жазды. Арыстанғалиев пен Рамазанов Қазақстан
ӛсімдіктері атты кітап жазып, ӛсімдіктердің қазақша-орысшалатынша аттарын анықтауда және бір жҥйеге келтіруде елеулі
еңбек сіңірді. Сондай-ақ Орталық Қазақстанның пайдалы
ӛсімдіктерін жан-жақты зерттеген ғалымдар: С.М.Адекенов,
А.И.Ахметжанова,
Р.О.Мыңбаева,
И.М.Анапиев,
А.Н.Куприянов т.б кӛптеген ғалымдар.
Зядан Қожалымов Алматы облысында туған 1944 жылы
туғанҚазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірген. 1969-1991
жылдары Нарынқол ауданында, Қазақ КСР Энергетика
223
министрлігінде инженер-энергетик мамандығы бойынша
істеген. 1991 жылдан Қазақстан халық емшілері қауымдастығының
президенті,
әрі Республикалық ғылымитәжірибелік халық медицинасы орта-лығы бас директорының
бірінші орынбасары қызметтерін атқарады [8].З.Қожалымовтың
халық емшілігі жӛніндегі «Мәңгілік қҧпия шежіресі»,
«Шапағатты нҧр ордасы», «Кӛк тәңірі жҥр жебеп», «Адам Қҧран шежіресі», «Ғарыш - табиғат» атты кітаптары жарық
кӛрген. Сондай-ақ «Халық емі», «Шипагерлік баян» атты
арнаулы газеттер шығаруға басшылық жасайды [9]. Оның
кӛптеген кітаптары дҥниеге келген. Атап айтсақ: «Киелі
шаңырақ», «Мәңгілік қҧпия шежіресі», «Шапағатты рух» атты
кітаптарында кӛптеген емшілік дәстҥр туралы жазылған [10].
Қытай Халық Республикасы тарапынан мойындалған жеті
халықтық медицина бар. Біз Шығыс медицинасы деп атап
кеткен осы дәстҥрлі медицинаның бір тармағы – қазақ
емшілігі.56 жыл бойы дәстҥрлі емшілікпен айналысқан
Қытайдағы халық емшісі, дәрігер Мәулішәріп Қапанҧлы
жақында
Л.Н.Гумилев
атындағы
Еуразия
ҧлттық
университетінде кездесу ӛткізіп, халық емшілігінің қҧпиясымен
бӛлісті. Мәулішәріп Қапанҧлы – ҚХР Еңбек ері, «Жасампаз
тҧлға» мемлекеттік сыйлығының иегері, «Қытайдың әйгілі
адамдары» кітабына аты енген жалғыз қазақ. Қазақ емшілігін
жеті ҧрпақ бойы мҧра етіп сақтап келген әулеттің ізбасары
обырды емдеген [11,4-бет]. Жалпы ӛсімдіктер жайлы, әсіресе,
олардың пайдалы қасиеттері жӛнінде еңбектер жазып,
Қазақстанның кӛптеген пайдалы ӛсімдіктерін анықтап, жанжақты зерттеген ғалымдар: И.В.Павлов, В.П.Михайлова,
М.К.Кукенов, В.С.Корнилова және де басқа ғалымдарды атауға
болады[12, 4 б].
Қорыта келгенде, адамзат денсаулығын сақтау жолындағы
кҥрес ҥшін, әрбір елдің қасиетті емшілердің шипагерлік
ізденістері нәтижесіне қатысты кӛптеген мағлҧматтар бар.
Олардың қатарына мерзімді басылымдарда жарық кӛрген
кӛптеген халық емшілігіне қатысты мәліметтермен қатар,
Тәуелсіздікпен бірге ата жҧртқа қоныс аударған қандастардың
бай мҧрасы жинақталды деуге болады. Осы бағыттарда
224
зерттеулер жҥргізу біздің алдағы жҧмыстарымыздың арқауы
болмақ.
Пайдаланылған әдебиеттер:
Іскендіров Ә. «Қазақстанның дәрілік ӛсімдіктері». – Алматы, 1982.
Қасымжанов А., Әлінов А. Әл-Фараби // Қазақ: Оқу қҧралы. – Алматы:
Білім, 1994. – 176 б.
3. Кононов А.Н. Родословная туркмен, сочинение Абул-л-Гази-хана
Хивинского. – М.Л., 1958.
4. История русской переводной художественной литературы. Древняя Русь.
XVIII век. Т. 1. Проза. – СПб.: 1995.
5. Толстов С.П., Беруни и его «Памятники минувших поколений».
6. Абу Райхан Бируни. Избранные произведения. I. 1957.
7. Байғали И. «Шәуешек тарихынан деректер» // Шынжаң қоғамдық
ғылымы. 1993, № 27
8. Нҧрмухамбетҧлы Ә. Кӛненің кӛзі, дананың сӛзі // Жинақ. – Алматы:
ҚазММУ, 2000.
9. Павлов.Н.В. Дикие полезные и технические растения СССР. 1942
10. Қожалымов З.. Киелі шаңырақ. – Алматы: Шалкӛде, 2006.
11. Қожалымов З. Мәңгілік қҧпия шежіресі. – Алматы, 2001.
12. Қожалымов З. Шапағатты рух ордасы // Астана Ақшамы. №48 (3553).
2017.
1.
2.
Жанғалиев Ҧ.Қ.
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті,
Археология және этнология кафедрасының докторанты
Қазақстан, Астана қ.
ҚАРАТАУ ТАУЛАРЫНДАҒЫ ТАСҚА САЛЫНҒАН
СУРЕТЕРДІҢ КЕЙБІР ЗЕРТТЕМЕЛЕРІ
Тасқа салынған суреттер кӛне ескерткіштердің бірі болып
саналады. Және тарихи-археологиялық кезеңдерге сәйкес келе
бермейтін адамзат мәдениетінің ерекше беттерін ашады. Зерттеулерге сҥйенетін болсақ петроглифтерден басқа тарихи
ескерткіштер дәл осындай келіспеушіліктер мен қарсы
бағалауларға кездескен емес. Әсіресе ӛте кҥрделі мәселе тасқа
тҥскен суреттердің хронологиясына тән. Қаратау петроглифтерінің хронологиясына тоқталмас бҧрын ғылыми әдебиеттерде
кездесетін хронология жасаудың тәсілдеріне қысқаша
тоқталамыз. В.И. Равдоникас, А.П. Окладников, В.Н. Чернецов,
А.Н. Бернштам, А.А. Формозов және т. б. зерттеушілер
225
хронология мәселесіне кӛп кӛңіл бӛлген. Олар жеке сюжеттерге,
заттарға анализ жасау, оларды этнографиялық материалдармен
салыстыру, стилін зердтеу, датасы кӛрсетілген ҥқсас ӛнер
ескерткіштерімен салыстыру, ӛзара ҧқсайтын, ҥйлесетіндерін
жинастыру, қашап салу әдісін бақылау, тастардың қақ қабатына
кӛңіл бӛлу, бір суреттің ҥстіне екіншісінің салынуына мән беру,
петроглифтерге жақын жатқан басқа да ескерткіштерді зерттеу
жатады [1, 24].
Бірақ ӛкінішке орай барлық ескерткіш орындарын мҥндай
объективті нәтиже беретін комплексті зерттеу жҥмыстары жҥргізіле бермейді. Қазақстан мен Орта Азиядан Карел аймағындағыдай тасқа салынған суреттердің кӛне мекен-жайлардың
мәдени қабатымен басылып қалғаны кездескен жоқ.
Далалық аймақта зерттеушілер хронология мәселесінде
алдымен тасты қашау тәсілдеріне, суреттердің стилі мен қақ
тҧру дәрежесіне кӛңіл бӛледі.
Тастардың қақ тҧру дәрежесіне келетін болсақ қоршаған
ортаның әсерінен, яғни жел-қҧздан, жауын-шашыннан, кҥн
сәулесінің әсерінен тастың бетін жапқан қара жылтыр қабаттан
бастап сары тҥстерге дейін ӛзгеретінін ғалымдар байкаған.
Кезінде А.А. Городцов тас бетіне тҥскен қақ қабаты туралы
мамандардың екі тҥрлі пікірін келтірген, соның екіншісіне
сҥйене отырып тас бетіндегі қақтың кҥн сәулесінің әсерінен
және де тау тастарда кездесетін темір мен марганец
ерітінділерінің бӛлінуінен пайда болған деп тҥжырымдайды.
Сонымен шӛл тотығының жылтыр қабатының пайда
болуына ӛзара байланысты ҥш компонент қатысады: темір мен
марганец тотығы, бір клеткалы балдырлар және де кҥн сәулесі.
Мҧнда кҥн сәулесінің шешуші маңызын басып айтқан жӛн.
Дегенмен бір клеткалы балдырлар тобы темір мен марганец
тотығы қҧз бен тасты жиі басып қалады. Ал жылтыр қап-қара
қақ қабаты кҥн сәулесі жақсы тусетін жазық таста пайда болады.
Қаратау петроглифтерін бақылау ерекше жағдайды ашты: ол
тастың бетінде қақ қабатының пайда болуы тікелей кҥн сәулесімен байланысында. Мысалы, Арпаӛзен шатқалының жоғарыда кӛрсетілген VI тобының 53-тасында тҥйенің бейнесі
қашалған болатын. Сол тас кейіннен екіге бӛлінген, біреуі
226
орнында калған, ал екіншісі 1,5 м жылжып тӛмен тҥскен және
тӛңкеріліп қалған. Тастың орнында қалған бӛлігінде тҥйенің
кескіні қара тҥсті (ПТ-5), ал тастың аударылып қалған бӛлігін
тазалап қараса ешқандай қақ қабаты болмаған. Мҧндай жай
Қойбағардан табылған тастардан да кездеседі [2].
Бірнеше жағдайда петроглифтері бар тастар оба ҥйіндісінен
табылған. Осындай ешкі мен тҥйенің кескіндері бар ҥлкен
домалақ тастың бірі Жетімшоқы обасының бірінші қорғанының
ҥш метрлік ҥйіндісінен шыққан. Және бірге табылған кӛгілдір
ақықпен каракҥрең, кӛкшіл қызыл асыл тастан жасалған алқаға
қарап суреттердің жасы б.з.б. I мыңжылдықтың екінші жартысына жатқызған. Ешкінің суреті бар тағы да ҥш тас Қаракуыс
обасының ҥшінші қорғанынан табьщған, ол Қойбағар I комплексінің жанында орйаласқан. Қорғандардың біреуі б.э. басталар
уақытына жатқызылса, қалған екеуі б.э. I мың жылдығына
жатады. Жоғарыда аталған тӛрт жағдайда да суреттердің қағы
жойылған немесе тастың шеттерінде кішкене ақ дақтар
сақталған. Осы тастарға қашап салынған ешкі, тҥйе бейнелері
қола мен ерте темір дәуіріне жататын арғы-бергі беті кӛрінетін
(сквозной) суреттердің қатарына жатады. Соған қарап тастың
қағы қашан жойылатынын болжау да оңай емес. Бірақ та тастың
бетіндегі қақтың толық немесе жартылай жойылуы аса кӛп
уақытқа созылмайтын сияқты, себебі 1971 жылы Қазақ ССР
Ғылым Академиясының тарих, археология және этнография
институтының Археология Музейіне Қойбағар I комплексінен
табылған арба мен ешкі бейнесі бар екі тас әкелінген. Тӛрт жыл
қараңғы жерде тҧрған тас бетінің қара жылтыр қағы қою қоңыр
даққа айналған, индекс дәрежесі санақ бағаны бойынша ПТ-4-ке
жеткен.
Қаратау жартастарында тасқа салынған суреттерден бір
мезгілде салынған композицияның бір бӛлігіндегі суреттері қара
тҥсті болса, екінші бӛлігіндегі суреттері қоңыр керек десең
ашык қоңыр тҥсті (Қойбағар I, 69-тас) болып келеді. Жартастың
беті тегіс болмаған жағдайда қақтың тҥсі дәрежесі де бірдей
болмайды. Сондай-ақ Саймалы-таш, Ақсу-Жабағылы аудандарында таудың тӛбесін кӛп уақыт қар басып кҥн сәулесі аз тҥссе
де қақтарының тҥсі қара болып келеді, қақ тҥсу дәрежесі
227
жылдың мезгіліне емес кҥн сәулесінің тҥсуіне байланысты
болады. Кейбір зерттеушілер тотығу дәрежесі бойынша
даталауды ғылыми объективті тәсіл деп пікір айтады.
Қаратаудың тау алды жотасының кең аумағындағы тас
суреттерін зерттегенде, сондай-ақ оңтҥстік Қазақстанның басқа
да аудандарының тасқа салынған кӛне суреттерін қарай отырып
кӛп кездесетін суреттерді анықтайық. Ол тасқа салынған
бейнелердің ҥлгісі дӛңгелекті арбалар болып табылады.
Қойбағардың ҥшінші тобының суреттерінде 22 арба бейнесі,
Арпаӛзеннің сегіз тобынан - 19, Қошқар-атадан - 3, және
басқаларынан Кӛкбҧлак, Кҥлтӛбе, Габаевка, т.б. бір-бірден
кездеседі. Барлығы Қаратау жартас суреттерінде арбаның 49
суреті бар. Олардың кӛпшілігі жеңіл еі дӛңгелекті аңшы арбасы
және әскери арбалар. Оларды шашылып тҧрғандай етіп салынуы
біріктіреді. Кӛне суретші барлық суретте арбаның жҥк тиейтін
бӛлігін, осың пен шетіндегі дӛңгелектерін, дӛңгелектің тӛрт
шыбығын, оқтығы мен қамытын кӛрсетуге тырысқан.
Бірақ келтірілген мысалдар қақ қабатына қарап даталаудың
жеткіліксіздігін кӛрсетеді, әрі хронологияны кҥшті бҧрмалауы
да мҥмкін. және бҧл тәсілден бас тарту да дҧрыс емес. Бҧл тәсіл
бір мезгілдік суреттерді даталағанда сенімді нәтиже береді.
Әсіресе бір тақтада немесе бӛлек тақта таста бірдей тегістікте
орналасқан кӛріністерді даталағанда оң нәтиже береді [3, 97].
Тас бетіне қашалған суреттердің хронологиясын жасағанда
қызықты ғылыми тәсілдердің бірі – лихенометрия. Бҧл деген
суреттердің жасын қынаның ӛсу қарқынымен есептеу деген сӛз.
Кӛптеген петроглифтердің қабыршақ және қына қабатының
жасы мыңдаған жылдармен саналады. Қынының кейбір тҥрлерінің ӛсуі ӛте баяу болса да хронологияны есептеуге болады.
Бірақ та орташа тауларда бҧл тәсіл мысалы, Қаратаудың тас
суреттеріндегі қынаның жасын анықтауда нәтиже берген жоқ.
Бҧл тәсілді әлі де жетілдіре тҥсу қҧптарлық жай.
Петроглифтерді даталағанда суреттердің стилін және қашап
тҥсіру тәсілдерін де есепке алған маңызды. Бҧл жағдайда
зерттеушілер А.Н. Бернштамның қорытындысын мақҧлдаған.
Шынында да әркездегі комплекстердің техникалық-стилдік
ерекшеліктерін зерттегенде кӛне бейнелеу ӛнерінің бірте-бірте
228
ӛше бастауы, реализмнен гӛрі схемалық суреттерге кӛшкені
байқалады.
Қазақстан мен Орта Азияның далалық бӛлігіндегі петроглифтердің хронологиясын жасағанда осындай техникалықстильдік ерекшеліктері басшылыққа алынады. Қола дәуірінің
тасқа қашалған суреттеріне екі ҥшбҧрышты және тікбҧрыштап
бейнелеу стилі, суреттердің силуетпен берілуі, кіші нҥктемен ою
тәсілі тән. Ерте темір дәуірінің тастағы суреттерінде контурлы,
нәзік қашау тәсілі кең тараған. Ал келесі дәуірлерде тҥсірілген
суреттерде скелет стилі алға шығады, басқаша айтқанда адамдар
мен андардың бейнелері дӛрекі сызықпен ойылған.
Схемалы суреттердің сенімсіздік тудыратын жақтары да бар.
Хронологиялық есептеу кезінде қашау әдістері де талас
тудырады. Скелет стилінің енуінен схемалы суреттер бҧзылады.
Қаратауда кӛне деп саналатын қола және ерте темір дәуіріне
жататын суреттермен бірге схемалы суреттер қатар салынған
(Қойбағар 1, 69; Арпаӛзен III, 238). [4, 48].
Тас бетіне сурет қашау әдісі де дау туғызады. Қолда бар
материалдар бойынша аңның кескінің кіші нҥктемен ойып
тҥсіру, бҥге-шігесіне дейін шебер орындау тек қола дәуіріне
ғана тән емес. Анық силуетті нақышпен тҥсірілген бейнелер
ерте темір дәуірі мен кейінгі кезеңде де аз кездеспейді. Ӛз
кезегінде Қаратаудың тӛменгі бӛлігіндегі тастағы кескіндерде
арбаның, бҧқа-турдың бейнелері ірі нҥктемен кӛп тҥсірілген.
Осылардың бәрі бір мезгілдік композицияларда кездеседі.
Зерттушілердің біразы контурлы суреттерді б.з.б. I мың
жылдықтың аяғына жатқызады. Бірақ контурлы стиль Қаратау
петроглифтерінде қола дәуірінен-ақ белгілі (Қойбағар II, 148
тас). Сондықтан бҧл кезде тек контурлы стилдегі суреттердің
кӛбейгенін айтуға болады. Даталау ҥшін кейбір петроглифтерді
топтауға комплексті тҥрде келуге тура келеді немесе бір-екі
тәсілді қолдану тиімсіз болады. Қазақстан мен Орта Азияның
ҧқсас суреттерін салыстыра отырып хронологияны есепке алу да
дҧрыс емес. Осылардың бәрі белгілі жағдайда тасқа салынған
суреттерді классификациялау тәсілінің қиындығы мен
кемшіліктерін объективті тҥрде тҥсіндіреді. Бҧл деген
петроглифтердің хронологиясы деген мәселенің оңай еместігін
229
кӛрсетсе керек.
Қаратаудың жартас суреттерін зерттеу барысында даталаудың тиімді тәсілі анықталады: сюжеттердің стилі мен анализі,
салынған суреттердің жіктелуін зерттеу, археологиялық
даталанған ескерткіштердің суреттерін пайдалану, тас бетіндегі
ҧқсас суреттерді сақтардың қолданбалы ӛнер ҥлгілерімен
салыстыру. Тас суреттерінің жасын анықтауда мынадай кӛмекші
факторларға кӛңіл бӛлінеді, суреттердің тотығу дәрежесі мен
тастың тҥсіне және қашалу әдісіне.
Қойбағар комплексінің ҥш тобында, Арпаӛзеннің сегіз
тобында жалпы 6180 кӛрініс пен жеке суреттер белгіленген
және де Қошқар-ата мен Габаевканың тас суреттерін қосқанда
7110 сурет шығады. Петроглифтердің біразын немесе кӛпшілігін
даталауға ҧмтылу қайшылықты. Қандай да болмасын ірі
комплексті суреттерде тҥрлі кезеңдегі адамдардың кӛзқарасын
білдіретін екі беті де бірдей кӛрінетін сюжеттер саны ӛте кӛп.
Оларға жабайы тауешкінің, таутекенің мыңдаған жылдар бойы
бірдей әдіспен қашалған суреттері жатады. Сондай-ақ тҥрлі
кезеңдегі суреттерде ешкі мен архар аулаған аңшылардың
суреттері де баршылық. Б.э. XVI ғ. бастап қана кӛне
бақташылардың сҥйікті сюжеттерінен шекара байқалады, ол
дәстҥрлі садақшы бейнелерінің мылтықты аңшыларға ауысуында. Тҥйе туралы да осыны айтуға болады, әр кезеңдегі суреттерде тҥйенің айбындылығы кӛрінеді. Сондықтан хронологияны
кӛрсеткенде ӛзімізге таныс образдар мен сюжеттерге кӛңіл бӛлу,
солардан хабар алу, археологиялық ҧқсас материалдармен
салыстыру, еліміздің басқа аудандарының петроглифтерінің
сенімді даталарынан бағдар алу [5, 29].
Тасқа салынған суреттер аса бір таңқаларлық ерекше
қҧбылыс. Ежелгі адамдар кҥнге кҥйген жылтыр тау тастарына
қатты тас сынығымен жануарларды, адам, арба, соғыс кӛріністерін қашап салған. Яғни, адамзаттың рухани мәдениетін, оның
дҥниетанымын білдіретін маңызды деректер жинаған болып
саналады.
Қаратауда тасқа салынған суреттердің кӛпшілігі таудың
алыс тҥкпірінде, суы мол, шӛбі шҥйгін шатқалдарда, сайдың
қабырға жартастарына салынған. Арпаӛзен, Қойбағар, Қарақуыс
230
жартастарына салынған кӛне суреттерден бері талай мыңдаған
жылдар ӛткен. Бҧл жерлер ру-тайпалардың ғҧрыптық жиындар
мен мерекелер ӛткізетін мекені болған. Қазіргі кезде де кҥн
жылынып, жер кӛгеріп, даланы гҥл басқанда ауыл тҧрғындары
табиғаты тамаша шатқалдарға кӛктем мерекесін қарсы алуға
жиналады.
Қаратаудын тасқа салынған суреттері тек тҧрмысты ғана
бейнелемейді, алғашкы қоғамдағы ӛмір шыңдығын да кӛрсетеді.
Кӛбінесе алғашқы адамдардың ӛмір мен ӛлім, туралы тҥсінігі,
казір ҧмыт қалған аңыздар, әдет-ғҧрыптар басқаша айтсақ
аңшы-бақташы тайпалардың ӛмір мен тҥсінгі бейнеленген.
Қаратау суреттеріндегі адамдардың ойлау қабілеті мифтік
дәрежеде болады. Олардың тҥсінігінше кӛктемдегі кҥннің
теңелуі, жер жырту, егін жинау, мал тӛлдету, кысты тҥсуі,
қайтадан кӛктемде кҥннің жылынуы сияқты табиғат
қҧбылыстарының тізбегіндей ауысып келіп отырады. Осы тізбек
бҧзылмас ҥшін әрқилы қҧбылыстар ҥшін қҧдайға қҧрбандык
шалып, жалбарынып, ерекше бір рәсім жасау керек деп
есептелен. Мҧндай тәсіл жоғарыда айтқандай қасиетті
орындарда ӛткен. Қаратаудың тас суреттері екі культ
байланысынын арасына топтасқан. Сонын бірі молшылық
болса, екіншісі кҥнге табыну [6, 40].
Пайдаланған әдебиеттер
1. Кадырбаев М.К., Марьяшев А.Н. Наскальные изображения хребта
Каратау. – А.: Наука, 1977. – 229 с.
2. Сатбаев К.И. Доисторические памятники в Джезказганском районе //
Народное хозяйство Казахстана. – 1941. – № 1.
3. Егоров А.И. Наскальные изображения в южном Каратау // Вестник
КазФАН СССР. – 1945. – № 1.
4. Кадырбаев М.К., Марьяшев А.Н. Третий сезон работы на Каратау //
Археологические открытия. 1971 г. – М., 1972. – С. 499–501.
5. Кадырбаев М.К., Марьяшев А.Н. Каратауские колесницы // Археологические исследования в Казахстане. – А. 1973. – С. 128–146.
6. Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Древняя
культура Центрального Казахстана. – А. 1966. – 436 с.
231
МAЗМҦНЫ / СОДЕРЖAНИЕ
Ахинжaновa Л.
Бірлесбек С.
Абдрaхмaнов Б.А.
Бaхтыбaев М.М.
Мургaбaев С.С.
Асылбеков Қ.М.
Исaев А.А.
Қҧрмaниязов И.С.
Бесетaев Б.Б.
Эмре Севинч
Ивaнов С.С.,
Солтобaев О.А.
Жaмбулaтов К.А.
Тулегенов Т.Ж.
Алтaев М.,
Орaзaй А.
Тулегенов Т.Ж.,
Ивaнов С.С.
Имя нa Шелковом пути
Уaқыттaн озғaн aрхеолог
С.М. Ақынжaновтың еңбектеріндегі
«қимaқ мәселесі»
Археология әуесқойлaрының Тҥркістaн ҥйірмесі және В.В. Бaртольд
Нaскaльные изобрaжения
Кaрaсуйир
Қaзaқстaндa мәдени мҧрaғa деген
мемлекет пен қоғaм кӛзқaрaсының
эволюциясы
Қaзaқстaнның тaрихи-мәдени
мҧрaсынa қaрсы қҧқық бҧзушылықтaрғa қaтысты қолдaнылaтын
сaнкциялaр
Солтҥстік-шығыс Арaл мaңы
кейінгі тaс ғaсыры ескерткіштерінің
зерттелу тaрихы
Шығыс Қaзaқстaнның ерте кӛшпелілер дәуірінің aт әбзелдері
Тҥркиядaғы Қaзaқстaнның ерте темір дәуірі aрхеологиясы тaқырыбындaғы зерттеу жҧмыстaры
Новые дaнные о могильнике эпохи
рaнних кочевников Кырчин в
Прииссыккулье (предвaрительное
сообщение)
Кейінгі сaрмaттaр: тaрихнaмaлық
еңбектердегі мәдениеттің қaлыптaсу
aймaғы
Некрополь Иссык и прилегaющие
погребaльные комплексы Шелек –
Тaлгaрского междуречья
ХІ ғaсырдың бірінші жaртысындaғы
қыпшaқтaрдың
қоныстaнуы
Охрaнные рaботы нa могильнике
Шошaнaй
232
3
8
12
17
23
31
37
46
55
61
66
71
76
84
91
Қызырхaн М.Қ.
Шaрипов Р.К.
Нҧрмaн Б.
Мусинa Д.Б.
Кепин Д.В.,
Титовa Е.Н.
Сҥйіндіковa М.Қ.
Мухaмaдиевa С.С.
Джиенaлиев Е.К.
Изaтуллa Хaбибиaн
Рысбек Б.
Сaмaшев С.К.
Тaженовa Б.Ә.
Исмaгуловa С.Ж.
Аққaлиевa А.Ш.
Бекбaев С.Т.
Алтaй-Тaрбaғaтaй және Жетісу
aймaғындaғы «Пaтшaлық»
обaлaрдың зерттелуінің кейбір мәселелері
Тaңбaлы петроглифтері: ӛткені мен
бҥгіні
Ортaғaсырлық Ҥтіртӛбе қaлaсының
зерттелу тaрихы
Применение IT технологии в
aрхеологии
Перспективы рaзвития регионaльных «aрхеопaрков» (aрхеологических «скaнсенов»)
Ортaғaсырлық Асaнaс қaлaшығын
музеефикaциялaу мәселесі
Семей қaлaлық ӛлкетaну музейінің
қҧрылу тaрихы
Кургaн хaнa Золотой Орды Жaнибекa в Зaпaдном Кaзaхстaне. Миф
или реaльность
Срaвнение Герaтского и Туркестaнского тaйкaзaнов
Алтaй сaқтaрының әдет-ғҧрыптaры
мен дҥниетaнымы (Берел қорымы
мәліметтері негізінде)
Тҥркі хaлықтaрындaғы «ен сaлу»
дәстҥрі турaлы
Археологиялық ескерткіштерді
қорғaу және пaйдaлaнудың қaзіргі
кезеңдегі жaғдaйы
Шығыс Қaзaқстaн ӛңіріндегі киелі
жерлерді зерттеудегі aрхеология ғылымының ҥлесі
Ақтӛбе облысы территориясы ерте
темір дәуірінің
революцияғa дейінгі зерттелу тaрихы
Ақтӛбе облысының сәулет ӛнері ескерткіштері − киелі де қaстерлі
тaрихи-мәдени нысaн
233
96
101
105
109
113
119
126
132
138
141
146
152
157
163
167
Есенaмaновa А.С.
Қaрaбек Л.С.
Оңғaр Мaдияр Қ.
Оңғaр Меруерт Қ.
Жумaбaевa М.Т.
Қaйырғaзинa А.А.
Кенжебaевa А.А.
Isayeva A.I.
Жaйық және Сaрaйшық қaлaлaрын
aшық aспaн aстындaғы музейге
aйнaлдыру мәселесі
Кӛне тҥркілердің дҥниетaнымынa
бaйлaнысты
кейбір мәселелер
Тҥркістaн ӛлкесін қaзaқ тaрихынaн
сыр шертетін
киелі орынғa aйнaлдыру мәселесі
Тҥркістaн облыстық тaрихи-ӛлкетaну музейіндегі
aрхеологиялық зерттеу жҧмыстaры
Шоқaн Уәлихaновтың «Алтын
емел» мемлекеттік
мемориaлдық музейі
Шежірелі Шыңғыстaу ӛлкесіндегі
геогрaфиялық aтaулaр сыры
Этнолог Ӛ. Жәнібектің қaзaқ ҧлттық
киімін зерттеуге қосқaн ҥлесі
The role of written sources, oral folk
art of sources in historical local history
Ғалымжан Қиясбек GIS тҥрлері және оны
археологияда қолдану
172
180
186
190
193
200
203
207
213
Нургазина М.О.
Дәрілік ӛсімдіктермен емдеудің
тарихы
216
Жанғалиев Ҧ.Қ.
Қаратау тауларындағы тасқа
салынған суретердің кейбір
зерттемелері
224
234
Ғылыми басылым
«ЖАҢА МАТЕРИАЛДАР ЖӘНЕ АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ
ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕМЕСІ» aтты тaқырыптa
С.М. Ақынжaновтың туғaнынa 80 жыл толуынa орaй
«АРХЕОЛОГИЯ: ӚТКЕНІ, БҤГІНІ, БОЛАШАҒЫ»
Бірінші хaлықaрaлық жaс ғaлымдaрдың
ғылыми-әдістемелік конференция
МАТЕРИАЛДАРЫ
15–16 aқпaн 2019 ж.
ИБ № 15596
Басуға 13.02.2018 жылы қол қойылды. Формат 60х84 1/16.
Кӛлемі 13,25 б. т. Тапсырыс № 690. Таралымы 55 дана.
Әл-Фараби атындағы Қазақ ҧлттық университетінің
«Қазақ университеті» баспа ҥйі.
Алматы қаласы, әл-Фараби даңғылы, 71.
«Қазақ университеті» баспа ҥйі баспаханасында басылды.
235
Автор
besetaev86
Документ
Категория
Гуманитарная литература
Просмотров
41
Размер файла
4 180 Кб
Теги
2019
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа