close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Презентация

код для вставкиСкачать
Д?р?с жоспары
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Б?лшы?ет ?лпасы.
Б?лшы? ет ?лпасыны? ?рылысы мен ?ызмет?.
Ж?йке жасушаларыны? ??рылысы мен ?ызмет?.
Нейрон ??рылысы мен т?рлер?.
Нейроглия ??рылысы мен ?ызмет?.
Ж?йке ?штары.
Синапс туралы ??ым.
Б?ЛШЫ? ЕТ ?ЛПАЛАРЫ- Б?лшы? ет ?лпасы ? организмн?? ?оз?алысы мен ?шк?
органдарыны? жиырылу процестер?н ?амтамасыз етет?н жо?ары д?режеде
мамандал?ан ?лпалар. Б?лшы? етт?? ?ш т?р?н ажыратады:
1.
Б?ры??ай салалы б?лшы? ет ?лпасы;
2.
К?лдене? салалы б?лшы? ет ?лпасы;
3.
Ж?рек б?лшы? ет ?лпасы.
Нерв ?лпасы ? нерв ж?йес?н?? нег?зг? к?рылымды? элемент?. Нерв ?лпасы нерв
клеткаларынан немесе нейрондардан (нейроциттерден) ж?не глиалык
клеткалардан не-месе глиоциттерден т?рады.
Нейроглия ? нерв ?лпасыны? к?мекш? ж?не ма?ызды ??рамды б?л?г?.
Нейроглияны? клеткалары нерв импуль-старын ?тк?збейд?, б?ра? олар нерв
?лпасында т?рект?к, трофикалы?, ?ор?аныс ж?не изоляциялы? функциялар
ат?арады.
1-б?л?м
Б?лшы?ет
?лпасы
Б?лшы? ет ?лпасыны? т?рлер?
Б?ры??ай салалы
К?лдене? жола?ты
Ж?рек б/е
Б?ры??ай салалы б?лшы?ет
1 ? миоцит,
2 - ядро
Б?ры??ай салалы б/е ??рылысы
А ? в жары? микроскобында,
Б ? в электронды
микроскопта.
1 ? тег?с миоциттер;
2 ? ядролар;
3 ? цитоплазма;
4 ? митохондриялар;
5 ? миофиламенттер;
6 ? гавеолалар;
7 ? жасушааралы? байланыс;
8 ? базальды мембрана.
К?лдене? жола?ты б/е ?лпасы
1 ? б/е ж?пшес?;
2 ? ядро.
К?лдене? жола?ты б/е ?лпасы
А ? ж?мысшы миоциттер; Б ?атипт?к миоциттер;
В ?ультрамикроскопты? ??рылыс схемасы.
I ? ж?мысшы б/е; II ? атипт?к б/е: 1 ? кардиомиоциттер
ядролары; 2 ? цитоплазма; 3 ? вставочный диск; 4 ?
миофибрилдер; 5 ? митохондриялар; 6 ? Гольджи кешен?;
7 ? анастомоздар.
Нерв ?лпасы ? нерв ж?йес?н?? нег?зг? к?рылымды? элемент?. Нерв ?лпасы нерв
клеткаларынан немесе нейрондардан (нейроциттерден) ж?не глиалык
клеткалардан не-месе глиоциттерден т?рады.
Импульстарды орталы? нерв ж?йес?не берет?н нейрондарды афферентт?к немесе
сенсорлы? нейрондар дейд?, ал эфферентт?к ?оз?аушы, нейрондар импульстарды
орталы? нерв ж?йес?нен эффекторлар?а (?лпалар?а немесе т?т?ркен?шке жауап
берет?н органдар?а, мысалы ? б?лшы? еттерге немесе бездерге) беред?. Кейде
афферентт?к ней-рондар аралы? немесе ассоциативт?к нейрондар аркылы
эффекторлы? нейрондармен жал?асады. Сез?мд?к, аралы? ж?не ?озгаушы
нейрондар ?осы-лып, рефлекторлы? до?аны к?райды. Нейрондарды? ?за-ра
жанас?ан жер?н сииапстар дейд?. Синапстар ?оздырушы ж?не б?геуш? болып
б?л?нед?. Нейронны? денес?н (перика-рион) ж?не онан тарайтын цитоплазмалы?
ес?нд?лерд? ажыратады, Осы ?с?нд?лерд?? саны мен орналасуына ?арап
нейрондарды уни- псевдоуни-би ж?не мультиполярлы деп б?лед?. (сурет). Импульстарды клетканы? денес?не ?тк?зет?н ?с?нд?лерд? дендрит- тер деп атайды.
Импульстар-ды клетканы? денес?нен бас?аклеткалар?а немесе шетк? орга?дар?а
?тк?зет?н ?с?нд?лер аксондар немесе нейрит деп аталады. Б?лар дендриттерге
?ара?анда ж???шке ж?не оларды? ?зынды?ы б?рнеше метр-ге жету? м?мк?н. Аксонны?
дисталды? учаскесшщ нейро-секрециялык ?аб?лет? бар, ол т?йме сия?ты ?шпен
аякталатын к?птеген ж???шке б?та?шалар?а тарма?талады. Т?йме т?р?зд?
?штарында ерекше зат нейромедиатор?а (ацетилхолин) толы ?са? к?п?рш?ктер мен
к?птеген мито-хоидриялар болады.
2-б?л?м
Ж?йке ?лпасы
Нейрон т?рлер?
1 ? униполярлы;
2 ? псевдоуниполярлы;
3 ? биполярлы;
4 ? мультиполярлы.
Униполярлы нейрондар сирек кездесед?. Биполярлы клеткаларды? ?згеше т?р?
псевдополярлы нейрондар. Псев-доуниполярлы клеткалар жи?рек кездесед?.
Биг?олярлы нейрондарды? ?арама-?арсы ба?ытта тарайтын ек? ?с?нд?с? болады,
осы?ан байланысты клетка денес?н?? п?ш?н? ?ршы? сиякты келед?. Нерв
клеткаларыны? к?пш?л?г? мультипо-лярлы болады. Б?ларды? п?ш?в? т?рл?ше болуы
м?мк?н. ?с?нд?лерд?? б?реу? нейрит, ?ал?андары дендриттер. Нерв импульстары
аксон ар?ылы ти?ст? орнына бер?лед?, ал де-ндриттерге келген импульстар клетка
денес?не бер?лед?. ?с?нд?лер ?те ?зын болуы м?мк?н ж?не нейриттег? нейроплазманы? (цитоплазманы?) м?лшер? нерв клеткаларыны? денес?ндег?
нейроплазманы? к?лем?нен кейде ж?з, т?пт? мы? есе арты? болады.
Белоктар нерв клеткасыны? денес? мен оны? дендрит-тер?нде ?ана синтезделед?.
Нерв клеткасыны? ядросы ?р? ж?не а?шыл келед?, б?р немесе б?рнеше ядрошы?ы
болады.
Клетка денес?н?? нейроплазмасында жары? микро-скоп?мен к?р?нет?н хроматофилд?к
зат немесе Ниссльд?? т?й?рш?ктер? деп аталатын базофильд?к затты? т?й?рш?ктер?
болады (сурет). Олар к?б?несе ядроны? ма?ьшда немесе клетка денес?н?? шет жа?ы
мен дендрит-терде жиналады, аксонда болмайды. Электронды? микро-скоппен
кара?анда Ниссль заты бос орналаскан ж?не мембраналар?а бек?ген, рибосомалар
мен полирибосомала-ры бар гранулалы? эндоплазмалы? ретикулумны? жалпа?
цистерналарына бай цитоплазманы? айма?ы екен?н д?лелдейд?.
Ж?лыны? нерв клеткасында?ы Ниссль заты:
1-клетка денес?, 2-ядро, 3-Ниссль заты,
НЕЙРОГЛИЯ
Нейроглия ? нерв ?лпасыны? к?мекш? ж?не ма?ызды ??рамды б?л?г?.
Нейроглияны? клеткалары нерв импуль-старын ?тк?збейд?, б?ра? олар нерв
?лпасында т?рект?к, трофикалы?, ?ор?аныс ж?не изоляциялы? функциялар
ат?арады. Сонымен б?рге миды? эпифиз ж?не гипофиз?нде нейроглия осы
органдарды? нег?зг? массасын к?райды ж?не секреторлы? функция ат?арады.
Нейроглияны? клеткалар саны нейрондар?а ?ара?анда 10 есе к?п. Б?л клеткалар
орталы? нерв ж?йес?н?? клетка-ларын ?оршап, олардын арасында?ы кен?ст?кт?
толтырып, механикалы? т?рект?к функция ат?арады.
Глиалык клеткаларды? метаболизмн?? активт?г? ?здер?н ?орша?ан клеткалардын
метаболизм?не ты?ыз байланысты деп есептейд?. Жат?а сактау процестер?не
?атысатын болуы керек деген жорамал да бар. Шванн клеткалары деп
аталатын нейроглияны?
сер?ктер?
миелинген талшы?тарыны? ?абы?шаларын синтездейд?, ал ?ал?ан
клет-калар фагоцитозды? функция ат?арады.
Нейроглия клеткаларыны? б?рнеше типтер? бар: нерв т?т?г?нен дамитын макроглия
(глиоциттер) мен мезенхима-дан пайда болатьш микроглия (глиалы? макрофагтар).
Макроглия клеткаларыны? ек? категориясын ажыра-ту?а болады: астроциттер мен
олигодендроциттер. Астро-циттер протоплазмалы? ж?не талшы?ты болып бел?нед?
Нейроглияны? т?рлер?:
1? плазмалык астроциттер, 2? талшы?ты астроциттер, 3?
олигодендроцитгер, 4? микроглияны? клеткалары ?р?
нейрондарды? арасында?ы.
Протоплазмалы? астроциттер ми мен ж?лынны? с?р затында орналас?ан, оны?
денес?нен тармактал?ан ?ыс?а ж?не жуан ?с?нд?лер тарайды. Талшы?тарды ??рамайды.
Ми мен ж?лынны? а? затында фибриллалы? немесе тал-шы?ты астроциттер болады.
?с?нд?лер? ?зын ж?не кеп тарма?талмайды, талшы?тардын шо?ырын ??райды.
Астроциттерд?? б?л т?р?н?? ес?нд?лер? нерв клеткаларыны? ?с?нд?лер? мен денелер?н??
арасында?ы ке??ст?кт?? б?р?н толтырып т?рады ж?не нейрондар жататын тор ??райды.
Талшы?ты астроциттерд?? ?с?нд?лер? нейрондарды ?оректенд?рет?н шекаралы? глиалы?
периваскулярлык мембраналар ??райды. Астроциттерд?н ек? тип? б?р-б?р?мен ?зара
байланысты ж?не нейрондар орналасатын ?ш ?лшемд? шырматылып жататын тор
??райды. Астроциттерд?? б?л?ну? жи? бай?алады, орталы? нерв ж?йес? за?ымдал?ан
жа?дайда тырты? ?лпа ??райды.
Олигодендроциттер ми мен ж?лынны? с?р ж?не а? за-ты?да орналаскан. Б?лар
астроциттерден ?са? келед?. Клетка денес?нен ж???шке б?та?шаларды? азда?ан саны тарайды. Нерв ж?йес?н?? орталык б?л?мдер?н?н с?р затында б?лар нейрондар денес?не
жанаса орналасады, а? затта катар ??рап немесе топтанып жатады, ал орталы? нерв
ж?йес? айма?ыны? сыртьшда олар нерв клеткаларыны? ?с?нд?лер?н ж?не оларды? ?штык
аппараттарьш бойлап ор-наласады, оларды Шванн клеткалары немесе
нейролеммоциттер деп атайды. Шванн клеткалары миелинденген талшы?тардын миелин
?абы?шасын синтездейт?н маман-дал?ан олигодендроциттер. Нерв клеткаларыны?
?с?нд?лер?н изоляциялап, олигодендроциттер нерв козуыны? шашырауына кедерг?
болады. Сонымен б?рге олигодендроциттер нейровдарды ?оректенд?руге ж?не ми-ды? су
алмасуына катысады.
Микроглияны? клеткалары миды? с?р, а? заттарьшда орналас?ан. С?р затта к?п болады.
Лизосомалар мен жа?сы жет?лген Гольджи аппараты бар клетканы? к?шкене сопа?ша
денес?н?? ?рб?р ?шьшан жуан ?с?нд? тарайды. Ми за?ымдал?ан кезде б?л клеткалар
фагоциттерге айналады ж?не амебаша ?оз?алып жылжып, б?где денелерд?? ?аптап
келу?не кедерг? болады.
Ж?йке торы
НЕРВ ТАЛШЫ?ТАРЫ
?абы?шалармен ?аптал?ан нерв клеткаларыны? ?с?нд?лер? нерв талшы?тарын к?райды. Нерв
талшы?тары ми мен ж?лынны? ?тк?зуш? жолдарын, ал шет жа?ында нервтерд? к?райды. Орталы?
нерв ж?йес?нде нерв талшы?тары миды? а? затыны? ??рамына к?ред?. Нерв талшы?ыны? басты
б?л?г?н орталы? (?ст?к) цилиндрлер к?райды.
Оны ?абы?шалар ?аптап т?рады. ?абы?шаларыны? ??рылысына ?арап нерв талшы?тарыны? ек?
т?р?н ажыра-тады: миелинс?з (ж?мсак затсыз) ж?не миелинд? (ж?мса? затты) нерв
талшы?тарьш.Ж?мса? затсыз нерв талшы?ы Шванн клеткаларымен ?оршал?ан б?рнеше (7?12)
орталы? цилиндрлерден т?рады. Ж?мса? затсыз ?абы?шаны? ??рамында миелин болмайды.
Ж?мса? затсыз нерв талшы?ы ж??а д?некер ?лпалы? базальды? мембранамен ?аптал?ан.
Электронды? микроскоп талшы?ты? орталы? цилиндр? Шванн клеткасыны? цитоплазмасына
батып т?ратынын ж?не нерв клеткаларыны? ес?нд?лер? Шванн клеткаларыны?
плазмалеммасынын ?ос ?атпарына асылып т?р?андай болып к?р?нет?н?н бай?а?ан. Плазмалык
мембрананы? осы ?ос ?абатын мезаксон дейд?. Мезаксон мен глиялы? клет-калар шекаралары
жары? микроскопымен к?р?нбейд?. Ак-сон мен оны ?орша?ан Шванн клеткасы ?з бет?нше жеке
??рылымдар. Б?ларды? мембраналары ен? 100?150 А° са?ылаумен б?л?нген.Жо?ары сатыда?ы
омырт?алыларды? Шванн клеткасы б?р ядролы клетка, оны? цитоплазмасы?ца жа?сы жет?лген
гранулалы? эндоплазмалы? ретикулумны?, Гольджи аппа-раты мембраналарыны? ж?не к?птеген
митохондрияларды? болатынын электронды? микроскоп аны?та?ан. Б?л органо-идтарды? болуы
осы клеткаларды? белсенд?л?г?нщ жогары екен?н к?рсетед?.Миелинд? (ж?мса? затты) нерв
талшыктары орталы? ж?не шетк? нерв ж?йес?нде бай?алады. Б?л талшы?тар нерв импульстарын
?те тез ж?не д?л ?тк?зед?. Орталы? ци-линдрге т?келей жанасып, оны ?аптап т?рады. Изолятор
рол?н ат?арады деп есептейд?. Миелин нерв талшы?ын то-лы?тай каптамайды, белг?л? аралы?та
?з?лед?. ?з?лген жер?н Ранвьен?? ?з?л?с? деп атайды.Б?л жерлер Шванн ?абы?шасымен
капталмайды. Мие-лин ?абы?шасы ?з?лу?шн орталы? цилиндрге ?ажетт? заттарды? ену?не, иондар
алмасуына тиг?зет?н ?сер? ?лкен ж?не нервт?к ?озуды? жылдамды?ын да арттырады. ?рб?р
миелинд? талшы?та б?р ?ана орталы? цилиндр болады, оны ?оршай монша? сия?ты т?з?лген
д?некер ?лпалы? базаль-ды? мембранамен каптал?ан леммоциттер орналасады.Миелинд?к
?абы?шада ?з?л?стер арасында к?шкене са?ылаулар болады, оны Шмидт-Лантермен кес?нд?с?
дейд?.Б?лар орталы? нерв ж?йес?н?? айма?ында болмайды. Миелинд?к ?абы?ша сырт?ы жа?ынан
мы?ты мембранамен ? неврилеммамен ?аптал?ан.
Миелинд? нерв талшы?ы:
1-орталы? цилиндр (аксон), 2-миелин ?абы?шасы, 3-Шванн ?абы?шасы, 4Ранвъен?? ?з?л?с?, 5-Лантерманы? ?иындысы, 6-Шванн клеткасыны? ядросы.
Нейрондарды? ?зара байланысы. Нейрондар ?р?айсысы ?з алдына жеке ?ызмет
ат?армайды. Олар ?за-ра байланысып, б?рт?тас ж?йе ??райды. Нейрондарды?
?зара ж?не сол сиякты нерв ж?йес?не жатпайтьш клетка-лармен жанасып,
байланыс?ан жерлер? синапстер деп ата-лады. Синапстарды ??рылысы мен
орналасуына ?арай ?ш топ?а б?лед?: нейрондарааралы?, рецепторлы?-нейрондык
ж?не нейроэффекторлы? деп. Нейрондарааралы? синапстар аксодендритт?к,
аксосомалы? ж?не аксоаксонды? болып б?л?нед?. Синапстарды? формалары
т?рл?ше бол?анымен оларды? ??рылысында жалпы ??састы? белг?лер бай?алады.
Синапс айма?ында?ы аксондар мен дендриттер ?шта-рьшда миелинд? ?абы?ша
болмайды ж?не жуандау келед?.
Аксонны? б?л б?л?г?нде к?птеген митохондриялар мен синапсты? к?п?рш?ктер
болады. Сон?ылары цитоплазмалык мембраналармен коршал?ан. К?п?рш?ктерд??
диаметр? 40? 50 нм-дей. Электронды? микроскоп синапс (контакт-жанасу) морфологиясыны? к?птеген детальдарын аны?тады. Атап айт?анда, нейрондарды?
?зара немесе бас?а клеткалармен жанас?ан жер?нде, жанасушы клеткаларды?
плазмалы? мембраналарыны? арасында ен? 12?30 нм синапсты? са?ылау деп
ататалын ке??ст?к болады. Ол жары? микрoскопымен бай?алмайды, Синапсты?
са?ылаулармен шектескен б?р мембрананы, я?ни аксонны? нейрилеммасын
пресинапсты? мембрана, ал ек?нш?с?н, дендритт?н нейри-леммасымен жанасатын ?
постсинапсты? мембрана дейд?. Синапстын пресинапсты? б?л?г?нде к?п?рш?ктер мен
мито-хондриялар к?п болатын болса, постсинапсты? б?л?г?нде олар болмайды.
Миелинд? талшы?ты? к?лдене? кес?нд?с?н?? электроннограммасы: 1орталы? цилиндр, 2-миелин, 3-Шванн ?абы?шасы, 4-коллагенд?к
фибриллалар.
Синапстарда?ы ?озуды? бер?лу? ерекше химиялык за-ттын, медиаторды?,
ацетилхолинн?? б?л?ну?не байланысты. Ол пресинапсты? к?п?рш?ктерде ?ана жиналады
ж?не пре-синапсты? аксонды ?оздыр?ан кезде жетк?л?кт? м?лшерде б?л?нед?.
Медиаторлар к?п?рш?ктерден синапсты? са?ылау?а шы?ады да постсинапсты?
мембрананы? компо-ненттер?мен байланыс?а т?с?п, о?ан тез с??ед?.
Медиаторлар импульст? нейроннан нейрон?а, нейроннан б?лшы? ет элементтер?не
немесе секрет б?луш? клеткалар?а ?тк?зуд? ?амтамасыз етед?.
Нейрондараралы? синапстар нерв клеткаларьпш? ара-сында?ы синапстар. Егер б?р
нейронны? аксоны бас?а по-стсинапсты? нейронны? дендрит?мен контакт?ге т?ссе,
б?ндай синапстарды аксодендритт?к деп атайды. Б?лар си-напстарды? ке? тара?ан т?р?
ж?не к?рылысы да т?рл?ше болады. Егер б?р нейронны? аксоны бас?а постсинапсты?
нейронны? перикарионымен контакт?ге т?ссе. ондай синапсты аксосомалы? дейд?. Б?р
нейронны? аксоны ек?нш? б?р постсинапсты? нейронны? аксонымен байланысса, ондай
синапсты аксоаксонды? деп атайды. Нейронаралы? синап-стар ?те к?п болуы м?мк?н.
Морфофункциялы? белг?лер? бойынша синапстарды химиялык ж?не электрл?к деп
б?лед?. Химиялы? синапстар ?оздырушы ж?не б?геуш? бо-лып ажырайды. Б?лар?а т?н
белг? пресинапсты? полюста козуды постсинапстык полюс?а ?тк?зуге катысатын затка ?
медиатор?а толы прессинапсты? к?п?рш?ктерд?? болуы. Е? к?п тара?ан медиатор
норадреналин мен ацетилхолин, б?ра? бас?а да медиаторлар болады. Ацетилхолин ?
меди-аторлардын ?ш?ндег? б?р?нш? белг?л? бол?андарыны? б?р?. Оны 1920 ж. Отто Леви
к?рбака ж?рег?н?? кез келген нерв?с?н?? парасимпатикалык нейрондарыны?
?штарыиан б?л?п ал?ан. Ацетилхолинд? б?лет?н нейрондарды холинэр-галык, ал
норадренали?д? б?лет?н нейрондарды адренэрга-лы? деп атайды. Химиялы? синапсты?
мына б?л?ктер?н ажырату?а болады: пресинапсты? б?л?г?н, постсинапстык б?л?г?н ж?не
синапсты? са?ылауда. Пресинапсты? б?л?г?нде пресинапсты? к?п?рш?ктер болады.
К?п?рш?кт?? диаметр? 50 нм
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
Д?Р?С С?РА?ТАРЫ
Ет ?лпасыны? морфофункциональды? сипаттамасы.
Ет ?лпасыны? т?рлер?.
?а??а ет ?лпасыны? ??рылысы ж?не ?ызмет?.
Ж?рек ет ?лпасы, гистогенез?, ??рылысы, кардиомиоциттерд?? ?лпалы?
?йымы.
Б?р???ай салалы ?лпа. Гистогенез?, ??рылысы ж?не ?ызмет?.
Ж?йке ?лпасы. Жалпы сипаттамасы, т?рлер?, гистогенез?.
Нейрондар. Морфологиялы? ж?не функциональды? т?рлер?. ??рылымды?
?йымыны? ерекшел?г?.
Нейросекреторлы ж?йе. Нейросекреторлы жасушаларды? ?йымды?
ерекшел?г?. Нейросекреторлы ж?йен?? ж?йке ж?не эндокриннд?
ж?йелермен ?арым ?атынасы.
Нейроглия. Классификациясы, шы?у тег?, функциональд? рол?.
Ж?йке талшы?тары. Миелинд? ж?не миелинс?з ж?йке талшы?тары.
Синапстар. Жалпы сипаттамасы, т?рлер?, ультраструктуралы ?йымы.
Рецепторлар. Жалпы сипаттамасы, т?рлер?, ?ызмет?.
Пайдаланыл?ан ?дебиеттер
Нег?зг? ?дебиеттер:
Л.Ф. Гаврилов, В.Г. Татаринов ?Анатомия?, стр. 248-261
Р.П. Самусев, Ю.М. Селин ?Анатомия?, стр. 6307-332
В.Я. Липченко ?Атлас нормальной анатомии человека?
?осымша ?дебиеттер:
М.Г. Привес, Н.К. Лысенко ?Анатомия человека?, стр. 401-433
Р.Д. Синельников ?Атлас анатомии человека?, том 2
Документ
Категория
Презентации по биологии
Просмотров
128
Размер файла
7 949 Кб
Теги
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа