close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Презентация

код для вставкиСкачать
Б?ек Ватан сугышында катнашкан татар шагыйрьл?ре
Б?ек Ватан сугышы елларында татар шагыйрьл?ре, Советлар Союзыны? барлык
?дипл?ре бел?н берг?, немец басып алучыларына каршы к?р?ште, кулларына корал
тотып та, кал?мн?ре бел?н д? актив катнашты, явыз дошманны Ватаныбыздан куып
чыгаруда батырлыклар курс?тте. Кил?ч?кт? ?с?рл?р, героик саллы образлар тудыру
?чен, рухи азык, рухи чыныгу т?рбиясене? югары м?кт?бен ?тте.
??p солдат кебек, шагыйрьл?р д? К?нбатыш Европа илл?рен гизг?н кер?шчел?р
булдылар. Халыкны явыз дошманга каршы изге к?р?шк? чакыру, фашистларны?
ерткычлыкларын б?тен д?ньяга фаш ит?, илебез солдаты, тыл батырлары к??еленд?
?и??г? ышаныч тудыру, дошманга каршы ачы н?фр?т хисл?ре уяту эшл?ре ?дипл?рг?
й?кл?нг?н иде. Алар радиода эшл?дел?р, патриотик ?ырлар, шигырьл?р, хик?ял?р,
повестьлар, пьесалар, сценарийлар яздылар. ?з ?с?рл?ре бел?н к?пме?ле армия
аудиториясенд?, колхозларда, клубларда, госпитальл?рд? чыгышлар ясадылар...
Фронтта h?м тылда? К?р?шне? алгы сафында h?рк?нне алып барылган бу эш безне?
к?п ?дипл?ребезне? и?атын к?релм?г?н югарылыкка к?т?рде.
Ш.М?д?ррисне? ?Тупчы Ва?ап?
исемле китабыны? титул бите
?Н?фр?т к?че?
альманахыны? титул бите
?Фронт намусы ?чен? исемле
фронт газетасмыны? бер бите,
1942 ел.
С?з - миллионнарча штыклар булып атакага
барды;
с?з - артиллерия залпы кебек, ку?тле
я?гырады: h?ркем й?р?ген? ?теп кереп,
?и??не?
безне?
якта
булачагына
ышаныч уятты;
с?з - батыр илне? h?p карыш ?ире ?чен
канны да, ?анны да кызганмыйча
к?р?шерг?, кыю, тапкыр, батыр булырга
?нд?де;
с?з - пропагандист булды, халыклар
арасында
дуслыкны
ныгыту
?чен
тырышты.
Татар ?дипл?рен h?p ?ирд?: рядовой
солдатлар
арасында,
команда
составында
h?м,
?лб?тт?,
х?рби
корреспондентлар
сафында,
фронт
газеталары редакциял?ренд? очратырга
м?мкин иде. Алар фронт газеталарыны?
и? актив хезм?тк?рл?ре булды.
?Ватан ?чен? мисемле
фронт газетасыны? бер
бите. 1942 ел.
Б?ек Ватан сугышы елларында татар
теленд? 16 фронт газетасы чыга:
?Ватан ?чен? (Т?ньяк К?нбатыш фронты),
?Ватан намусы ?чен? (Беренче Украина
фронты),
?Алга, дошман ?стен?!? (Калининград фронты),
?Сталин байрагы? (К?ньяк фронт),
?Ватан ?чен сугышка? (Карелия фронты),
?Фронт правдасы?,
?Ватанны саклауда? (Ленинград фронты),
?Кызыл сугышчы? (М?ск?? х?рби округы),
?Совет сугышчысы? (?ченче Украина фронты),
?Суворовчы?,
?Кызыл Армия? (Беренче Белоруссия фронты),
?Фронт хакыйкате? (Волхов фронты),
??и?? байрагы? ,
?Суворовча кысрыклау?,
?Тревога?,
?Сталин сугышчысы?.
?Без, Татарстан язучылары, кулларыбызда кал?м h?м корал килеш, данлыклы
Кызыл Армия сафына кушылырбыз h?м барлык энергиябез, белемебез h?м
талантыбыз бел?н с?екле Ватаныбыз ?чен тормышыбызны да кызганмыйча
к?р?шербез?.
("Кызыл Татарстан" газетасыннан. 1941 ел, 25 июнь).
"Кызыл Армия сафына чакырылгач та, т?п х?рби эшем бел?н берг?, Ватан
сугышы темасына багышланган ?д?би-и?ат эшемне актив д?вам иттем. Бу
д?ньяк?л?м тарихи к?р?шт? ?земне? б?тен с?л?тем бел?н совет
сугышчыларыны? батырлыкларын г??д?л?ндерерг? тырыштым". (Ф.К?рим)
Б?ек Ватан сугышы елларында татар поэзиясе б?тен совет
?д?биятыны? ку?тле ??м берд?м оркестрында ?зенч?лекле ??м
к?чле я?гыраган шигъри авазларны? берсе булды.
Татар совет поэзиясене? бу авазы
илебез чикл?рен ?теп чыкты, б?тен
д?нья халыклары й?р?ген? барып
иреште. К?пл?р яу кырында башын
салды, аларны? ?ырлары ?и?еп
чыкты, дист?л?г?н еллар ?тс? д?,
???мияте ?уелмаслык поэтик
?????рл?р калды.
З?ет М??итов
Б?ек Ватан сугышы чоры поэзиясенд? т?п мотивлар:
? к?р?шк? ?нд??, чакыру (?.Ерик?й. ?Сугышка, ипт?шл?р!?);
? илне сакларга ант ит? (Ф.К?рим. ?Ант?; М.??лил. ?Тупчы анты?; М.Х?с?ен.
?Туган ил ?чен?);
? фашизмга н?фр?т (К.Н??ми. ?Фашизмга ?лем!?; ?.Исхак. ?Канга ? кан!?);
? туган ?ир, кадерле кешел?р бел?н саубуллашу (Ш.Маннур. Саубуллашу
?ыры?; Г.Кутуй. ?Озату ?ыры?; К.Н??ми ?Озату?);
? фронт вакыйгалары, солдат батырлыгы, уй-хисл?ре (Ш.М?д?ррис.
?Землянкада?; С.Х?ким ?Хат?; ?.Ф?йзи. ?Фронт юлында?);
? тылдагы хатын-кызларны? тырыш хезм?тен к?рс?т?, якты образларын
бир? (К.Н??ми. ?Х?ят апа?, ?Сагыну хаты?);
? поэма ??м баллада жанры активлашу (Ф.К?рим. ?Г?лсем?, ?Партизан
хатыны?, ?Тимер ??м тимерче?; К.Н??ми. ?Снайпер М?рд?н?);
? ?и?? шатлыгы, кил?ч?к матурлыгы, интернационализм ??м гуманизм
авазлары (Ш.Маннур. Без кил?без к?кр?п?; Б.Р?хм?т. ?Безне к?т?л?р?;
Ф.К?рим. ?Мин ? гуманист?; Х.Туфан. ?Г?лл?р инде яфрак яралар?).
?ырым кала
?тк?н юлымда...
Б?ек Ватан сугышында ??лак булган шагыйрьл?ребез
Абдулла Алиш
Аитз?к Аитов
Демьян Ф?тхи
Касыйм Вахит
М?х?мм?т ?хм?тгалиев
Муса ??лил
Нур Баян
Гадел Кутуй
?гъзам Камал
Х?бра Рахман
Мифтах В?д?т
Фатих К?рим
Габдулла Галиев
Макс Гатау
Мансур Гаяз
С?л?йман М?леков
Исм?гыйль Ш?фиев
Гыйз-эл Габид
Лотфи В?ли
Х?йретдин
М???й
Р?хим Саттар
?хт?м ?минев
Абдулла Батталов
Исхак Закир
Б?ек Ватан сугышыннан ?и?еп
кайткан шагыйрьл?ребез
С?хаб Урайский
Гали Ху?и
Нур Гайсин
?хм?т ф?йзи
Шамил Г?р?й
Самат Шакир
Нури Арсланов
Сибгат Х?ким
?хм?т Юныс
?н?с Галиев
М?хм?т Х?с?ен
?нв?р Давыдов
Салих Баттал
?дип Маликов
Ш?йхи Маннур
?хм?т Ерик?й
Кави Н??ми
Н?би Д??ли
С?ббух Рафыйков
Зыя Мансур
На?ар Н??ми
Бари Р?хм?т
Ш?р?ф М?д?ррис
Мостафа Ногман
М?х?мм?т Садри
Хисам Камал
З?ки Нури
Сирин
Кави Латыйп
М?хм?д Максуд
С?йфи Кудаш
?хм?т Исхак
М?нир Мазунов
Еллар уза, б?ек батырлыкны? тере
ша?итл?ре ? ветераннар арабыздан
бер-бер артлы кит? бара. Л?кин
д??ш?тле сугыш елларында да тынып
тормаган музаларны? авазлары шигырьл?р - кил?ч?к буыннарга шул
?и?? юлыны? Изгелеге ??м Б?еклеге
хакында иск?ртеп торыр.
Шагыйрь Аитз?к Аитов 1908 елны? декабренд? х?зерге Саратов ?лк?сене? Дергач
районы Алтата авылында туа. Кечкен?д?н ?тисез калып, ?иде яшенн?н ?з к?нен
?зе к?р? башлый ? к?т? к?т?, ялчылыкта й?ри. Октябрь революциясенн?н со?
авылда беренчел?рд?н булып комсомолга языла.
1928 елда район комсомол комитеты А.Аитовны М?ск??г? кыска сроклы курсларга
укырга ?иб?р?. Укып кайтканнан со?, ул туган т?б?генд? т?рле ?аваплы урыннарда
эшли, утызынчы еллар башында берникад?р вакыт авыл советы председателе
булып та тора.
Аитз?к Аитов
(1908 ? 1941)
Илне индустриял?штеру чорында А.Аитов ? Донбасста, шахтер хезм?тенд?. Шушы
елларда ул ?д?би и?ат эше бел?н ш?гыльл?н? башлый: шигырьл?р, очерклар яза.
Алар Донбасста татар шахтерлары ?чен чыга торган ?Пролетар? газетасында
басылалар.
Ватан сугышы башлануга, А.Аитов ? фронтны? алгы сызыгында. 1941 елны? 28
октябренд?, Смоленск ?лк?сенд?ге Демидов ш???ре ?чен барган сугышларны?
берсенд?, ул батырларча ??лак була.
А.Аитовны? зур булмаган шигъри и?атында шул чор ?чен характерлы темалар ?
авылны коллективлаштыру, илне саклау, комсомол яшьл?р тормышы темалары
яктыртыла. Шагыйрь и?атыннан аерым урн?кл?р 1961 елда Татарстан китап
н?шрияты бастырып чыгарган ?Алар сафта? исемле к?м?к ?ыентыкта урын алган.
Ватан азатлыгы ?чен гомерен бирг?н язучы буларак, А.Аитовны? исеме Татарстан
Язучылар союзы бинасына куелган мемориаль тактага язылды.
Абдулла Алиш (Габдулла?ан Габделбари улы Алишев) 1908 елны? 15 сентябренд?
элекке Казан губернасыны? Спас ?язе (х?зерге Татарстанны? Куйбышев районы) К?ек
авылында д?ньяга кил?. Аны? бабасы Нурулла шул авылны? мулласы булып, ?тисе
Габделбари абзый, солдат хезм?тенд? й?реп кайтканнан со?, ата йортында к?бр?к
ху?алык эшл?ре бел?н ш?гыльл?нг?н ? иген икк?н, умарта караган. Ул табигате бел?н
ки? к??елле ??м ?з заманы ?чен алдынгы фикерле кеше буларак, ?йг? т?рле газетажурналлар алдырган, балаларны кече яшьт?н ?к хезм?тк? ?йр?терг?, белемле ??м
т?рбияле ит?рг? тырышкан. Абдулланы? ?нисе Газиз? апа да авыл халкы арасында
укымышлы хатын саналган, ?д?биятны бик яратып, шигырь ??м б?етл?р чыгарырга
??в?с булган.
Абдулла Алиш
(1908 ? 1944)
Абдулла шушы тату, х?р фикерле ??м хезм?т с?юч?н гаил?д? кечкен?д?н ук зир?к ??м
зи?енле малай булып ?с?, алты-?иде яшьл?ренд? ?тисенн?н укырга-язарга ?йр?н?,
аннары авылдагы башлангыч м?кт?пт? укый башлый.
1917 елда тугыз яшьлек Абдулланы ?тисе ?зл?ренн?н унбиш чакрым ераклыктагы
Ямбакты авылы м?др?с?сен? илтеп бир?. Ул монда 1919 елга кад?р укый. 1919?1921
елларда Бураково авылында я?а ачылган совет м?кт?бенд? укуын д?вам иттер?,
аннары Спас (х?зерге Куйбышев) педагогия техникумы каршындагы ?идееллык рус
м?кт?бен т?мамлый (1927). М?кт?пт? уку елларында А.Алиш, ф?нн?рне бик яхшы
?зл?штер? бел?н берг?, драма ??м ?д?бият т?г?р?кл?ре, концертлар оештыру, стена
газеталары, кулъязма журналлар чыгару кебек эшл?рд? башлап й?руче була, ?зе д?
шигырьл?р, хик?ял?р яза.
1927 елны? ??енд? А. Алиш Казанга кил? ??м Казан ?ир т?з? техникумында укый
башлый. Техникумда уку чорында (1927?1930) аны? ?д?бият бел?н кызыксынуы тагын
да ?с?: ул ?д?бият т?г?р?кл?рен? й?ри, техникумда кулъязма р?вешенд? чыгып килг?н
?Кызыл т?з?че? исемле газета ??м ?Я?а белгеч? журналы редколлегиясене? члены
була, техникум ??м яшьл?р тормышы турында язган х?б?рл?ре бел?н республика
к?нд?лек матбугатында к?рен? башлый. 1929 елда ?Яшь ленинчы? газетасында ?Аптул
Алишев? имзасы бел?н аны? ??ти, эчм?!? диг?н беренче хик?ясе басылып чыга. Аннан
со? к?п т? ?тми, пионерлар тормышын, аларны? ??мгыятьк? файдалы хезм?тт?
катнашуларын ??м к??елле ял ит?л?рен тасвирлаган ?Бозлар акканда?, ?Н?ни
кооператор?, ?Отряд умартасы? кебек хик?ял?ре д?нья к?р?.
?ир т?з? техникумын т?мамлагач, 1930 елны? январеннан к?зг? кад?р, А.Алиш Минз?л? кантоны ?ир
б?легенд? мелиоратор булып эшли, аннары, 1931?1933 елларда, Казгрэс (ТЭЦ ? 1) т?зелешенд?
гидротехника буенча десятник ??м Казан ш???ре канализация т?зелешенд? техник хезм?тен башкара. 1934
елда яшь белгечне Казанда татарча чыга торган ?Техника? журналыны? ?аваплы секретаре итеп билгелил?р.
1937 елдан Беек Ватан сугышы башланганга кад?р А.Алиш ?Пионер кал?ме? (х?зерге ?Ялкын?) журналы
редакциясенд? ??м Татарстан радиокомитетында эшли. 1937 елдан башлап, т?п эшенн?н аерылмыйча, Казан
д??л?т педагогия институтыны? кичке б?легенд? укый. Бу еллар ? язучыны? и? к?п язган, ?с?рл?ре бел?н
?зен ки? катлам укучыларына таныткан чор. Аны? балалар ?чен ?Отряд Флагы?, ?Дулкыннар?, ?Ант? исемле
хик?я жыентыклары, ?Иолдыз?, ?Кечкен? тоткын? исемле пьесалары (беренчесе А.?хм?т бел?н берг?
язылган) оасылы? чыга. Язучы зурлар ?чен д? н?ти??ле эшли: комсомол яшьл?р тормышына багышланган к?п
санлы очеркларын, ?Я?а килен? (1931), ?Тизд?н туй (1939), ?Кыймм?тле ??у??р? (1940) кебек хик?ял?рен,
?К?ршел?р? 1934; А.?хм?т бел?н берлект?) исемле пьесасын яза ??м 1933 елда беренче бишьеллыклар
чорындагы Татарстан гиганты ? Казгрэс тезелешенд? эшл??че кешел?рне? тырыш хезм?тен сур?тл?г?н
?Якты к?л буе? исемле повестен бастырып чыгара.
Шулай да А.Алишны балаларны? с?екле язучысы д?р???сен? к?т?рг?н ?анр ? ?киятл?р. ?дипнен. ?Капкорсак
патша? исемле беренче ?кияте ?Пионер кал?ме? журналыны? 1934 елгы 2 нче санында басылып чыга ??м
н?ни укучылар тарафыннан хуплап каршы алына. Шуннан со?гы елларда (1935? 1940) А. Алиш ике дист?д?н
артык ?кият и?ат ит?. Бу ?киятл?р балалар психологиясене? бетен нечк?лекл?рен тоеп, композицион яктан
?ыйнак, уку ?чен кызыклы итеп, ?и?ел, музыкаль я?гырашлы, с?р?тл?? чараларына бай, образлы тел бел?н
язылган.
Б?ек Ватан сугышы башлангач, А.Алиш 1941 елны? июль аенда фронтка кит?, солдат-радист сыйфатында,
Орлов ?лк?сенд? барган каты сугышларда катнаша. 1941 елны? 12 октябренд? Брянск ш???ре янында, Десна
елгасы буенда чолганышта калып, фашистлар кулына ?сир т?ш?. 1941 елны? кышын Литвадагы х?рби
?сирл?р лагеренда тотканнан со?, 1942 елны? язында фашистлар аны Чехословакияд?ге Сандау ш???рен?
озаталар. Ахырда ул Польшадагы Седльце ш???рен?, аннан Берлин янындагы Вустрауга килеп эл?г?. Монда
Муса ??лил ??м аны? к?р?шт?шл?ре бел?н очраша, алар бел?н берг? антифашистик оешмада эшли башлый.
1943 елны? августында, яшерен оешманы? эше ачылып, А. Алиш ??м башка ??лилчел?р кулга алыналар ??м
фашист суды тарафыннан ?лем ??засына х?кем ител?л?р. 1944 елны? 25 августында 12 с?гать 12 минутта
фашист палачлары Абдулла Алишны гильотинада ??залап ?тер?л?р.
Л?кин ?дипне? гомерен ?лем чикл?ми. Аны? гомере ?с?рл?ренд? ??м Ватаны, халкы хакына, аны? иреге ??м
б?хете хакына к?рс?тк?н ш?хси батырлыгында д?вам ит?. Абдулла Алиш, к?р?шт?ше Муса ??лил кебек ук,
туган халкы бел?н берг? кил?ч?кк? горур атлап бара.
Фатих К?рим (Фатих ?хм?тв?ли улы К?римов) 1909 елны? 9 гыйнварында элеккеге
Уфа губернасыны? Б?л?б?й ?язе (х?зерге Башкортстан АССРны? Бишб?л?к
районы) Ает авылында туа. М?кт?пк? керг?нче ?к укырга-язарга ?йр?неп, со?ыннан
беренче баскыч авыл м?кт?бене? ике сыйныфын т?мамлый. 1922 елда абыйсы
Габдулла К?римов (шагыйрь Ярлы К?рим, 1901?1937) аны Б?л?б?й ш???рен?
алып кит? ??м педагогия техникумыны? х?зерлек группасына укырга урнаштыра.
Монда ике ел укып, х?зерлек курсын т?мамлагач (1924), шул ук абыйсы ярд?менд?
Казанга кил? ??м бер ел Н.К.Крупская исеменд?ге яш?смер балалар йортында
т?рбиял?н?.
Фатих К?рим
(1909 ? 1945)
1925?1929 елларда Казан ?ир т?з? техникумында укый. Комсомол сафына кер?,
??м?гать эшл?ренд? актив катнашып, техникумда комсомол оешмасыны?
секретаре, со?ыннан профком председателе булып эшли. Ф.К?римне? ?д?би и?ат
эше бел?н ?итди ш?гыльл?н? башлавы да шушы студентлык елларына карый.
1926 елдан республика газеталарында аны? к?нд?лек темаларга, комсомол
тормышына кагылышлы м?кал?л?ре, фельетоннары, со?га таба балалар ?чен
хик?ял?ре ??м шигырьл?ре к?рен? башлый (Ф.К?римне? ?Х?зер сезне? бел?н?
исемле беренче шигыре ?Кечкен? ипт?шл?р? журналыны? 1927 елгы 2 нче
санында д?нья к?р?).
1928 елда ВЛКСМны? Татарстан ?лк? комитеты тарафыннан пионер газетасы ?Яшь
ленинчы? чыгарыла башлагач, унтугыз яшьлек студент-?дипне газетаны? ?аваплы
секретаре итеп билгелил?р. Анда Ф.К?рим, техникумдагы укуын д?вам итк?н х?лд?,
бер ел эшли, аннары, 1929 елда техникумны т?мамлагач, ?Кр?стиян г?зите?
редакциясен? ?д?би хезм?тк?р булып к?ч?. 1930?1931 елларда Ф.К?рим ?Азат
Хатын?, ?Атака? (татар пролетар язучылары органы) журналларында жаваплы
секретарь хезм?тл?ренд? була. 1931 елны? к?зенд? армияг? алынып, 1933 елны?
гыйнварына кад?р Идел буе х?рби округыны? Казанда татар теленд? чыга торган
?Кызылармияче? газетасында х?рби журналист-х?б?рче булып хезм?т ит?.
Армияд?н кайтканнан со?, Ф.К?рим Татар д??л?т н?шриятыны? (Татгосиздатны?)
яшьл?р-балалар ?д?бияты секторы ?ит?кчесе итеп билгел?н?. ?зе ?чен зур ?д?би
м?кт?п булган бу ?итди, ?аваплы эшт? Ф.К?рим 1937 елны? май аена кад?р эшли.
1929 елдан 1937 елга кад?рге кыска вакыт эченд? аны? ун китабы басылып чыга (икесе ? проза, сигезе ? шигъри
?ыентыклар). Утызынчы еллардагы социалистик хезм?т темасын, илне? ху?алыгын ??м оборонасын ныгыту ?чен
к?р?ш темасын яктырткан лирик шигырьл?ре, ?Яше? яктысы? (1932), ?Тавышлы та?? (1933), ?Илле егет? (1934),
?Аучылар? (1934), ?Аникин? (1936) кебек поэмалары бел?н Ф.К?рим сугышка кад?рге чорда ук заман сулышын яхшы
тоеп, ил каршында зур ?аваплылык хис итеп яш??че шагыйрь буларак таныла.
Ф.К?римне? поэтик таланты аеруча Б?ек Ватан сугышы чорында ачыла. Армияг? ул 1941 елны? 30 декабренд? алына
??м 1942 елны? февраленн?н 1945 елны? феврален? кад?р алгы сызыкта булып, солдат ??м взвод командиры
сыйфатында, М?ск?? яныннан алып К?нчыгыш Пруссияг? х?тле сугышчан юл уза, Украинаны, Белоруссия, Карпатны
азат ит? сугышларында катлаша, ике тапкыр авыр яралана, ш?хси батырлыклары ?чен Кызыл Йолдыз ордены бел?н
б?л?кл?н?. Ф.К?рим сугыш чорында ??р буш минутын и?ат ?чен файдалана. 1941?1945 еллар арасында ул тугыз
поэма, ике повесть, бер драма ?с?ре ??м й?зд?н артык шигырь яза. Сан ягыннан гына т?гел, сыйфат ??м идея-эчт?лек
ягыннан да шагыйрьне? бу чор ?с?рл?ре и?атта я?а биеклекк? к?т?рел?, камиллекк? иреш? мисалы булып торалар.
Аны? поэзиясенд? сугыш чынбарлыгыны? катлаулы ф?лс?ф?се, туган ил ?чен ?аннарын кызганмый к?р?шк?н совет
кешел?рене?, совет солдатыны? табигый эчке кичерешл?ре, патриотик хисл?ре, с?йг?нен? булган олы м?х?бб?те,
тыныч тормышка сусавы га??еп бер ихласлык ??м шигърилек бел?н г??д?л?н?. Ф.К?римне? бу елларда и?ат итк?н
лирик шигырьл?ре, ?Г?лсем? (1942), ?Идел егете? (1942), ?Кы?гыраулы яшел гармун? (1942), ?Пионерка Г?лч?ч?кк?
хат? (1942), ?Тир?н к?л? (1942), ??лем уены? (1942), ?Партизан хатыны? (1943), ??мет йолдызы? (1944) поэмалары,
?Тимер ??м тимерче? (1942) балладасы, Муса ??лилне? Моабит циклы шигырьл?ре бел?н берг?, сугыш чоры татар
совет поэзиясене? и? югары ноктасын т?шкил ит?л?р. Б?ек Ватан сугышы елларында Ф.К?рим ч?чм? ?с?рл?р язуга да
игътибар бир?: ?Шакир Шигаев? (1943) исемле драма, ?Разведчик язмалары? (1942) ??м ?Язгы т?нд?? (1944) исемле
ике повестен и?ат ит?. Бу ?с?рл?рд?, поэзиясенд?ге кебек ?к, сугыш темасы ? батыр совет сугышчыларыны? ?анлы
образлары, т?рле милл?т кешел?ренн?н оешкан совет армиясене? рухи ??м сугышчан берд?млеге чагыла.
Гомум?н, Ф.К?римне? и?ат планнары зур була. Л?кин сугыш чынбарлыгыны? д??ш?тле ??лем уены? а?а ?зене? и?ади
планнарын ахыргача тормышка ашырырга ирек бирми: 1945 елны? 19 февраленд?, сугыш бет?рг? санаулы гына к?нн?р
калгач, бик ?аваплы бер сугышчан заданиене ?т?г?нд?, кече лейтенант, взвод командиры Ф.К?рим батырларча ??лак
була. Аны? г??д?се К?нчыгыш Пруссияд?ге Кенигсберг (х?зерге Калининград) ш???ре янында к?мел?. Со?ыннан, 1955
елда, ул шундагы Победа исемле авыл паркына туганнар каберлеген? к?черел?. Сугыштагы со?гы батырлыгы ?чен
Ф.К?рим, ?лг?нн?н со?, Беренче д?р??? Ватан сугышы ордены бел?н б?л?кл?н?.
Ф. К?римне? ялкынлы и?аты укучылар к??еленд? буыннан-буынга я?ара бара. 1979?1981 елларда Татарстан китап
н?шрияты патриот ?дипне? ?ч томлык ?с?рл?р ?ыелмасын я?адан бастырып чыгарды.
Ватаным ?чен
Б?лки, бу хат со?гы хатым булыр,
И? д??ш?тле утка кер?мен,
Шулай була калса, кояшны да
Б?ген со?гы тапкыр к?р?мен.
Мин сугышка керс?м, дошманымны?
Й?р?ген? т?з?п атамын;
?зем ?лс?м, балаларым кала
Минем гомерем булып, Ватаным.
Кала д?нья, кала бар матурлык,
Ал ч?ч?кл?р кала болында,
Ч?ч?кл?рг? т?ренеп, эзем кала,
?ырым кала ?тк?н юлымда.
?л?м ик?н, ?кенечле т?гел
Бу ?лемне? ми?а кил?е,
Б?ек ?ыр ул ? Б?ек Ватан ?чен
Сугыш кырларында ?л?е.
Тел?к
Матурлык сайлауда мине
Кем куып ?ит?р ик?н?!
С?юд? ??м с?ел?д?
Мине кем ?и??р ик?н?!
Яш?дем, яшел урманнар
Ирк?л?де, к?йл?де.
Инде мин сугыш кырында,
Тик бер ген? тел?гем:
Дошманга ялкын сиб?че
?ил булып барсам иде,
Т?в?кк?ллек, батырлыкта
?ыр булып калсам иде.
Гаделша Нурм?х?мм?т улы Кутуев 1903 елны? 28 ноябренд? элекке Саратов
губернасыны? Кузнецк ?язе (х?зер Пенза ?лк?сен? кер?) Татар Кынадысы авылында
туа. Башлангыч белемне туган авылы м?кт?бенд? ала, 1912 елда ?тисе Нурм?х?мм?т
абзый, игенчелек хезм?тен ташлап, гаил?се бел?н Самара губернасындагы Алексеевск
авылына к?ч? ??м Кутуевларны? к?н заводында эшли башлый. Гаделша шунда рус
м?кт?бенд? белем алуын д?вам иттер?. 1917 елда бертуган Кутуевлар (д?рт гаил?)
Самара (х?зерге Куйбышев) ш???рен? к?чеп кил?л?р. Булачак язучыны? белем алуы
??м ?д?би с?л?тене? ачылып кит?е ?чен монда шартлар тагын да у?айлаша т?ш?:
м?кт?пт? уку бел?н берг?, ул ш???рд?ге эшче клубларыны? берсенд? к?ренекле рус
язучысы Александр Неверов оештырган ?д?би т?г?р?кк? бик актив й?ри ??м рус
теленд? ?зене? беренче шигырьл?рен яза, ныклап торып, шул чордагы я?а рус
поэзиясе, аерым алганда, В. Маяковскийны? и?аты бел?н якыннан таныша.
Гадел Кутуй
(1903 ? 1945)
1920 елда ун?иде яшьлек Кутуй Казанга кил? ??м политехника институтыны? химия
факультетына укырга кер?. Л?кин ике курсны т?мамлагач институттан кит?рг? м??б?р
була ??м Казандагы Татар-башкорт х?рби м?кт?бенд? ?д?бият укытучысы булып эшли
башлый. Шушы чорда аны? ?д?би и?ат эшч?нлеге д? активлашып кит?. 1923 елгы
?Безне? юл? журналыны? д?ртенче, бишенче саннарында ?Яшь футурист шагыйрь?
диг?н баш бел?н Г. Кутуйны? бер б?йл?м шигырьл?ре басылып чыга. 1924 елда ис?
?К?нн?р й?герг?нд?? исемле беренче ?ыентыгы д?нья к?р?. Нигезд? рус
футуристларына ??м В. Маяковский шигырьл?рене? тышкы формасына ияреп язылган,
аерым у?ышлы чагыштырулар, образлы т?гъбирл?ре булса да, тулаем а?лаешсыз
я?гыраган бу шигырьл?р ул заманны? ?д?би х?р?к?тенд? зур шау-шу кузгаталар ??м,
поэзияне? ?тк?нд?ге у?ай традициял?ре? инкяр ит? ?рн?кл?ре буларак, каты т?нкыйтьк?
очрыйлар. Тора-бара и?атында бу кимчелекл?рне Г. Кутуй ?зе д? таный ??м,
формалистик мавыгулардан арына барып, егерменче елларны? икенче яртысында и?ат
итк?н шигъри ?с?рл?ренд? я?алыкны яклау идеясен язу стиленд?ге ?шаккатризмнар?
бел?н т?гел, ? м?гън?г? кулай реалистик сур?тл?? чаралары ярд?менд? бирерг? омтыла
башлый.
1925 елда Г. Кутуй Казан К?нчыгыш педагогия институтыны? рус теле ??м ?д?бияты
б?леген? укырга кер?. 1929 елда институтны у?ышлы т?мамлап чыккач, утызынчы еллар
д?вамында Казан коммуналь т?зелеш инженерлары институтында гыйльми секретарь,
м?кт?пл?рд? ??м Казан авиация техникумында ?д?бият укытучысы булып эшли.
Г.Кутуйны? бу еллардагы ?д?би и?ат эшч?нлеге га??п к?пкырлы. Ул шигырьл?р, хик?ял?р, пьесалар яза, ?Кызыл
Татарстан? (х?зерге ?Социалистик Татарстан?), ?Красная Татария? (х?зерге ?Советская Татария?) газеталарында,
?Безне? юл?, ?Я?алиф?, ?Авыл яшьл?ре?, ?Чаян? журналларында к?п санлы фельетон, очерк, м?кал?л?р бастыра,
Татар академия театрыны? ??р я?а спектаклен? диярлек рецензиял?р язып бара. ?з чорыны? т?рле ?хлакый
проблемаларына багышланган ?Балдызкай? (1926), ?К?к к?г?рчен? (1929), ??авап? (1929) ??м ?Казан? (1927)
исемле пьесалары Татар д??л?т академия театры с?хн?сенд? уйнала. ?дип ?з ?с?рл?ренд? я?а кеше формалашу,
бигр?к т? интеллигенция в?килл?рене? тормыштагы урыны ??м роле м?сь?л?л?рен к?т?реп чыга, совет кешел?рене?
рухи байлыгын, хезм?т шатлыгын чагылдыра. ?Солтанны? бер к?не? (1938) повесте, ?В??дан газабы? (1939),
?Нишл?рг??? (1940), ?Ил?ам? (1941), ?Р?ссам? (1941) кебек хик?ял?ре, ?Талантлар Вабаны? (1937) поэмасы ?н?
шундыйлардан.
1935 елда Г.Кутуйны? ?Тапшырылмаган хатлар? повесте басылып чыга (?Совет ?д?бияты?, 1935 ел, ? 9-12). Гади
бер татар кызыны? тормыштагы авырлыкларны ?и??-?и?? ??мгыятьт? ?з урынын табуын, хезм?т ??м гаил? б?хетен?
иреш?ен га??еп самими р?вешт?, публицистик к?т?ренкелек бел?н сур?тл?г?н бу кечкен? ген? повесть к?п буын
укучыларыны? яратып укый торган китапларыннан берсен? ?верел?. Татар теленд? ген? д? ул унлап басмада чыга.
Рус теленд?ге басмалары ике дист?д?н, артып кит?. Рус теле аша повесть СССР ??м д?нья халыклары телл?рен?
(инглиз, француз, гар?п, корея, албан, монгол, вьетнам, чех, казакъ, ?зб?к, кыргыз, чуваш, мари ?. б.) т?р?ем? ител?.
Б?ек Ватан сугышы башлану бел?н Г.Кутуй ?зене? язучылык с?л?тен дошманны ?и?? ?чен к?р?шк? багышлый:
патриотик шигырьл?р, публицистик м?кал?л?р, хик?ял?р яза. 1942 елны? июненд? ул ?зе д? фронтка кит?,
Сталинградны саклаучы Дон фронтыны? авыр гвардия миномет бригадасы политб?легенд? хезм?т ит?. Идел
буендагы м?гъл?м тарихи ?и??г? турыдан-туры катнашкан ?чен аны ?Батырлык ?чен? ??м ?Сталинградны саклау
?чен? медальл?ре бел?н б?л?клил?р. Сталинградтан со? Г.Кутуй ?зе хезм?т итк?н гвардия бригадасы составында
Волхов, Брянск, Великие Луки ш???рл?рен азат ит?д? катнаша. Авыр ??м м?ш?катьле солдат хезм?тен башкару
бел?н берг?, ул и?ат эшен д? д?вам иттер?: фронт газеталарында х?б?рл?р, м?кал?л?р бастыра, ?д?би монтажлар
т?зи, 1944 елда, Казанга вакытлыча и?ади ялга кайткач, балалар ?чен ?Р?ст?м ма?аралары? исемле м?гъл?м
повестен (?хыялый роман?) яза. 1944 елны? к?зенд? Г.Кутуй Беренче Белоруссия фронтында чыга торган ?Кызыл
Армия? газетасы редакциясен? к?черел?. Монда ?дипне? к?п кен? очерклары, корреспонденииял?ре, ?Без ?
сталинградчылар? исемле н?сере ??м ?Х?н??р? диг?н хик?ясе басыла. Шушы ук чорда ?дипне? ил азатлыгы ?чен
к?р?ш?че совет солдатыны? изге хисл?рен с?нгатьч? югарылыкта я?гыраткан атаклы ?Сагыну? н?сере и?ат ител?.
1945 елны? язында Г.Кутуй, с?лам?тлеге бик начарланып, х?рби госпитальг? эл?г? ??м, шул авыруыннан терел?
алмыйча, 1945 елны? 15 июненд? Польшадагы Згеш ш???ренд? вафат була. Аны? м?рм?р таш куелган каберен
Польша пионерлары кадерл?п саклыйлар ??м яз саен а?а ч?ч?кл?р утырталар.
Абдулла Вазих улы Батталов 1916 елны? 1 маенда Татарстанны? Бил?р (х?зерге
Алексеевский) районы Олы Тиг?н?ле авылында туа. Авыл м?кт?бенд? ?иде класс
бетерг?нн?н со?, колхозда эшли. Чистайда, Донбасста эшл?п ала. 1937 елны аны
армияг? алалар. Абдулла бик тел?п бара, ч?нки кече чшьт?н ?к х?рби кеше
булырга хыяллана. Ул Казанда, Кремльд? хезм?т ит?. Аны кече командирлар
курсына укырга билгелил?р. Л?кин к?тм?г?нд? Абдулла б?хетсезлекк? очрый:
аягын имг?т?. Госпитальд? ятып чыкканнан со?, х?рби хезм?тк? яраксыз дип, аны
?ен? кайтарып ?иб?р?л?р.
Абдулла
Батталов
(1916 ? 1944)
Олы Тиг?н?лед? Абдулланы клуб м?дире итеп куялар. ??рбер чарада
конферансье да, артист ат, укучы-декламатор булып та катнаша. ?д?бият бел?н
мавыга, к?п укый, аеруча Такташ поэзиясен ярата. ?зе д? шигырь язгалый. Кайбер
язмаларын район газетасына ?иб?реп карый. Аны? ?с?рл?рен яратып кабул
ит?л?р, газета битл?ренд? бастыралар. Бераздан ?зен д? редакцияг? чакырып,
корреспондент урыны т?къдим ит?л?р. Сугыш алдыннан Абдулла бернич? ай
редакция хезм?тк?ре булып эшли.
Б?ек Ватан сугышы башлану бел?н, аягы з?гыйфь булуга карамастан, Абдулла
фрнтка омтыла ??м ?з тел?ген? иреш?. Аны? кайда ничек сугышканы, ничек
?сирлекк? т?ш?е ?лег? билгеле т?гел.
Демблин лагеренда Муса ??лил ??м аны? к?р?шт?шл?ре бел?н очраша. Алар
бел?н берг? антифашистик оешмада эшли башлый: элемт?че вазифасын ?ти.
1943 елны? августында, яшерен оешманы? эше ачылганнан со?, ??лилчел?р
кулга алыналар ??м фашист суды тарафыннан ?лем ??засына х?кем ител?л?р.
1944 елны? 25 августында 12 с?гать 27 минутта фашист палачлары Абдулла
Батталны гильотинада ??залап ?тер?л?р.
Ш?фиев Исм?гыйль Ш?фи улы 1913 елда Башкортстан АССР Кыйгы
районы Югары Кыйгы авылында туа. 1929 елны ?з авылларында
?идееллык м?кт?пне т?мамлый ??м педрабфакка кер?. 1933 елны аны
т?мамлый, 1935 елга кад?р к?п тиражлы МТС газетасында ??м
?Социализмга? исемле шул район газетасы редакторы урынбасары булып
эшли. Яшьт?н ?к шигырьл?р яза.
1935 ? 1937 елларда Ерак К?нчыгышта кече артиллерия командиры булып
Исм?гыйль
Ш?фиев
(1913 ? 1943)
хезм?т ит?.
Армияд?н кайткач, Казан укытучылар институтында укый. Татарстан АССР
Ворошилов районы Олы Н?рк?й урта м?кт?бен? укытучы итеп ?иб?рел?.
Ул анда да читт?н торып укуын д?вам иттер?. 1941 елны? июненд?
фронтка кит?.
Лейтенант-танкист И.Ш?фиев Калинин фронтында чыга торган татар
фронт газетасында ??м ?Совет ?д?бияты? журналында ?зене? шигырьл?ре
бел?н актив катнаша. И.Ш?фиев 1943 елны? 17 сентябренд? Смоленск
?лк?сене? Кузьмиченко авылы янында батырлар ?леме бел?н ??лак була.
Демьян Ф?тхи (Ф?тхетдинов Касыйм) 1906 нчы елны Самара губернасы Татар
Колмаеры (х?зерге Ульян ?лк?се Чардаклы районы) авылында туа.
1921 нче елны Самарада Татар-башкорт педагогия техникумына укырга кер? ??м
шушы елны ук шигырьл?р яза башлый.
1926 нчы елны ул Казанда татрабфакта укый. Бу елларда ул ?Кызыл Татарстан?
??м ?Советлар канаты? газеталары редакциял?ренд? эшли.
Демьян Ф?тхи
Демьян Ф?тхине? беренче шигырьл?р ?ыентыгы 1929 нчы елны ?Тальян? исеме
бел?н Татгосиздатта басылып чыга. 1931 нче елны ?Металл тавышлары?
исеменд?ге икенче шигырьл?р ?ыентыгы М?ск??д?ге ?Центриздат? тарафыннан
басыла.
(1906 ? 1943)
Болардан башка аны? ?Б?рел?р?, ?Бояр урманында? исемле ?ыентыклары, к?п
кен? т?р?ем? хезм?тл?ре д? бар. Ул ?Минем н?селем? исемле роман ?стенд? д?
эшли.
Демьян Ф?тхи ?зене? шигырьл?ре, хик?ял?ре бел?н ?Безне? юл?, ?Я?алиф?,
?Совет ?д?бияты? журналлары ??м т?рле газеталарда актив катнашып кил?. 1935
нче елны ?зе тел?п Ерак К?нчыгышка кит?. Анда сигез еллап т?рле
предприятиел?рд? т?рле эшт? эшли, Себер ??м Ерак К?нчыгыш турында к?п
кен? шигырьл?р и?ат ит?. Аннан кайту бел?н Яшел ?з?н заводларыны? берсенд?
гади эшче булып эшли.
Демьян Ф?тхи Б?ек Ватан сугышы башлану бел?н илебезне? азатлыгын сакларга
кит?. Б?ек Сталинград сугышларында катнаша, ?ч тапкыр яралана. Тормышны
тир?н с?юче, ?ткен фикерле, шат к??елле, талантлы шагыйрь Д.Ф?тхине? и?ат
юлы вакытсыз ?зел?: ул 1943 нче елны Кантемерово янында барган каты
сугышларда батырлар ?леме бел?н ??лак була.
С?л?йман М?леков 1919 елны? 5 гыйнварында Пыжмара авылында туган. Авыл
м?кт?бенд? укыган ??м ??йл?рен колхоз кырларында ?и? сызганып эшл?п
й?рг?н елларда тормышны? г?з?ллеге, туган авылыны? табигате яшь егетне?
к??ел кылларын тибр?т?. Беренче шигырьл?рен ул мен? шул вакытта яза.
С?л?йман
М?леков
(1920 ? 1941)
Шода авылында ?идееллык м?кт?пне т?мамлагач, Алабуга китапхан?
техникумы каршындагы китапхан?чел?р х?зерл?? курсына укырга кер?. Курсны
бик яхшы билгел?рен? ген? бетереп, Т?нт?р авылында китапхан? м?дире,
Субаш авылында укытучы булып эшли. Шушы чорда шигырьл?ре ?лк?
газеталарында, альманахларда, ?Пионер кал?ме? (х?зерге ?Ялкын?)
журналында басыла.
1940 елда Кызыл Армия сафларына алына ??м К?нбатыш Украинада чик
сакчысы булып хезм?т ит?. Б?ек Ватан сугышыны? беренче к?ненн?н ?к
фашистларга каршы сугышка кер?. 1941 елны? сентябренд? Киевны дошманга
бирм?с ?чен барган аяусыз сугышларны? берсенд? ??лак була. Ул ?т? яшь
килеш ш??ит булып якты д?ньядан кит?. Л?кин аны? ?ле ?смерл?рч? беркатлы,
эчкерсез, самими шигырьл?ре ?лемсез, алар безне? бел?н. Якташлары аны
онытмый. Пыжмара авылыны? ?з?к урамы С?л?йман М?леков исемен й?рт?,
м?кт?п музеенда а?а багышланган стенд бар.
Казанны? Матбугат йортында Б?ек Ватан сугышында ??лак булган язучылар
ист?леген? куелган мемориаль такта бар ? анда алтын х?рефл?р бел?н
С?л?йман М?леков исеме д? язылган.
Р?хим Саттар (Габделр?хим C?л?йман улы Габделсаттаров 1912нче
елны? 15 августында х?зерге Башкортстанны? Чишм? районы Т?б?н
Ха??т авылында туа. 1943 елны? июненд? х?б?рсез югала.
?сирлект?н качкан журналист ??м шагыйрь Р?хим Саттар ?ир й?зенд?
нибары 31 яшь кен? яш?п кала. Аны? язмышы х?зерг?ч? тулаем м?гъл?м
Р?хим Саттар
(1912 ? 1943)
т?гел. ? блокноты, Муса ??лилне? ?Моабит д?фт?рл?ре? кебек ?к,
Татарстанны? Милли музеенда саклана.
Х?йретдин
М???й
(1901 ? 1944)
Шагыйрь ??м прозаик, Б?ек Ватан сугышы ка?арманы Х?йретдин М???й (М????ит
Х?йретдин улы Х?йретдинов) 1901 елны? 26 мартында Башкортстан
республикасыны? Туймазы районы Т?рекман авылында туа. 18 яшенд? Х.М???йне
Кызыл Армияг? алалар ??м шул вакыттан со? аны? б?тен гомере х?рби хезм?тк?
б?йле р?вешт? уза. Ул озак еллар чик буе гаск?рл?ренд? хезм?т ит?, Урта Азияд?
басмачыларга, кулак бандаларына каршы к?р?ш?, 1938 елда Хасан к?ле янында япон
самурайларына каршы барган сугыш х?р?к?тл?ренд? катнаша. Бер ?к вакытта
Х.М???й ?д?би и?ат эше бел?н ш?гыльл?нерг? д? вакыт таба: 20нче еллар
ахырыннан башлап газета-журнал битл?ренд? аны? х?рби тормышка, чик
саклаучыларны? к?нд?лек хезм?тен? багышланган ??м аларны? уй-фикерл?рен
чагылдырган шигырьл?ре, очерк, хик?ял?ре еш басыла. 1932 елда аны? Казанда
?Мылтыклар? диг?н беренче китабы чыга.
Х.М???й Б?ек Ватан сугышыны? беренче к?нн?ренд? ?к алгы сызыкка баса, полк
командиры булып д??ш?тле б?релешл?рд? катнаша, кыюлык ??м ш?хси батырлык
?рн?кл?ре к?рс?т?. Л?кин 1942 елны? ??енд?, Харьковка ????м вакытында, Х.М???й
командалык итк?н полк дошман чолганышында кала ??м, айдан артыкка сузылган
авыр б?релешл?рд?н со?, ис?н калган авыр яралылар, шул ??мл?д?н подполковник
Х.М???й, фашистлар кулына эл?г?.
Х.М???йне, башка совет ?сирл?ре бел?н берг?, Германияг? озаталар. Ул ?сирлект?
д? фашизмга каршы к?р?шен туктатмый: Мюнхен ш???ренд?ге совет х?рби ?сирл?ре
лагеренда т?зелг?н антифашистик яшерен оешма ?ит?кчел?рене? берсе була. Л?кин
1943 елны? ахырында гестапо яшерен оешманы? эзен? т?ш?, ?ит?кчел?рен Дахау
концлагерена яба ??м, озак газапланулардан со? ?лемг? х?кем ит?. 1944 елны? 4
сентябренд? фашист палачлары атып ?терг?н туксан ике Дахау тоткыны арасында
шагыйрь, язучы, совет офицеры ? подполковник Х?йретдин М???й д? була.
?хт?м ?мин улы ?минев 1918 елда х?зерге Башкортстан АССРны? Мияк?
районы ?н?ч авылында крестьян гаил?сенд? туа. 1933 елда ?идееллык авыл
м?кт?бен т?мамлагач, Свердловск педагогия техникумына укырга кер?.
Техникумда укыган елларында беренче шигырьл?рен яза ??м Свердловскида
чыга торган газеталарда бастыра.
1937 елны ?.?минев укуын д?вам ит?р ?чен Казанга кил? ??м 1941 елда Казан
д??л?т педагогия институтыны? татар теле, ?д?бияты б?леген т?мамлый. Яшь
авторны? бу чордагы шигырьл?ре ?Яшь сталинчы? (х?зерге ?Татарстан
яшьл?ре?), ?Яшь ленинчы? газеталарында, ?Пионер кал?ме? (х?зерге
?хт?м
?минев
(1918 ? 1942)
?Ялкын?) журналы битл?ренд? ??м ?Очкыннар?, ?Туган ил? кебек к?м?к
?ыентыкларда д?нья к?р?.
Таланты ачылып килг?н яшь шагыйрь 1941 елны? декабренд? фронтка кит?.
1942 елны? апреленд? Калуга ?лк?сене? Сухиничи, Мещовск ш???рл?ре
янында барган сугышларда каты яраланып, шул ярадан вафат була. ?.
?минев шигъри и?атыннан аерым ?рн?кл?р Татарстан китап н?шрияты
чыгарган ?Алар сафта? (1961) исемле к?м?к ?ыентыкка кертелг?н.
Ватан азатлыгы ?чен гомерен бирг?н солдат-шагыйрь буларак, ?.?миневне?
исеме Татарстан Язучылар союзы бинасына куелган мемориаль тактага
язылды.
Х?бра Рахман (Х?бибрахман Габдрахман улы Габдрахманов) 1914 елда х?зерге
Татарстанны? Балтач районы Я?гул авылында ярлы крестьян гаил?сенд? туа.
Сигез яшенд? чагында ?ти-?нисез калып, ятим балалар йортында т?рбиял?н?. 1930
елда Арча м?кт?бене? ?иде классын т?мамлап, авылда укытучы булып эшли
башлый. Шушы елларда ?Ялчы? диг?н крестьян газетасында аны? беренче шигырь
??м хик?ял?ре басыла.
1931?1936 елларда Х?бра Рахман Казанда Татрабфакта, аннары д??л?т педагогия
институтында белем ала. Институтны отличнога т?мамлаганнан со?, аны татар
теле ??м ?д?бияты укытучысы итеп Алабуга педагогия училищесына эшл?рг?
?иб?р?л?р. 1938?1940 елларда Х?бра Рахман гаск?ри хезм?тт? була, ХалхинГолдагы сугыш х?р?к?тл?ренд? катнаша, яралана, ш?хси ка?арманлыгы ?чен
?Батырлык ?чен? медале бел?н б?л?кл?н?.
Х?бра Рахман
(1914 ? 1942)
Армияд?н кайткач, Х?бра Рахман Б?ек Ватан сугышы башланганга кад?р башта
Алабуга педагогия училищесында ??м китапхан? техникумында тел-?д?бият
укытучысы, аннары Алабуга район газетасыны? редакторы булып эшли. Сугыш
башлануга, ул фронтка кит? ??м, М?ск?? янындагы каты сугышларны? берсенд?
авыр яраланып, шул ярадан савыга алмыйча, 1942 елны? ноябренд? вафат була.
Аны? г??д?се Калинин ?лк?сене? Максатиха диг?н тимер юл станциясенд? к?мел?.
Х?бра Рахманны? ?д?би мирасы зур т?гел. К?нд?лек матбугатта басылган
шигырьл?рен д? ?з эчен? алып, 1937 елда аны? ?Ч?ч?к ява? исемле берд?нбер
м?ст?кыйль ?ыентыгы д?нья к?р? (Казан, Татгосиздат, 47 б.). Моннан башка газетажурналларда кечкен?-кечкен? хик?ял?ре ??м Халхин-Гол вакыйгаларына
багышланган ?Сугышта? (?Совет ?д?бияты?, 1940) исемле зур гына очеркы
басылып чыга. Сугыш алдыннан ул шулай ук ?Шомырт ч?ч?кл?ре? исемле повесть
?стенд? эшли, л?кин ?с?р т?мамланмый кала. Х?бра Рахман ?с?рл?рене?, бигр?к
т? шигъри и?атыны? т?п эчт?леген к?м?кл?штер? чорын кичерг?н я?а авыл
тормышы ??м м?х?бб?т лирикасы били.
Ватан азатлыгы ?чен гомерен бирг?н язучы-солдат буларак, Х?бра Рахманны?
исеме Татарстан Язучылар союзы бинасына куелган мемориаль тактага язылды.
Шагыйрь М?х?мм?т Ибра?им улы ?хм?тгалиев 1920 елны? 21 февраленд? Казан
ш???ренд? эшче гаил?сенд? туа. 1938 елда Я?а Бист?д?ге 13 номерлы татар урта
м?кт?бен т?мамлаганнан со?, 1938?1941 елларда Казан д??л?т педагогия
институтыны? биология факультетында белем ала.
Ватан сугышы башлангач Казанда производствода станочник булып эшли. 1942
елны? 22 маенда фронтка кит? ??м 1943 елны? 27 августында Смоленск ш???ре
тир?сенд? барган каты сугышлар вакытында ??лак була.
М?х?мм?т
?хм?тгалиев
(1920 ? 1943)
М.?хм?тгалиев 1934 елда яза башлый. Беренче шигырьл?ре 1935 елда ?Мехчы?,
?Яшь ленинчы? газеталарында, ?Пионер кал?ме? (х?зерге ?Ялкын?) журналы
битл?ренд? д?нья к?р?, со?га таба ?Шат балалык?, ?Алмаш?, ?Очкыннар?, ?Беренче
к?н? кебек к?м?к ?ыентыкларда ??м альманахларда басыла.
1941 елда яшь шагыйрь ?зене? шигырьл?ре тупланган беренче ?ыентыгын басмага
?зерли, ?мма сугыш башлану с?б?пле ул ?ыентык матбугатка чыкмый кала. 1957?
1960 еллар арасында М.?хм?тгалиевне? ?Балык тотканда?, ?Тег?че куян?, ?Елак
батыр? исемле кечкен? к?л?мле ?ч китабы басылып чыкты.
М.?хм?тгалиев шигырьл?ре эчт?лек ягыннан б?хетле балачак, комсомол, илне саклау
кебек шул чор поэзиясе ?чен характерлы темаларга багышланган. Аны? шагыйрьлек
с?л?те бигр?к т? кече ??м урта яшт?ге балалар ?чен язган шигырл?ренд? ачык
к?рен?.
Ватан азатлыгы ?чен гомерен бирг?н солдат-шагыйр буларак, М.?хм?тгалиевне?
исеме Татарстан язучылар союзы бинасына куелган мемориаль тактага язылды.
Исхак
Закиров
(1911?1944)
Исхак Кадыйр улы Закиров 1911 елны? 14 сентябренд? Казан ш???ренд? туа. М.Вахитов
исеменд?ге татар урта м?кт?бенд? ?иде класс белем алганнан со?, хисапчылар курсын,
аннары, читт?н торып укып, Казан финанс-экономика институтын т?мамлый. 1934?1941
елларда башта Татарстан д??л?т н?шриятында, со?ыннан Татарстан язучылар союзында
хисапчы ??м бухгалтер булып эшли. Б?ек Ватан сугышы башлану бел?н, Исхак Закиров
фронтка кит?, сугышларда катнаша, дошманны куа-куа, совет гаск?рл?ре бел?н берг?
Белоруссия ?ирл?рен? кад?р барып ?ит?. Фронтта ул партия сафына алына, сугышчан
?Батырлык ?чен? медале бел?н б?л?кл?н?. 1944 елны? 14 июленд? Витебск ?лк?сене?
Городилово авылы тир?сенд? барган каты сугышта парторг Исхак Закиров, ротаны
????мг? к?т?реп, дошман ныгытмаларын атакалаганда ка?арманнарча ??лак була. Шушы
????м вакытындагы ш?хси батырлыгы ?чен ул Совет х?к?м?те тарафыннан Икенче
д?р??? Ватан сугышы ордены бел?н б?л?кл?н?.
Исхак Закировны? шигырьл?ре к?нд?лек матбугатта 1929 елдан басыла башлый.
Шагыйрьне? и?ат мирасы артык зур т?гел, л?кин шул кечкен? мираста да аны? поэтик
фикер й?рт? бел?е, тормыш к?ренешл?рен, кеше й?р?генд?ге хис-тойгыларны шигъри
тел бел?н ?йтеп бирерг? омтылуы ачык к?рен?. Шигырьл?рене? к?пчелеге патриотизм,
интернационализм, батырлык темаларына багышланган. Бу темалар шагыйрьне? Б?ек
Ватан сугышы чорында и?ат итк?н шигырь ??м очеркларында аеруча калку т?с ала.
Сугыш елларында аны? очерклары ??м шигырьл?ре ?Алга, дошман ?стен?!? диг?н
фронт газетасында ??м ?Совет ?д?бияты? (х?зерге ?Казан утлары?) журналында
басылалар.
Исхак Закиров шигъри и?атыны? аерым ?рн?кл?ре ?Татар поэзиясе антологиясе? (1956),
??ыр ?аман я?гырый? (1956), ?Алар сафта? (1961) ??м ?Утлы еллар поэзиясе? (1972)
исемле ?ыентыкларга кертелг?н Ватан азатлыгы ч?чен гомерен бирг?н язучы-солдат
буларак, Исхак Закировны? исеме Татарстан Язучылар союзы бинасына куелган
мемориаль тактага язылды .
Нур Баян (Нур Галим улы Баянов) 1905 елны? 5 маенда Татарстанны? х?зерге Актаныш
районы ?н?к авылында туа.1921 елгы ачлык аны туган авылыннан кит?рг? м?жбур ит?.
Ул Пермь ш???рен? барып, кара эшче булып эшли, ? 1923 елда, укуын Казанга кил? ??м
Татар-башкорт х?рби м?кт?бен? курсант итеп алына. Шушында укыганда аны? ?д?би
и?ат эше башлана: авыл, гражданнар сугышы, илне саклау турында беренче
шигырьл?рен яза, ??м 1925 елдан аны? исеме матбугатта инде бик еш к?рен? башлый.
1928 елда ул ?Кызылармеец? диг?н х?рби газета редакциясен? ?д?би хезм?тк?р булып
урнаша ??м шул ук елда ?Уракчы кызлар?, ??имерелг?н окоплар? исемле ике шигъри
?ыентыгын бастыра.
1929?1930 елларда Н.Баян ?Колхоз яшьл?ре? журналыны? секретаре булып эшли,
аннан Чаллы район газетасы редакторы итеп билгел?н?. Газетада, районда эшл??
д?веренд? ?Клеверлы кырлар? (1929), ?Я?гырлы т?н? (1933) кебек поэмаларын ??м к?п
санлы шигъри ?с?рл?рен и?ат ит?.
Нур Баян
(1905 ? 1945)
1932 елда 1932?1938 елларда Татарстан Язучылар союзы оештыру комитетында
инструктор, Татгосиздатта редактор, аннары матур ?д?бият б?легене? ?лк?н редакторы
булып эшли. 1938 елдан Б?ек Ватан сугышы башланганчыга х?тле ул зур к?л?мле
?Г?л?нд?м? (1939), ??имерелг?н дворец янында? (1940), Г.Тукайны? ?Печ?н базары,
яхуд Я?а Кисекбаш?ына ияреп ?Карахм?т? (1940) поэмаларын яза, ?Язгы т?н?, ?Туган
авыл?, ?Шат ?ырлар? исемле шигырь ?ыентыкларын бастырып чыгара. ?д?би и?ат
эшч?нлегенд?ге у?ышлары ?чен ??м Совет Татарстаны т?зел?ене? егерме еллыгы у?ае
бел?н Совет хек?м?те аны 1940 елда ?Хезм?тт?ге батырлык ?чен? медале бел?н
б?л?кли.
Н.Баян Беек Ватан сугышыны? беренче к?нн?ренн?н ук фронтка кит? ??м ахырга кад?р
диярлек башта полк партия оешмасы секретаре, аннары дивизия газетасы редакторы
??м, ни?аять, полк командирыны? политик эшл?р буенча урынбасары сыйфатында алгы
сызыкта була. Фронттагы батырлыклары ?чен ул Беренче д?р??? Ватан сугышы, Кызыл
Йолдыз орденнары ??м медальл?р бел?н б?л?кл?н?. Авыр сугыш шартларында да и?ат
ит?д?н туктамый, патриотик шигырьл?р яза, поэма ??м либретто ?стенд? эшл?вен
д?вам ит?. Л?кин ?и?? к?нен? нибары унбиш к?н кала, 1945 елны? 23 апреленд?,
Австрияне азат ит? ?чен барган сонгы сугышларны? берсенд? Совет Армиясе
подполковнигы, шагыйрь Нур Баян батырларча ??лак була.
Касыйм Вахит (Касыйм Мисбах улы Вахитов) 1916 елны? 16 мартында х?зерге
Башкортстанны? ?лш?й (Раевский) районы Нигъм?тулла авылында туа. 1935 елда,
Д??л?к?н педагогия техникумын т?мамлап, шул ук районны? Иск?нд?р авылындагы
тулы булмаган урта м?кт?пт? (ТБУМда) физика-математика укытучысы булып эшли
башлый. 1937 елда Казанга кил? ??м педагогия инстит?тына укырга кер?.
Касыйм Вахитов
(1916 ? 1942)
Касыйм Вахитны? беренче шигырьл?ре 1932?1933 елларда Уфадагы ?Коммуна?
исемле ?лк? газетасында басыла башлый. Со?рак ул Татарстан ?лк? матбугатында ?
?Кызыл Татарстан? газетасы, ?Совет ?д?бияты? (х?зерге ?Казан утлары?), ?Чаян?,
?Азат хатын? журналларында актив языша. Аны? шигырь цикллары шулай ук
?Дуслык?, ?Очкыннар?, ?Б?хетле яшьл?р? исемле к?м?к ?ыентыкларга кертел?. Яшь
шагыйрь, ?йр?н? чоры кичереп, шигъри форманы т?рл?ндер? юн?лешенд?
т??риб?л?р ясый, поэзияне? терле жанрларында к?чен сынап карый. Аны? зур
булмаган ?д?би мирасында ?С?йл?нм?г?н ?кият? исемле поэма да, К?нбатыш
Украинаны азат ит?г? багышланган ?Егет турында баллада? да, юмористик
шигырьл?р, сюжетлы шигырьл?р ??м кечкен? лирик парчалар да бар.
Б?ек Ватан сугышы башлануга, ?ле я?а гына инстит?тны т?мамлаган Касыйм Вахит
узе тел?п фронтка кит? ??м сугышны? беренче айларыннан ук алгы сызыкта сугыша,
ш?хси батырлыклары ?чен медальл?р бел?н б?л?кл?н?. Касыйм Вахит 1942 елны? 4
октябренд? Сталинград ?лк?сенд? барган каты сугышларны? берсенд? батырларча
??лак була. Сугышчан ипт?шл?ре аны зур х?рм?т бел?н Шелемка диг?н авыл
янындагы туганнар каберлеген? к?м?л?р.
Касыйм Вахит поэзиясене? аерым ?рн?кл?ре сугыштан со?гы чорда ?Татар поэзиясе
антологиясе?нд? (1956), ??ыр ?аман я?гырый? (1956), ?Алар сафта? (1961) ??м
?Утлы еллар поэзиясе? (1972) исемле?ыентыкларда басылып чыкты.
Ватан азатлыгы ?чен гомерен бирг?н язучы-солдат буларак, Касыйм Вахитны? исеме
Татарстан Язучылар союзы бинасына куелган мемориаль тактага язылды.
М.В?д?т (В?д?т К?шшаф улы Мифтахов) 1915 елны? 20 ноябренд? х?зерге Татарстан
АССРны? Сарман районы Яхшы Каран авылында ярлы крестьян гаил?сенд? туа.
Сарманда ?идееллык м?кт?пне т?мамлагач, 1931?1934 елларда Лубян урманчылык
техникумында, аннан Казан д??л?т педагогия институтында укый. 1939 елда институтта
югары белем алып чыккач, Б?ек Ватан сугышына х?тле Татарстанны? Питр?ч районы
Ш?ле авылы урта м?кт?бенд? татар теле ??м ?д?бияты укыта.
Мифтах В?д?т
(1915 - 1942)
Б?ек Ватан сугышы башлануга, М.В?д?т фронтка кит?. М?ск?? тир?сенд?ге канкойгыч
сугышларда катнаша, ш?хси батырлыкар к?рс?теп, гади солдаттан полк комсоргыполитругы д?р???сен? к?т?рел?. Шушы авыр сугыш шартларында ул Коммунистлар
партиясен? членлыкка кандидат итеп алына. Л?кин М.В?д?тк? ?и?? к?нен к?рерг?
язмый: Тула ?лк?сенд?ге каты сугышлар вакытында, 1942 елны? 30 мартында
фашистлар ????мен кире кайтарганда ул батырларча ??лак була. Сугышчан
ипт?шл?ре М.В?д?тне? г??д?сен зур х?рм?т бел?н Тула ?лк?сене? Рыдань
авылындагы туганнар каберлеген? ?ирлил?р.
М.В?д?тне? ?д?би мирасы зур тугел. Аны? исеме матбугатта утызынчы еллар
уртасында к?рен? башлый. 1939 елда ?Шигырьл?р? исеме бел?н беренче ?ыентыгы
басылып чыга, аннан со? балалар ?чен язган к?л?мле поэмасы ? ?Ятим малай
турында ?кият?е (1939?1940) д?нья к?р?. Шигырьл?ренд? М. В?д?т канатлы яшьлек,
дуслык-м?х?бб?т, азат хезм?т шатлыгы турында ил?амланып с?йли. ?Ятим малай
турында ?кият?т? ис? яшь шагыйрьне? халык и?атын ныклап ?йр?н?е, халыкны?
?анлы с?йл?? телен шигырь тукымасында оста файдалануы ачык к?рен?.
М.В?д?т фронтта чакта да и?ат эшен туктатмый. Аны? сугыш чоры и?атыннан кайбер
?рн?кл?р ??ыр ?аман я?гырый? (Казан, 1956) ??м ?Алар сафта? (Казан, 1961) исемле
к?м?к ?ыентыкларда урын алган.
***
Шундый ямьле тормыш ит? идек,
Шундый татлы иде к?нн?рем.
Егерме биш елдан артык яш?п,
Мондый матур тормыш к?рм?дем.
Тылсымлы бер т?ш к?к ?теп китте,
Кыска булды кавышу чорыбыз.
Тик кайгырма, б?гърем,
Мифтах В?д?т
Бу к?чле ?ыр
Д?вам ит?р аерым булсак та;
Берг? кушылыр й?р?к авазыбыз,
Тел?гебез я?рар бер сафта.
??рбер секунд сине сагынып ?т?р,
Матур уйлар бел?н яш?рмен,
?Саумы, ирк?м!? диеп, аяз т?нд?
Йолдызларга карап д?ш?рмен.
Син йокы?нан торып, аяз т?нд?
Т?р?з?д?н к?кк? карарсы?.
Ышан, б?гърем, ?г?р ис?н булсам,
К?з нуры?ны шуннан табарсы?.
1941.
Фронтовик шагыйрь Гиз-эл Габид (Гыйздулла Лотфи улы Габидуллин) 1918 елны? 7
январенда Оренбург ?лк?сене? Тоцкий районы Х?с?ен (Саиновка) авылында туа.
?идееллык авыл м?кт?бен т?мамлаганнан со?, 1935?1937 елларда Богырыслан
педагогия техникумында укый. 1938 елда Кызыл Армияг? алынып, К?нчыгыш
Себерд? хезм?т ит?. Ватан сугышында катнаша, гади солдат, со?ыннан фронт
газетасы х?б?рчесе ? офицер сыйфатында Ленинградтан алып Финляндия ??м
Т?ньяк Норвегияг? кад?р сугышчан юл уза, фашистлар Германиясе ?и?елг?ч,
я?адан Ерак К?нчыгышка китеп, япон империалистларына каршы сугыша, совет
гаск?рл?ре бел?н берг? Маньчжурия ??м Т?ньяк Корея ?ирл?рен? кад?р барып
?ит?.
Гиз-эл Габид
(1917-1943)
1946 елда армияд?н демобилизациял?нг?ч, Гиз-эл Габид Урта Азияд? яши,
?зб?кстандагы Карши ??м Ш??ресабз ш???рл?ренд? балалар укыта. Ватан
сугышында алган яралардан с?лам?тлеге какшаган Гиз-эл Габид 1955 елда утыз
?иде яшенд? вафат була.
Гиз-эл Габидне? зур булмаган ?д?би мирасы (иллел?п шигырь) Ватан сугышы чоры
солдат поэзиясене? бер с?хиф?се буларак игътибарга лаек. Аны? шигырьл?ре
окопта, сугыш тынып торган ял вакытларында, Т?ньякны? кырыс таш-таулары
арасында и?ат ител?. Аларда сугыш чынбарлыгы, шагыйрь ?зе кичерг?н, ?зе к?рг?н
вакыйгалар сур?тл?н?, совет солдатыны? ?и??г? булган ышанычы, оптимистик
хисл?ре, дошманга чиксез н?фр?те поэтик чагылыш таба.
Гиз-эл Габид и?атыннан аерым ?рн?кл?р (утыздан артык шигырь) ?Алар сафта?
(1961) ??м ?Беренче карлыгачлар? (1968) исемле к?м?к ?ыентыкларда басылып
чыкты.
Шагыйрь Макс Гатау (Гайнетдин З?йнетдин улы Гатауллин) 1913 елда х?зерге Курган
?лк?сене? ?лм?н районы Тозау авылында туа. Яшьт?н ятим калып, балалар йортында
т?рбиял?н?, шунда ?иде класс белем ала, аннары Чил?бе ?лк?сен? китеп, авыл
ху?алыгы техникумын т?мамлый. 1937 елда ул Казан д??л?т педагогия институтыны?
читт?н торып уку б?леген? кабул ител?.
М.Гатау бала чактан ук ?д?бият бел?н кызыксына, халык авыз и?атын ?йр?н?, ?ырлар,
б?етл?р ?ыя. Урал табигате, андагы социалистик т?зелеш к?ренешл?ре, к?м?к хезм?т
Макс Гатау
(1913 ? 1941)
тантанасы ? яшь шагыйрьне? 1939 елда басылып чыккан ?Урал м?х?бб?те? исемле
беренче шигъри ?ыентыгыны? т?п эчт?леген шул т?шкил ит?.
М.Гатау икенче ?ыентыгын да басмага ?зерли, л?кин Ватан сугышы башлану с?б?пле
китап чыкмый кала. М.Гатау 1941 елны? июленд? фронтка кит? ??м шул елны?
20 ноябренд? Калинин ?лк?сенд?ге Гаврилово авылы янында барган каты сугышларны?
берсенд? батырларча ??лак була.
М. Гатауны? зур булмаган ?д?би мирасыннан аерым ?рн?кл?р 1961 елда Татарстан
китап н?шрияты чыгарган ?Алар сафта? исемле ?ыентыкта урын алган.
Ватан азатлыгы ?чен гомерен бирг?н солдат-шагыйрь буларак, М. Гатауны? исеме
Татарстан Язучылар союзы бинасына куелган мемориаль тактага язылды.
Габдулла Гали улы Галиев 1920 елны? 20 июненд? Татарстан АССРны? х?зерге Саба
районы Ш?дке авылында укытучы-м?галлим гаил?сенд? туа. 1935 елда Ш?дке
?идееллык м?кт?бен т?мамлагач, Казанга килеп, педагогия институты каршындагы
рабфакка укырга кер?. Шушы чорда аны? ?д?би и?ат эшч?нлеге башлана. 1939 елда
Татарстан д??л?т н?шриятында яшь авторны? ?Яшел б?рел?р? исемле беренче шигъри
?ыентыгы д?нья к?р?, тагын бер елдан (1940) ??с?без? диг?н озын шигыре аерым китап
булып басылып чыга.
Габдулла
Галиев
(1920 ? 1941)
Г.Галиев, 1939 елда х?рби хезм?тк? алынып, Ватан сугышыны? беренче к?нн?ренн?н ?к
сугыш х?р?к?тл?ренд? катнаша. 1941 елны? сентябрь аенда Украинадагы КаменецПодольский ш???рен саклау ?чен барган каты сугышларны? берсенд? ул батырларча
??лак була.
Г.Галиевне? ?д?би мирасыннан аерым ?рн?кл?р 1961 елда Татарстан китап н?шрияты
чыгарган ?Алар сафта? исемле ?ыентыкта урын алган.
Ватан азатлыгы ?чен гомерен бирг?н солдат-шагыйрь буларак, Г.Галиевне? исеме
Татарстан Язучылар союзы бинасына куелган мемориаль тактага язылды.
Мансур Гаяз улы Гаязов 1917 елда х?зерге Мари АССРны? Б?р??ге районы Б?р??ге
авылында туа. ?иде классны т?мамлаганнан со?, Б?р??ге педагогия техникумында
белем ала, аннары Б?р??ге урта м?кт?бенд? татар теле ??м ?д?бияты укытучысы булып
эшли.
1938?1940 елларда Кызыл Армияд? хезм?т ит?, ? Б?ек Ватан сугышы башлану бел?н
фронтка кит?, бернич? тапкыр яралана, шунда КПСС сафларына член итеп алына. 1943
елны? 19 ноябренд? Витебск ?лк?сене? Ускорово авылы ?чен барган каты сугышларда
егерме алты яшьлек шагыйрь Мансур Гаяз батырларча ??лак була.
Мансур Гаязов
(1917 ? 1943)
Мансур Гаяз ? сугыш алды елларында ?д?бият м?йданына килеп, кыска гына вакыт
эченд? исемн?рен танытып ?лгерг?н, л?кин, и?ат м?мкинлекл?рен тулысынча ача
алмыйча, Б?ек Ватан сугышы фронтларында халыклар азатлыгы ?чен гомерл?рен
бирг?н татар ?дипл?ренн?н берсе. Ул 1936 елда яза башлый. Алты еллык и?ат
гомеренд? чордашларыны? ?анлы образларын, аларны? уй-хисл?рен сур?тл?г?н к?п
кен? лирик шигырьл?р ??м ?Тормышны с?ю?, ?Испанка? кебек поэмаларын яза. Аны?
и?атында патриотизм, илне саклау темасы зур урын алып тора. И?ат эшч?нлеген ул
сугыш шартларында да туктатмый: фронт газеталарында аны? патриотик рухлы
шигырьл?ре ??м очерклары басыла. Вакытсыз ??лак булган яшь шагыйрьне? сайланма
?с?рл?ре 1959 елда Татарстан китап н?шрияты чыгарган ?Шигырьл?р? исемле
?ыентыгында тупланган.
Ватан азатлыгы ?чен гомерен бирг?н язучы-солдат буларак, Мансур Гаязны? исеме
Татарстан Язучылар союзы бинасына куелган мемориаль тактага язылды.
?гъзам Камал (?гъзам Камалетдин улы Камалетдинен) 1918 елны? 21 январенда х?зерге
Татарстанны? Апас районы ?т?меш авылында ярлы крестьян гаил?се?, д? туа. 1932?1934
елларда ?з авылларында ?идееллык м?кт?пт? (ТБУМда) укый, аны т?мамлагач, Казанга
килеп, финанс-экономика техникумында белем ала, 1937 елда техникумны т?мамлап,
берникад?р вакыт Татарстаны? Т?к?неш районында ?з белгечлеге буенча эшл?г?нн?н со?,
ул я?адан Казанга кайта ??м 1938?1939 елларда ?Чаян? журналы ??м ?Кызыл Татарстан?
(х?зерге ?Социалистик Татарстан?) газетасы редакциял?ренд? ?д?би хезм?тк?р булып
эшли. 1939 елны? к?зенд?, армия сафларына чакырылып, х?рби курсларны т?мамлагач,
армияд? кече командир булып хезм?т ит?.
?гъзам Камал
(1918 ? 1943)
Б?ек Ватан сугышыны? беренче к?нн?ренн?н ?к ?гъзам Камал алгы сызыкта сугыша.
Канлы б?релешл?рне? берсенд? яраланып, шактый вакыт госпитальд? д?валана, аннары
Саратов ш???ренд?ге х?рби училищега укырга ?иб?рел?. Училищены офицер д?р???се
алып т?мамлаганнан со?, ?гъзам Камал кабат ?з частена ? Сталинград фронтына кайта
??м андагы х?литкеч сугыш операциял?ренд? к?п м?рт?б?л?р катнашып, 1943 елны? 16
маенда дошман пулясыннан ??лак була.
?гъзам Камал м?кт?пт? укыганда ук шигырьл?р яза башлый. Казанга килг?ч, аны?
шигырьл?ре ?лк? к?нд?лек матбугатында, альманахларда, к?м?к ?ыентыкларда еш
басыла. 1938 елда яшь шагыйрьне? ??илферд?, байрак!? исемле (?н?с Галиев бел?н
берг?), ? 1939 елда ???йк?л янында ?ыр? диг?н шигырь ?ыентыклары басылып чыга. Аны?
поэзиясенд?ге т?п тема ? б?хетле совет чынбарлыгы. Ул совет батырларыны? Котыпны
яулап алулары (?Д?рт гражданин?), туган илне дошманнардан саклау горурлыгы (?Сакта?,
?Комиссар турында ?ыр?, ?Командир?), ана б?хете (?Ана?) турында д?ртл?неп яза,
поэзияд?ге остазлары Тукай бел?н Маяковскийга булган соклану хисл?рен шигъри юлларга
сала. Фронтны? кырыс шартларында да ?гъзам Камал ?д?би и?ат эшч?нлеген д?вам
иттер?. Аны? бу чорда язган шигырьл?ре фронт газеталарында, ?Кызыл Татарстан?да ??м
?Совет ?д?бияты? журналында басыла.
Сугыштан со? шагыйрьне? ?д?би мирасыннан ?рн?кл?р ?Татар поэзиясе антологиясе?нд?
(1956), ??ыр ?аман я?гырый? (1956) ??м ?Алар сафта? (1961) исемле ?ыентыкларда
басылып чыкты. Шагыйрьне? аерым шигырьл?ре рус телен? д? т?р?ем? ителеп басылды.
?гъзам Камалны? исеме Татарстан Язучылар союзы бинасына куелган мемориаль тактага
язылды.
Татар халкыны? б?ек улы, герой шагыйрь Муса ??лил (Муса Мостафа улы
??лилов) 1906 елны? 15 февраленд? х?зерге Оренбург ?лк?се Шарлык районы
Мостафа авылында д?ньяга кил?. 1913 елда Мусаны? ?тисе Мостафа абзый, ишле
гаил?сен ияртеп, Оренбург ш???рен? к?ч?.
Муса алты яшенн?н авыл м?кт?бен? укырга кер?, гаил? ш???рг? к?чк?ч, укуын
?Х?с?ения? м?др?с?сенд? д?вам иттер?. Шигырьл?р язып, аларны м?др?с?д?ге
кулъязма журналга урнаштыра бара. Муса, бу м?кт?пне? алдынгы укучыларыннан
булып, озакламый ш???р комсомол оешмасына член булып кер?.
Муса ??лил
(1906 ? 1944)
1919 елны? октябренд?, Оренбург ш???ре Дутов гаск?рл?ре тарафыннан камап
алынган чорда, ?Кызыл йолдыз? газетасында ун?ч яшьлек М.??лилне? ?Б?хет?
исемле шигыре басылып чыга. Шуннан со? аны? революция, к?р?ш рухы бел?н
сугарылган романтик шигырьл?ре матбугат битл?ренд? еш к?рен? башлый. 1919
елны? декабренд? М.??лил туган авылы Мостафага кайта ??м м?кт?п балаларын,
яш?смерл?рне берд?м оешмага туплау буенча культура-агарту эшл?ре алып бара.
1920 елны? январенда М.??лилне? актив катнашы бел?н Мостафа авылы
яшьл?рене? комсомол ячейкасы т?зел?. Шушы ук вакытларда ул, кулына корал
алып, ирекле коммунарлар отряды составында кулак бандаларын тар-мар ит?
операциял?ренд? катнаша. 1921 елны? аф?тле ??ен М.??лил я?адан Оренбург
ш???ренд? уздыра. К?зен аны, партияне? губерна комитеты рекомендациясе бел?н,
Оренбург х?рби-партия м?кт?бен? урнаштыралар. Алты айдан м?кт?пне
т?мамлагач, ул Халык м?гарифе институтына укырга кер?, л?кин, авырып китеп,
тизд?н укуын ташларга м??б?р була. Аннан да бигр?к ул Казанга, татар
м?д?ниятене? ?з?ген? ашкына.
1922 елны? к?зенд? М.??лил Казанга кил?. Башта ул ?Татарстан? газетасы
редакциясенд? эшли, ? 1923 елдан Татрабфакта укый башлый. Рабфакта т?рле
ф?нн?рне? нигезл?ре бел?н танышу, алдынгы яшьл?р, язучылар арасында кайнау
М. ??лилне? фикри ?сешен? ??м и?ат активлыгына у?ай йогынты ясый. Газетажурналларда аны? бер-бер артлы шигырьл?ре, м?кал?л?ре басыла, 1925 елда ис?
?Барабыз? исемле беренче шигъри ?ыентыгы д?нья к?р?.
1925?1927 елларда М.??лил ВЛКСМны? Орск ?яз комитетында, аннары Оренбург губерна комитетында
инструктор булып эшли. 1927 елда аны комсомолны? Б?тенсоюз ки??шм?сен? делегат итеп ?иб?р?л?р.
Ки??шм?д? ул ВЛКСМ ?з?к Комитетыны? татар-башкорт секциясе бюросына член итеп сайлана ??м М?ск??д?
эшл?рг? калдырыла. Бюроны? тапшыруы буенча М. ??лил беренче татар совет балалар журналларын (?Кечкен?
ипт?шл?р? ??м ?Октябрь баласы?) оештыруда актив катнаша ??м 1932 елны? ахырына кад?р (?Октябрь баласы?
Казанга к?чеп, ?Пионер кал?ме? исеме бел?н чыга башлаганчы) шул журналларны? ?аваплы редакторы булып
эшли. Бер ?к вакытта ул 1927?1931 елларда М?ск?? д??л?т университетыны? ?д?бият-с?нгать факультетында
укып югары белем ала. 1929 елда М. ??лил партия сафына кер?.
1933?1934 елларда М.??лил М?ск??д? татар теленд? чыга торган ?Коммунист? газетасыны? ?д?бият-с?нгать
б?леген ?ит?кли. ?з?к газеталарда эшл?г?н елларда ул, журналист-х?б?рче буларак, к?п кен? промышленность
предприятиел?рен?, колхоз-совхозларга бара? халыкны? тормышы ??м хезм?те бел?н якыннан таныша. Болар
??мм?се аны? ?д?би и?атында билгеле бер чагылыш табалар. 1934 елда шагыйрьне? к?п кен? шигырьл?рен эчен?
алган шактый зур ?ыентыгы (?Орденлы миллионнар?) басыла ??м шул ук елны ?Стихи Мусы Джалиля? исеме
бел?н сайланма шигырьл?ре беренче м?рт?б? рус теленд? чыга.
1935 елда М?ск?? д??л?т консерваториясе каршында татар опера театрына профессиональ кадрлар ?зерл?? ?чен
Татар опера студиясе оештырылгач, М.??лилне шунда ?д?би б?лек м?дире итеп эшк? чакыралар. Шагыйрь ?зе
?чен я?а бу хезм?тк? д?ртл?неп тотына, чагыштырмача кыска гына вакыт эченд? опера с?нгатене? специфик
?зенч?лекл?рен, классик опера ??м балет либреттоларыны? язылу хасиятл?рен профессиональ белгеч
д?р???сенд? ?зл?штереп, студияд? зур оештыру эшл?ре алып бара: ?з тир?сен? дист?л?рч? шагыйрьл?рне ??м
композиторларны туплый, аларны с?нгатьне? катлаулы тармагында и?ат ит?рг? рухландыра, либреттолар язарга
булыша, беренче татар операларыны? тууына турыдан-туры и?ади ярд?мен к?рс?т?. 1938 елда студияд? укуын
т?мамлап Казанга кайткач та М.??лил опера театрыны? ?д?би б?лек ?ит?кчесе булып эшл?вен д?вам иттер?.
Композиторлар бел?н аралашу, музыка д?ньясы бел?н тыгыз б?йл?неш тоту ??лил и?атында я?а ?зг?решл?р
тууга с?б?п була: ?с?рл?ренд? лирик ?ылылык, музыкальлек, н?фислек, халыкчан табигыйлек хасиятл?ре к?ч?я,
?ыр ??м романслар и?ат ит?г? игътибар арта. ?Сагыну?, ??ир ?ил?гем?, ??ырым булсын б?л?гем?,
?Карашлары?? кебек хисл?рне? сафлыгы ??м тир?нлеге бел?н ?аерылып торган шигырьл?р, композиторлар
тарафыннан музыкага салынып, халыкны? яраткан ?ырларына ?верел?л?р. ?дипне? и?атында б?тенл?й я?а
жанр?драматик поэма жанры да барлыкка кил?. ?Алтынч?ч? (1935?1941), ?Илдар? (1940) драматик поэмалары
нигезенд? композитор Н.?и?анов со?ыннан ?зене? атаклы операларын и?ат ит?.
М.??лилне? 1934?1941 еллар арасында язган лирик шигырьл?ре, ?ырлары, ?Хат ташучы? (1938), ?Алтынч?ч?
кебек поэмалары сугышка кад?рге татар совет поэзиясене? ?зенч?лекле бер казанышы буларак т?къдир ител?л?р.
1939 елда М.??лил Татарстан Язучылар союзы идар?сене? ?аваплы секретаре итеп билгел?н?. Шул ук елны
Казан хезм?т иял?ре аны ш???р советына депутат итеп сайладылар. Ватан сугышын ул шушы ?аваплы постларда
эшл?г?н ??м?гать эшлеклесе ??м к?ренекле ?дип сыйфатында каршылый.
1941 елны? июль аенда М.??лил армияг? алына. Башта ул Казан гарнизоны х?рби частенд? рядовой
кызылармеец булып хезм?т ит?, аннары Курск ?лк?сенд?ге политработниклар ?зерли торган алты айлык курсларга
укырга ?иб?рел?. Курск ?лк?сен? фашист гаск?рл?ре якынлашкач, курслар Татарстанны? Минз?л? ш???рен?
эвакуациял?н?. 1941 елны? декабренд? курсларны т?мамлагач, ?лк?н политрук М.??лил М?ск?? аша фронтка
кит? (февраль, 1942), Ул Т?ньяк-к?нбатыш фронтта чыга торган ?Отвага? исемле газетаны? алгы сызыктагы х?рби
корреспонденты итеп билгел?н?. 1942 елны? июненд? Волхов юн?лешенд? барган канлы сугышлар вакытында,
аларны? часте чолганышта калып, М.??лил каты яраланган х?ленд? дошман кулына эл?г?. Шул к?нн?н патриот
шагыйрьне? фашист тоткынлыгындагы газаплы ??м героик тормыш этабы башлана.
М.??лил ??м ??лилчел?рне?, яшерен оешма т?зеп, фашизмга каршы алып барган героик к?р?ше,
ка?арманлыклары турында дист?л?рч? китаплар ? романнар, повестьлар драма ?с?рл?ре ??м поэмалар
язылган, кинофильмнар т?шерелг?н. И? м??име: ??лил ??м аны? ипт?шл?ре ахыргы сулышларына кад?р ватан
алдында турылыклы булып калалар ??м фашизмга каршы к?р?шт? ти?д?шсез рухи ныклык, батырлык ?рн?ге
к?рс?т?л?р.
1944 елны? февраль аенда ??лилг? ??м аны? к?р?шт?шл?рен? Дрезденда суд була. Фашистик х?рби суд
аларны, ?д??л?тк? каршы ?имер? эше? алып баруда гаепл?п, ?лем ??засына х?кем ит?. Шул елны?
25 августында Плетцензее т?рм?сенд? унбер ??лилчене? гомере ?зел?.
1956 елны? 2 февраленд? СССР Верховный Советы Президиумы Указы бел?н Муса ??лилг? Ватан сугышы
чорында к?рс?тк?н ти?д?шсез ныклыгы ??м батырлыгы ?чен Советлар Союзы Герое исеме бирелде, ? ?сирлект?
тудырган поэтик и?аты ? б?тен д?ньяга м?ш??р ?Моабит д?фт?рл?ре? Ленин премиясен? лаек булды.
?Моабит д?фт?рл?ре? ? ??лил поэзиясене? и? югары ноктасы. Моабит шигырьл?ренд? шагыйрьне? ш?хси
образы, кичерешл?ре, ф?лс?фи уйланулары аша кеше рухыны? б?еклеге, куркусызлыгы, гуманистик
табигате, гаделлек ??м хаклык тантанасына якты ышанычы, туган илен?, туган халкына чиксез м?х?бб?те
га??еп зур эмоциональ к?ч ??м с?нгатьч? камиллек бел?н г??д?л?н?.
Моабит шигырьл?ре шагыйрьне ?д?биятны? б?тен д?нья орбитасына алып чыкты. Бу шигырьл?р,
СССРдагы барлык милли телл?рг? т?р?ем? ител?д?н тыш, инглиз, француз, испан, немец, гар?п, япон,
венгр, румын, чех, корея ??м башка чит ил халыклары телл?ренд? д? кат-кат басылдылар.
М.??лилне? ?д?би мирасы к?п милл?тле совет ?д?биятыны? кыймм?тле бер казанышы булып тора. Аны?
?с?рл?ре кешел?рд? матур, гуманистик тойгылар уята, аларны тормыштагы матурлыкны к?рерг? ??м шул
матурлык ?чен к?р?шерг? чакыра.
?ырларым
Жырларым, сез, шытып й?р?гемд?,
Ил кырында ч?ч?к атыгыз!
К?пме булса сезд? к?ч ??м ялкын,
Шулкад?рле ?ирд? хаккыгыз!
Сезд? минем б?тен тойгыларым,
Сезд? минем керсез яшьл?рем.
Сез ?лс?гез, мин д? онытылырмын,
Яш?с?гез, мин д? яш?рмен.
Мин кабыздым ?ырда ялкын итеп
Й?р?гем ??м хаклык кушканны.
?ырым бел?н дусны ирк?л?дем,
?ырым бел?н ?и?дем дошманны.
Алдый алмас мине т?б?н л?зз?т,
Вак тормышны? чуар п?рд?се.
Шигыремд?ге чынлык, ут ??м с?ю?
Яш?вемне? б?тен м?гън?се.
?лг?нд? д? й?р?к туры калыр
Шигыремд?ге изге антыма.
Бар ?ырымны илг? багышладым,
Гомеремне д? бир?м халкыма.
?ырлап ?ттем данлы к?р?ш кырын,
?ырлап килдем тормыш языма.
Со?гы ?ырым палач балтасына
Башны тоткан килеш языла.
?ыр ?йр?тте мине х?р яш?рг?
??м ?л?рг? кыю ир булып.
Гомерем минем мо?лы бер ?ыр иде,
?лемем д? я?рар ?ыр булып.
Шагыйрь ??м т?р?ем?че Нури Газиз улы Арсланов 1912 елны? 19 сентябренд?
Казакъстандагы Петропавел (Кызылъяр) ш???ренд? туган. 1928 елда К?кч?тау ш???ренд?
?идееллык татар м?кт?бен т?мамлый, аннан, укуын д?вам ит? тел?ге бел?н Казанга килеп,
1928?1931 елларда с?нгать техникумыны? р?сем б?легенд? укый. Техникумны т?мамлагач,
1933 елны? к?зен? кад?р башта Татарстанны? Кукмара эшчел?р поселогында, аннары Урта
Азияд? р?сем-сызым укытучысы ??м Ерак К?нчыгыш ш???рл?ренд? художник-биз??че булып
эшли. 1933 елны? сентябренн?н - балалар журналы ?Пионер кал?ме? (х?зерге ?Ялкын?) ??м
?Яшь ленинчы? газетасы редакциял?ренд? р?ссам хезм?тенд?.
Нури
Арсланов
(1912 ? 1991)
1934?1936 елларда, фин сугышы башлануы с?б?пле, Н.Арслановны я?адан х?рби хезм?тк?
чакыралар. У л махсус миномет батальоны составында ак финнарга каршы сугышта катнаша,
сугышны фин ш???ре Сартавалада т?мамлый. Фронттан кайтып, редакцияд?ге эшенд? ике
елны тутырырга да ?лгерми, сугышны? тагы да аф?тлер?ге? Беек Ватан сугышы башлана.
1941 елны? август аеннан 1946 елны? июлен? кад?р Н.Арсланов я?адан армия сафларында.
Башта ул Ульяновск ш???ренд?ге х?рби пехота училищесында укый, аннары рота командиры
сыйфатында Т?ньяк-К?нбатыш фронтны? Ржев ш???ре ?чен барган канлы сугышларында
катнашып, авыр яра ала ??м госпитальг? озатыла. Б?ек Ватан сугышы чорындагы сугышчан
хезм?тл?ре ?чен Совет х?к?м?те аны Кызыл Йолдыз ордены (1942), ?Батырлык ?чен?
медале бел?н б?л?кли. Б?ек Ватан сугышыннан со? Нури Арсланов ун елга якын ?Совет
Татарстаны? (х?зерге ?Ватаным Татарстан?) газетасы редакциясенд? ? р?ссам, 1964?1972
елларда ?Казан утлары? журналында поэзия б?леге м?дире булып эшли. 1972 елда ул
б?тенл?е бел?н профессиональ язучылык хезм?тен? к?ч?.
?д?биятка Н.Арсланов ?М?х?бб?т? (1942) ??м ?Рус кызы? (1943) исемле поэмалары бел?н
килеп кер?. Шуннан соц аны? шигъри таланты, осталыгы китаптан-китапка ?с?-чарлана бара,
и?аты я?адан-я?а сыйфатлар ??м я?а темалар бел?н байый. Илленче елларда бетен
д?ньяда ??елг?н тынычлык ?чен к?р?ш, изелг?н халыкларны? милли азатлык х?р?к?тл?ре,
сугыштан со?гы Татарстан тормышындагы социаль ??м ?кономик узг?решл?р, нефть
промышленносте барлыкка кил?е ? болар берсе д? шагыйрьне? игътибарыннан читт?
калмый. ?Ай Хян бел?н Ли? (1950), ?Корея г?ле? (1951), ?Давыл кызы? (1954), ?Яшьлек
чишм?се? (1954), ?К?зге? (1955), ?Тапкыр игенче? (1959) кебек терле халыкларны? авыз
и?аты ?с?рл?ренн?н файдаланып язылган поэма-легендалар ??м поэма-?киятл?р, ?Девон
фонтаннары?, ?Якты юл?, ?Язгы я?гыр алдыннан? исемле шигырь жыентыклары, балалар
?чен язылган ?Ауда?, ?Сыерчык?, ?Карамаймалай ?кияте? исемле китаплар ??м
?Баулылар? (1950), ?К?йм?д?? (1957) кебек тиз вакыт эченд? халык арасында
популярлашып китк?н жырлары Н. Арслановны? бу еллардагы и?ат диапазонын билгелил?р.
Алтмышынчы еллардан башлап Н. Арслановны? шигърияте нигезенд? яткан лирик-философик башлангычлар,
ватандарлык, кешелеклелек хасиятл?ре тагы да тир?н?еп ??м я?а яклары бел?н ачылып, ?зенч?лекле бер
шигъри д?нья тудыруга китер?. Аны? шигырьл?ренд?ге фикер ??м хис тагы да тыгызлана т?ш?, аларны?
эмоциональ т?эсир иту к?че берм?-бер арта. Заман турында, туган ?ир, халык язмышы турында ф?лс?фи
уйланулар р?вешенд? зур поэтик осталык бел?н язылган к?п санлы шигырьл?ре, ?Монсар? (1966), ?Горур
Гайш?? (1967), ?Ди?гез ярында? (1967), ?Романтика? (1969), ?Майра? (1969) кебек лирик-философик
поэмалары ??м бигр?к т? якты хисле м?х?бб?т лирикасы Н.Арслановны бугенге татар поэзиясене? алгы
сафында барган шагыйрь итеп таныта.
Татар халык и?атын ??м классик ?д?биятын, Ш?рекъ ??м т?рки халыкларны? поэзиясен тир?нтен бел?
Н.Арслановка ?з и?атында форма ??м тел-с?р?тл??не? я?а чараларын, т?рл?рен табарга, к?п кен? гомумт?рки
с?зл?рне, традицион гыйбар?л?рне шигырь тукымасына бик урынлы ??м табигый я?гырашында кертеп
?иб?рерг? м?мкинлек бир?.
Шагыйрьне? к?п кен? шигырьл?ре композиторлар тарафыннан музыкага салынган. ?Республикам минем?
(Н.?и?анов), ?Казан кызы? (3.Х?бибуллин), ?Н?сим?? (3.Х?бибуллин), ??рд?кл?рем-д?д?кл?рем? (И.Хисамов),
?Г?р?б?? (Р.Гоб?йдуллин) кебек ?ырларны татар жыр с?нгатене? матур ?рн?кл?ре дип б?ял?рг? м?мкин.
Н.Арсланов т?р?ем? ?лк?сенд? д? и?атыны? башлангыч чорыннан ук туктаусыз ??м н?ти??ле эшл?п кил?.
Пушкин, Лермонтов, Байрон, Гете, Шелли, Беранже, Х?йям, Хафиз, М?хт?м Колый, Токтогул, Абай, Райнис,
Гамзатов ??м башка бик к?пл?рне? поэтик ?с?рл?ре аны? т?р?ем?сенд? татар теленд? я?гырый. ?д?бият
?лк?сенд?ге хезм?тл?ре ?чен Н.Арсланов Халыклар Дуслыгы (1982), Хезм?т Кызыл Байрагы (1971) ??м ?Почет
Билгесе? (1957) орденнары бел?н б?л?кл?нде.
Татарстан китап н?шриятында басылып чыккан ?Иделем-илем? (1982) исемле шигырьл?р ??м поэмалар
китабы ?чен Нури Арсланов 1985 елда Татарстан АССРны? Г.Тукай исеменд?ге Д??л?т премиясен? лаек
булды.
Походка китк?нд?
Походка китк?нд? к?п газап чикс? д?,
Сыкранмый сугышчы й?р?ге,
Дошманны бетер?, тынычлык китер? Шул аны? кыймм?тле б?л?ге.
Салих?ан Вазих улы Батталов 1905 елны? 5 августында элекке Казан губернасы
Спас ?язе (х?зерге Алексеев районы) Зур Тиг?н?ле авылында туган. Алты яшенд?
?злегенн?н укырга-язарга ?йр?н?, со?ыннан к?рше Урта Тиг?н?ле авылы
м?др?с?сенд? ??м гражданнар сугышы чорында бер кыш Чистай ш???ренд?ге
Ши?ап х?зр?т м?др?с?сенд? укый. 1921 елгы кытлык вакытында урта х?лле
крестьян хужалыгы т?мам б?леп, х?лсезл?неп калгач, уналты яшьлек Салих,
апасы ??м ?изн?сен? ияреп, М?ск?? ?лк?сен? ?з к?нен ?зе к?рерг? чыгып кит?. Ул
т?рле к?нлекче эшл?рд? эшли: совхоз ??м хосусый хужалыкларда икм?к, яшелч?
?ыеша, вагоннардан утын, к?мер, торф бушатыша, ?ир казый, к?т? к?т? ?. б.
Салих Баттал
(1905 ? 1995)
1924 елда, М?ск?? ?лк?сенд?ге Соболево-Щелково туку фабрикасында
эшл?г?нд?, фабрика янындагы татар клубы стена газетасында яшь егетне?
В.И.Ленин ?лемен? багышланган беренче шигыре ?д?нья к?р??. Тизд?н шигырьне
М?ск??д? татар теленд? чыга торган ?Эшче? газетасында да к?череп басалар.
С.Батталны? ?д?би и?ат юлына аяк басуы ?н? шулай башлана.
1924?1926 елларда С.Баттал татар-башкорт эшче яшьл?рене? М?ск??д?ге ике
еллык гомуми белем курсларында укый. Бер ук вакытта шигырьл?р язуын да
д?вам иттер?. Алар шул замандагы М?ск?? татар к?нд?лек матбугатында даими
басылып торалар. Курсларны т?мамлагач, С.Баттал М?ск?? ?лк?сенд?ге
Вербилка фарфор фабрикасында эшли башлый, т?п хезм?те бел?н берг?, татар
эшчел?ре арасында м?гариф-агарту эшл?рен оештыручы вазифасын да ?ти.
Бераз со?рак (1928 елда) фабрикада эшл?г?нд? алган т?эсирл?р нигезенд?
С.Батталны? беренче с?хн? ?с?ре ? ?Организатор? исемле комедиясе языла.
Комедия 1928?1929 елларда М?ск?? ?з?к татар эшче театры с?хн?сенд? к?п
м?рт?б?л?р уйнала. Ул шулай ук башка театрларда да у?ыш бел?н бара.
1927 елда С.Баттал Кызыл Армиясе х?рби ?ава к?чл?рене? Ленинградтагы х?рби
теория м?кт?бен? укырга кер?. Аны у?ышлы т?мамлагач, укуын Оренбург очу
м?кт?бенд? д?вам иттер? (1928?1929), аннан со? ?ч елдан артык Брянск ??м
Казан ш???рл?ренд? очучы булып эшли. Бу чорда язучыны? ?д?би и?аты да
активлаша. 1929 елда СССР халыкларыны? ?з?к н?шриятында ?дипне? ?Еллар
?ыры? исемле беренче шигырьл?р ?ыентыгы басылып чыга, ? колхозлашу чоры
авылындагы сыйнфый к?р?шне калку итеп с?р?тл?г?н ?Язучы яулык? (1930?
1931) драмасы Татар д??л?т академия театры с?хн?сенд? куела.
1933 елны? языннан 1934 елны? ахырынача С.Баттал ?ава к?чл?рене? махсус конструкторлык бюросы янындагы
сынау отрядында хезм?т ит?. 1935 елда ис?, х?рби хезм?тт?н китеп, Б?ек Ватан сугышы башланганга кад?р
нигезд? ?д?би и?ат эше бел?н ген? ш?гыльл?н?. Бу елларда аны? к?п санлы шигырьл?ре, поэмалары (?Кешелек
??м к?селек?, 1933; ?Очучылар турында баллада?, 1935; ?Авиа-марш?, 1940 ?. б.), проза ?с?рл?ре (?Очучылар?
романы, 1935) ??м ?Сынау? (1938) исемле пьесасы языла. Со?гысы 1939 елда Татар д??л?т академия театрында
куелып, ?д?би т?нкыйтьне? у?ай б?ясен? лаек була. Ул шулай ук аерым китап булып та басылып чыга. Ватан
сугышы чорында Салих Баттал Х?рби ?ава К?чл?рене? Тын Океан флотында х?рби очучы булып хезм?т ит?
(1941?1945), япон империялистларына каршы сугышларда катнаша, ш?хси батырлыклары ?чен сугышчан
медальл?р бел?н б?л?кл?н?. Сугыш елларында ?дип партиотик рухтагы шигырьл?р ??м ?Капитан Гастелло?
(1942) исемле поэмасын яза.
Салих Батталны? сугыштан со?гы и?ат эшч?нлеге к?л?мле поэтик ?с?рл?ре бел?н характерлы. Алар арасында
?Олы юл буйлап? (?Газз??, 1953) шигъри повесте язучы и?атыны? гына т?гел, гомум?н илленче еллардагы татар
совет поэзиясене? к?ренекле ?с?рл?ренн?н саналырга хаклы. Сугыштан со?гы авыл тормышын драматик
сит?ациял?рд? яктырткан бу повесть шул ук елны рус телен? т?р?ем? ител? ??м ?Новый мир? журналында
басылып чыга. Шагыйрьне? к?л?мле эпик ?с?ре ? ?Чирмеш?н якларында? (1934?1970) исемле шигъри романы
да игътибарга лаек.
Сугыштан со?гы чорда ?дип драматургия ??м проза жанрларында н?ти??ле эшли. Аны? драматик ?с?рл?ренн?н
эхлак-этика м?сь?л?л?рен? багышланган ?Бер карар тир?сенд?? (1950), ?Кирт?? (1959), ?Яда ?йг? к?чк?ч?
(1959), ??теп барышлый? (1960), ?Б?р?к?тле ч?й? (1969) кебек пьесаларын к?рс?теп ?т?рг? м?мкин. Проза
жанрында С.Баттал ?зене? балаларга атап язылган ?Очучы язмалары? (1951) китабы ??м ?Сигезенчесе кем??
(1965), ?Баштан ?тк?нн?р? (1972) исемле повестьлары бел?н билгеле. ?Сигезенчесе кем?? повестенда совет иле
т?зелешене? и? киеренке чорлары ? беренче бишьеллыклар ??м Б?ек Ватан сугышы чоры фонында бер
очучыны? катлаулы язмышы тасвирлана. ?Баштан ?тк?нн?р? диг?н автобиографик ?с?рд? ис? автор, узган
гомерене? беренче яртысына к?з?ту ясап, туган ?ир ??м чор турында уйлануларын, В.Чкалов, А.Фадеев,
Г.Ибра?имов кебек к?ренекле замандашлары бел?н очрашуларын яза.
С.Баттал ?д?би т?р?ем? эше бел?н д? ш?гыльл?н?. Ул А.Пушкинны? к?п кен? шигырьл?рен ??м ?Поп ??м
хезм?тче Балда турында ?кият?ен, В.Маяковскийны? ?Владимир Ильич Ленин? поэмасын, шулай ук рус совет
язучысы Н. Никитинны? ?Т?ньяк Аврора? исемле к?л?мле романын т?р?ем? итте.
?д?биятны ?стер?д?ге хезм?тл?ре ?чен Салих Баттал Хезм?т Кызыл Байрагы ордены бел?н б?л?кл?нде (1957).
Нурулла ?хьяр улы Гайсин 1914 елны? 2 ноябренд? х?зерге Башкортстан АССРны?
Чакмагыш районы ?хм?т авылында туган. ?иде яшенн?н ул ?ти-?нисез кала ??м чит
кеше кулында т?рбиял?н?. Авылда башлангыч белем ала. 1930 елда Уфадагы
телеграфистлар курсын т?мамлагач, ике ел Башкорстанны? Баймак районында
телеграфист ??м Зилаир орлыкчылык совхозында элемт? б?леге м?дире булып эшли.
1933 елда Башкортстан ?з?к Башкарма Комитеты т?къдиме бел?н аны Татарстанны? З?я
ш???рен? т?зелеш институты рабфагына укырга ?иб?р?л?р. Шунда укыганда Н.Гайсин
?д?би и?ат эше бел?н ш?гыльл?н? башлый.
Нур Гайсин
1934 елда Казандагы су юлы инженерлары ?зерли торган институт рабфагында, аннары
Казан педагогия институтыны? х?зерлек курсларында укый. Педагогия институтында
укыган елларында яшь шагыйрьне? ?Ватаным ?чен?, ?Яшьлек та?ы? исемле беренче
шигырь ?ыентыклары басылып чыга.
(1914 ? 1995)
1940?1941 елларда Н.Гайсин Татарстанны? Ютазы районы К?р?к?шле урта м?кт?бенд?
татар теле ??м ?д?бияты укыта. Б?ек Ватан сугышы башлангач, армияг? алынып, башта
зенитчы артиллеристлар курсында укый, ? 1942 елны? апреленн?н сугыш бетк?нчег?
кад?р ?ава оборонасы гаск?рл?ренд? взвод ??м батарея командиры булып хезм?т ит?.
Фронтта чакта, 1944 елны? сентябренд?, ул КПСС сафларына член итеп алына.
1945 елны? декабренд? армияд?н кайткач, Н.Гайсин бераз вакыт Уфада ?Кызыл та??
газетасы редакциясенд? ?д?би хезм?тк?р, 1946?1952 елларда Казан татар театр
училищесында директор урынбасары булып эшли. 1952? 1953 елларда я?адан Совет
Армиясе сафларында хезм?т ит?. 1955 елдан язучылык эше бел?н ген? ш?гыльл?н?.
Н.Гайсинны? ике дист?г? якын шигырь ??м проза китаплары басылып чыга. ?дипне?
яшьл?рг? багышланган ?Давыллы к?нн?рд?? (1947) ?Айсылуны? м?х?бб?те? (1947), ?Юл
ачык? (1950), пионер с?хн?л?ре ?чен ?Гаил? ки??шм?се? (1952), ?Ялгышу? (1968),
?Югалган макет? (1967) кебек драма ?с?рл?рe д? бар. 1981 елда Н.Гайсинны?
автобиографик материалга нигезл?п язган проза ?с?ре ? ?Кызыл ыштанлы малай?
исемле документаль повесте д?нья к?рде.
Шамил Г?р?й
(1916 ? 1946)
Шамил Г?р?й (Шамил М?х?мм?тгали улы Г?р?ев) 1916 елны? 31 декабренд? Казан
ш???ренд? туа. Бик яшьли ?д?би и?ат эше бел?н ш?гыльл?н? башлый. ?иденче
класста укыган чагында, 1931 елда, ?Яшь ленинчы? газетасында аны? балалар ?чен
язган беренче шигыре басылып чыга, тагын бер елдан ?Сигналчы ?ыры? исемле
китабы д?нья к?р?. Шуннан со?, чагыштырмача кыска гына вакыт эченд? (1933?
1941), Шамил Г?р?й ян? д?рт шигъри ?ыентыгын бастыра. Нигезд? яшьл?рг? ??м
балаларга багышланган ??м тематик яктан туган ил, б?хетле балачак, табигать
турындагы мотивларны ?з эчен? алган бу шигъри китаплары бел?н Ш.Г?р?й ?метле
шагыйрь булып таныла. Ул шулай ук ?д?би т?р?ем? эше бел?н д? актив
ш?гыльл?н?: ?Азат хатын?, ?Пионер кал?ме? (х?зерге ?Ялкын) журналларында
аны? т?р?ем?сенд? А.Чехов хик?ял?ре, М.Лермонтов шигырьл?ре, украин
фольклорыннан ?рн?кл?р ??м аерым басма булып Л.Квитконы? ?Бишек ?ыры?
(1940)9 А.Бартоны? ?Уенчыклар? (1941) исемле китапчыклары басылып чыга.
Б?ек Ватан сугышы башлану бел?н, Ш.Г?р?й фронтка кит?. М?ск?? янында барган
каты сугышларны? берсенд? чолганышта калып, ул фашистлар кулына эл?г? ??м
фашизм коллыгыны? б?тен авырлыкларын кичер?. ?и?? к?нен к?рс? д?, зиндан
тормышы аны? с?лам?тлеген какшата: 1946 елда Шамил Г?р?й вакытсыз вафат
була.
Сугыштан со?гы чорда Шамил Г?р?й шигъри мирасыны? ?рн?кл?ре ?Алар сафта?
(1961) исемле к?м?к ?ыентыкта ??м ?Татар балалар поэзиясе антологиясенд?
(1980) басылып чыкты.
Ватан азатлыгы ?чен гомерен бирг?н ?дип-солдат буларак, Ш.Г?р?йне? исеме
Татарстан Язучылар союзы бинасына куелган мемориаль тактага язылды.
?нв?р Мортаза улы Давыдов 1919 елны? 21 мартында Куйбышев ?лк?сене? Камышлы
авылында туа. Ул бик ирт? укый-язарга ?йр?н?, д?рт-биш яшьл?ренд? инде Тукайны?
балалар ?чен язган шигырьл?рен ??м башка ?д?би китапларны укый башлый.
?идееллык м?кт?пне т?мамлауга, аны, башка классташлары бел?н берг?, 1931 елда
Камышлыда эшли башлаган авыл ху?алыгы техникумыны? беренче курсына
к?чер?л?р. Л?кин ?нв?рг? анда тоташтан укырга туры килми: 1928 елда ?тисе, ? 1931
елда фа?игале р?вешт? уртанчы абыйсы ?лг?нн?н со?, гаил?не? материаль х?ле
шактый авырая, ??м йортта берд?нбер ир кеше урынына калган ?нв?р, техникумдагы
укуын б?л?-б?л?, ел саен диярлек т?рле вакытлы эшл?рг? ялланып, семьяга ярд?м
ит?рг? м??б?р була.
?нв?р
Давыдов
(1919 ? 1968)
Поэтик т??риб?л?рен ?.Давыдов бик ирт? башлый. Унике яшенд? чагында Камышлы
район газетасында аны? беренче шигыре басылып чыга (?Коммунага?, 1931 ел, 14
март саны). Шул ук елларда ?Октябрь баласы? (М?ск??) журналында авыл
пионерларыны? к?м?к уеннары хакындагы очеркы да д?нья к?р?.
1936 елны? азагында, олы абыйсы, заманыны? танылган журналисты Мирза Давыдов
(1898?1943) чакыруы буенча, ?.Давыдов Новосибирск ш???рен? кит? ??м анда чыга
торган ?Советская Сибирь? исемле газета редакциясен? ?д?би хезм?тк?р булып эшк?
урнаша. Ике елдан ?зб?кстанга к?чеп, Фирган? ш???ренд? башта ?лк?не? рус, аннан
?зб?к газеталарында эшли. I939 елда, авырып китеп, врачлар ки??ше бел?н, кире туган
якларына кайта ??м, 1939?1940 уку елында Мордва АССРны? Л?мбр? (х?зерге
Ромадан) районы Белозерье авылы ?идееллык м?кт?бенд? рус теле ??м тарих
укытучы булып эшли.
1940 елны аны Совет Армиясен? алалар. Башта ул Монголия чиге буенда хезм?т ит?,
аннан 1941 елны? апрель?май айларында К?нбатыш чикл?рг? таба юл тотып, сугыш
башлануга фронтны? ?з?ген? барып эл?г?.
?.Давыдов Б?ек Ватан сугышыны? башыннан ахырына кад?р рядовой солдат, аннан кече командир ? сержант
сыйфатында сугышчан юл ?т?, Волхов Ленинград янындагы, Балтик буе республикаларындагы канлы сугышларда
катнаша. Фронтта 1942 елда КПСС сафларына член булып кер?.
Армияд?н кайткач (1946), ?.Давыдовны Камышлы район газетасына (?Югары у?ыш ?чен?) ?аваплы редактор итеп
билгелил?р. Бер ?к вакытта ул янып-ил?амланып и?ат эше бел?н ш?гыльл?н?: шигырьл?р, поэмалар яза, район
газетасы битл?ренд? к?нне? кадагына суккан фельетоннарын, сатирик шигырьл?рен бастыра. 1948 елда яшь
язучыларны? Казанда уздырылган конференциясенд? (28 ноябрь) ?. Давыдовны? ?Коммунизм та?ы? колхозында?
исемле поэмасы у?ай б?я ала, ??м 1949 елда ?с?р басылып та чыга (?Совет ?д?бияты?, ? 4). Аннан ?Алтын к?з?
поэмасы д?нья к?р?. 1950 елда ис? шагыйрьне? ?Беренче б?ртек? исемле поэмалар ??м шигырьл?р ?ыентыгы
басыла.
1952 елда ?.Давыдов б?тенл?йг? Казанга к?чеп кил?. 1953?1955 елларда ул Татарстан Язучылар союзы
идар?сене? ?аваплы секретаре булып эшли, 1954?1957 елларда идар? члены, бернич? ел шагыйрьл?р
секциясене? ?ит?кчесе булып тора
?нв?р Давыдов чагыштырмача кыска гомере эченд? (ул, кырык тугыз яшенд?, 1968 елны? 23 июненд? Казанда
вафат булды) бай ?д?би мирас калдырган шагыйрь. ?зе ис?н чагында татар ??м рус телл?ренд? аны? егерме ?ч
шигъри ?ыентыгы ??м М.??лилг? багышланган документаль повесте басылып чыга.
?Д?верл?р диалогы? исемле к?л?мле ?ыентыгы инде шагыйрь ?лг?нн?н со?, 1969
елда д?нья к?р?. Со?ыннан, шагыйрьне? архивын барлаганда, аны? кулъязма х?ленд?
тагын бер ?с?ре ? ?Йокысыз т?нн?н со?? исемле зур к?л?мле шигъри романы
табыла. Бу ?с?р 1972 елда Татарстан китап н?шрияты тарафыннан аерым китап итеп
чыгарылды ??м рус телен? д? т?р?ем? ителде.
Н?би Д??ли (Н?биулла Х?с?н улы Д??л?тшин) 1910 елны? 1 июненд? х?зерге
Татарстанны? ?лки районы Иске Камка авылында туган. Н?биуллага сабый чакта? ук
тормышны? б?тен ачысын татырга туры кил?: д?рт яшенд? чагында аны? ?тисе ?л?, ?
?нисе, Ставрополь (Т?ньяк Кавказ) якларында батраклыкта й?рг?н Х?йрулла Д??л?тшин
диг?н кешег? ян? кия?г? чыгып, ?ч баласы бел?н шул якларга к?ченеп кит?. Берникад?р
вакыттан со? ?ги ?ти бел?н ?ни кеше, авылдагы йорт-?ирне сатып кил? нияте бел?н,
я?адан туган авылларына кайталар. Шунда Н?биулланы? ?нисе д? кин?т вафат була, ?
?ги ?ти ятим балалар янына кире ?йл?неп килми. Шулай итеп Н?биулла чит-ят ?ирд? япаялгыз торып кала.
Н?би Д??ли
(1910 ? 1989)
1921 елда х?зерге Волгоград ш???рен? килеп балалар колониясен? эл?г?. Шунда
?идееллык м?кт?пне т?мамлый, аннары ?Красный Октябрь? заводы каршындагы ФЗ?
м?кт?бенд? укый. Бераздан ул Донбасска кит? ??м Донецк ш???ренд?ге металл эшк?рт?
заводында тимерчелек ??н?рен? ?йр?неп, цехта эшли башлый. Бер ?к вакытта ФЗ?
м?кт?бенд? укуын да д?вам иттер?. 1928 елда Н.Д??ли ?стерхан ш???рен? укырга
?иб?рел?. Л?кин я?адан Донбасска кайта ??м мартен цехында шлакчы булып эшли.
Шушы елларда ул Донбасста татар шахтерлары ?чен чыгарыла торган ?Пролетар?
газетасында языша башлый: х?б?рл?р, шигырьл?р, очерклар бастыра. Со?га таба ул ?зе
д? шушы газета редакциясен? ?д?би хезм?тк?р булып эшк? кер? ??м армия хезм?тен?
алынганчы шунда эшли.
1931?1933 елларда Винница ш???ренд?ге полк м?кт?бен т?мамлаганнан со?, Н.Д??ли
старшина чинында Кызыл Армияне? Ерак К?нчыгыштагы чик буе гаск?рл?ренд? хезм?т
ит?. 1935 елда Н.Д??ли Казанга кил? ??м Б?ек Ватан сугышы башланганга кад?р ?Яшь
сталинчы? (х?зерге ?Татарстан яшьл?ре?) редакциясенд? ?д?бият ??м с?нгать б?леге
м?дире булып эшли. 1937?1941 елларда аны? д?рт шигырь ?ыентыгы басылып чыга
(?Б?хет?, ?Ал ч?ч?к?, ?Уйлар?, ?Кырык шигырь?). Б?ек Ватан сугышыны? беренче
к?нн?ренд? ?к, 1941 елны? 26 июненд?, Н?би Д??ли фронтка кит?. Л?кин а?а озак
сугышырга туры килми, шул ук елны? август аенда, Орша ш???ре тир?сенд? барган авыр
сугышларны? берсенд? чолганышта калып, ул фашистлар кулына эл?г?.
1942 елны? яз башында аны, б?т?н ?сирл?р бел?н берг?, Германияг? озаталар. Башта ул бернич? ай Бухенвальдта
тотыла, аннары Баден-Баден, Магдебург ш???рл?ре янындагы лагерьларда газап чиг?. 1945 елны? апреленд?,
совет гаск?рл?ре Магдебургка якынлашып килг?нд?, Н.Д??ли бернич? ипт?ше бел?н лагерьдан кача ??м, фронт
сызыгын ?теп, ?зебезнекел?рг? кушыла. Сугышны? со?гы айларында ул Совет Армиясе сафында солдат хезм?тен
д?вам иттер?.
1945 елны? декабренд? Н.Д??ли Казанга кайта ??м 1956 елга кад?р ш???рне? т?рле художество
мастерскойларында художник-биз??че булып эшли 1956 елдан ул язучы-профессионал сыйфатында ф?кать ?д?би
и?ат эше бел?н ген? ш?гыльл?н?.
Н?би Д??лине? сугыштан со?гы чор ?д?би и?аты жанр т?рлелеге ??м з манга аваздаш ачык гражданлык пафосына
сугарылган булуы бел?н ?зенч? ?ир язмышы, ?ирне? б?генгесе, кил?ч?ге ?чен борчылу, тынычлык, к ?чен к?р?ш,
шул юлда корбан булганнарга дан ?ырлау, гади хезм?т кешесене? б?еклеген ??м акылын биекк? к?т?р?, тормышта
очрый торган ??рт?рле житешсезлекл?рг?, гаделсезлекл?рг? карата килешм??ч?нлек ??м, ни?аять, халыкара
сугыш кабызучыларны, кеше гомерен талап яш??че тираннарны фаш ит? ? мен? болар ?дипне? бу чор
и?атындагы т?п тематик эчт?лекне т?шкил ит?. Бу темалар аны? к?п санлы лирик, публицистик, сатирик
шигырьл?ренд?, балладаларында, м?с?лл?ренд?, шигъри парчаларында, ?Берлинда окоп? (1956), ?Авыл
д?фт?ре? (1954?1967) кебек к?л?мле поэмаларында ??м прозасында чагылыш таба. ?дипне? проза ?с?рл?ренн?н
?Яш?? бел?н ?лем арасында? (1958) диг?н повесте ??м ??имерелг?н бастион? (1965) исемле романы укучылар
арасында аеруча популярлык казана. Автобиографик материалларга ??м сугыш чорындагы ш?хси кичерешл?рг?
нигезл?п язылган бу документаль ?с?рл?р совет кешел?рене? тел?с? нинди авыр сынаулар кичк?нд? д? к?чле
рухлы булып калуларын раславы ??м конкрет материал ?ирлегенд? фашизмны? антигуманистик й?зен,
ерткычлыгын фаш ит?е бел?н ???миятле.
Н?би Д??ли курчак театры ?чен пьесалар, х?зерге тормышны? т?рле м?сь?л?л?рен яктырткан публицистик
м?кал?л?р, кечкен? к?л?мле проза ?с?рл?ре?хик?я, н?сер, юмореска, фельетон, ист?лек язмалары авторы
буларак та укучыларга таныш.
?д?бият ?лк?сенд?ге хезм?тл?ре ?чен Н?би Д??ли ?Почет Билгесе? ордены (1980) ??м Татарстан Верховный
Советы Президиумыны? Мактау грамоталары бел?н б?л?кл?нде.
Шагыйрь ??м прозаик ?н?с Касыйм улы Галиев 1920 елны? 3 апреленд? Арча районы
Кушлавыч авылында туган. ?идееллык авыл м?кт?бен т?мамлаганнан со?, 1936?
1939 елларда Казан финанс-экономика техникумында махсус белем ала, аннары
инспектор булып эшли.
?н?с Галиев
(1920 ? 1996)
1940 елда Кызыл Армия сафына чакырыла ??м Б?ек Ватан сугышыны? беренче
к?нн?ренн?н ?к фронтны? алгы сызыгында була. 1942 елны? сентябренд?, Майкоп
ш???ре тир?сенд? барган канлы б?релешл?р вакытында, артиллерист ?.Галиев,
чолганышта калып, ?контузияле х?лд? дошман кулына ?сир т?ш? ??м 1945 елны?
апрелен? кад?р (союздаш гаск?рл?р тарафыннан азат ителг?нче) фашистлар
тоткынлыгыны? б?тен авырлыкларын, газапларын ?з башыннан кичер?, шунда ?пк?
авыруы эл?ктер?. ?сирлект?н котылып, бернич? ай эвакогоспитальл?рд?
д?валанганнан со? ул, аякка басып, я?адан Казанга кайта ??м тыныч тормыштагы
хезм?тен д?вам иттер?.
?.Галиевне? беренче шигырьл?ре 1937 елда ?Кызыл яшьл?р? газетасында басыла, ?
1938 ел ??м 1940 елларда ??илферд?, байрак!?, ?С?ю? исемле шигырь китаплары
д?нья к?р?. Коточкыч кыен шартларга килеп эл?г?ен? карамастан, ?дип фашист
тоткынлыгында да ?зене? и?ат эшен д?вам иттер?, ш?хси кичерешл?рен шигырь
юлларына терк?п барырга тырыша. Бу шигырьл?рне? бер ?леше 1958 елда ?Кыен юл?
исеме бел?н Татарстан китап н?шриятында аерым китап булып басылып чыга.
Алтмышынчы еллардан башлап ?.Галиев нигезд? проза жанрында и?ат ит?. Газетажурналларда басылган бер т?ркем хик?ял?ренн?н (?Отпускыда? ?Солдат язмышы?,
?С?ях?т?, ?К?ченер алдыннан?, ?Беренче очрашу?, ?Сагыну? ?. б.) тыш, ул бигр?к т?
?зене? к?л?мле ике ?с?ре ? автобиографик характердагы ?Йолдызлар ша?ит? ??м
финанс оешмаларында эшл??че хезм?тк?рл?р тормышын яктырткан ?Намус
кушканча? исемле повестьлары бел?н танылды.
?хм?т Ерик?й
(1902 ? 1967)
?хм?т Ерик?й 1902 елда Башкортстанны? ?лкенде авылында крестьян гаил?сенд? туа.
?иде балалы ишле гаил?г? тормыш ит? авыр булганлыктан, ?хм?тк? кечкен?д?н ?к
тормыш ачысын татырга туры кил?: кышларын авыл м?кт?бен? укырга й?рс?, ??йл?рен
к?т? к?т?, авыл байларында к?нлекче булып эшли, ?с? т?шк?ч, ?тисен? ияреп,
Златоуст, Нязепетровск, ?.б. ш???рл?рг? яллы эшл?рг? чыгып й?ри. Бер ?к вакытта к?п
укый, поэзия бел?н кызыксына, рус телен ярыйсы ?зл?штер?. 15 яшенд? волость
башкарма комитетында с?ркатип булып эшли. Шушы елларда аны? матбугат
битл?ренд? беренче шигырьл?ре к?рен? башлый. 1927 елда ?.Ерик?й М?ск??г? кил?
??м Д??л?т журналистика институтына укырга кер?. Студентлык чорында т?рле газета?
журналларга языша, ?Эшче? газетасы редакциясенд? ?аваплы с?ркатип ??м редактор
урынбасары вазифаларын ?ти.
1932?1935 елларда Гослитиздатны? СССР халыклары ?д?бияты секторында редактор,
сектор м?дире, Татарстанны? Чистай районы МТСында политб?лек газетасы редакторы
хезм?тл?ренд? була.
1935 елда М?ск?? д??л?т консерваториясе каршында татар опера театры студиясе
ачылганнан со?, студияне? ?д?би б?лек м?дире М.??лил бел?н берр?тт?н, ?.Ерик?йне
д? татар теленд? либреттолар ??м ?ырлар язу эшен? тарта. 1935?1941 елларда
?.Ерик?й ?Шауласын, г?рл?сен безне? ?ыр?, ?Комсомолка Г?лсара?, ?Гармун?, ?Яшь
егетл?р, яшь кызлар?, ?Тагын килер язлар?, ?Тын бакчада?, ?Туган ил?, ?Бибисара?,
?К?кк?к?, ?Алсу?, ?Минз?л?? ?.б. и?ат ит?.
Б?ек Ватан сугышы елларында ?.Ерик?й фронт газетасында хезм?т ит?, совет
сугышчыларын фашизмга каршы к?р?шк? ?нд?г?н шигырьл?р, очерклар ??м ?ырлар
яза.
Сугыштан со?гы чорда шагыйрьне? и?ат активлыгы тагы да арта. Ул поэмалар, лирик
шигырьл?р, м?с?лл?р, д?ртьюллыклар, ?ырлар, м?кал?л?р яза, т?р?ем? ит?. Л?кин
аны ?зенч?лекле шагыйрь итеп танытканы ? кыска лирик шигырьл?р ??м ?ырлар. ?ыр
итеп язылган шигырьл?ре халыкчан шигъри биз?кл?р, тапкыр с?зл?р, чорга хас
и?тимагый фикер-хис бел?н сугарылган. Аларны? ритмик т?зелеше, эчке а???е
?зенн?н??зе к?йне сорап тора, шу?а к?р? композиторлар ?хм?т Ерик?й поэзиясен? еш
м?р???гать ит?л?р. 1982 елда шагыйрьне? ?ырлары аерым китапка тупланып ?Ике й?з
?ыр? исеме бел?н басылып чыкты.
?.Ерик?й 1967 елны? 15 сентябренд? М?ск??д? вафат булды.
Татар совет поэзиясене? олы буын в?килл?ренн?н ?хм?т Исхак 1905 елны? 1 маенда
Казан ш???ренд? туган. Аны? ?тисе Габдулла абзый, гомере буе ш??ар байларына хезм?т
итеп, улы ?хм?т туганда с??д?г?р Галиевл?рне? к?н аяк киемн?ре фирмасында кондорщик
булып эшли торган була. Заманыны? шактый я?ача карашлы кешесе буларак, ул ?з
балаларыны? укып белем алуларын тели ??м ?хм?тк? ?иде яшь тулуга, аны татарны? ул
вакыттагы алдынгы м?др?с?л?ренн?н саналган ?М?х?мм?дия?г? бир?. ?хм?т монда Б?ек
Октябрь революциясен? кад?р укый,
?хм?т Исхак
(1905 ? 1991)
1919 елдан ис? Казанда я?а ачылган Татар педагогия техникумында укуын д?вам иттер?.
1922 елда техникумны т?мамлаганнан со?, комсомолны? Татарстан ?лк? комитеты
янындагы матбугат б?легенд? экспедитор, со?ыннан экспедицияне? м?дире булып эшли.
Шушы елларда ул, революция алып килг?н социаль ?зг?решл?р бел?н рухланып,
шигырьл?р яза башлый. Унсигез яшьлек егетне? революцион пафос бел?н сугарылган
?Кызыл кошлар? исемле беренче шигыре 1923 елда ?Кызыл Ш?рекъ яшьл?ре?
журналында басыла. Шуннан со? аны? шигъри ?с?рл?ре ??м т?рле темаларга язган
публицистик м?кал?л?ре, очерклары республика к?нд?лек матбугатында еш к?рен?
башлый. 1925 елда Таткино оешмасы ?.Исхакны М?ск??г? Д??л?т кино техникумыны?
сценарий б?леген? укырга ?иб?р?. Л?кин шул ук елны техникумны? сценарий б?леге
бетерел? с?б?пле, ул укуын ташларга м??б?р булып, М?ск??д? татар теленд? чыга торган
?Эшче? газетасы редакциясен? ?д?би хезм?тк?р булып эшк? кер?. Монда эшл?г?нд? ?.
Исхак М?ск??д? яш??че татар ?дипл?ре, шул ??мл?д?н Муса ??лил бел?н якыннан
таныша, алар арасында ныклы и?ади дуслык урнаша. Бер ?к вакытта ул М?ск?? пролетар
язучылары ассоциясене? (МАППны?) татар секциясен? член итеп кабул ител?. Яшь
шагыйрьне? бу чорда и?ат итк?н шигъри ?с?рл?ре ?Таш урамнар ?ыры? исемле
?ыентыкка тупланып, 1929 елда СССР халыкларыны? М?ск?? ?з?к н?шриятында басылып
чыга.
1928 елда ?хм?т Исхак я?адан Казанга кайта ??м ?Кызыл Татарстан? (х?зерге
?Социалистик Татарстан?) газетасы редакциясенд? техник секретарь булып эшли башлый.
Со?рак, 1939 елга кад?р, шул ук редакцияд? газетаны чыгаручы редактор, ?д?би сотрудник,
тышкы ??м эчке информация б?леге м?дире, ?аваплы секретарь урынбасары ??м ?аваплы
секретарь булып эшли. Бер ?к вакытта ?Чаян? журналы редакциясене? ?д?би сотруднигы,
?аваплы секретаре вазифаларын ?ти. 1939 елдан 1942 елга кад?р ул СССР ?д?би
фондыны? Татарстандагы в?киле булып тора.
1942 елны? язында ?хм?т Исхак армия сафларына алынып, х?рби пехота училищесына ?иб?рел?. Шул ук елны
уку курсын т?мамлагач, Ерак К?нчыгыштагы ??м Украинадагы х?рби частьларда взвод командиры булып хезм?т
ит?. 1945 елны? августында аны ?Родина зовет? исемле дивизия х?рби газетасына ?д?би хезм?тк?р итеп
к?чер?л?р. Ул шунда 1945 елны? декабрен? кад?р хезм?т ит?. Армияд? чагында, 1945 елны? мартында, ?.Исхак
КПСС сафларына член итеп алына
1963?1967 елларда ?Чаян? журналыны? баш редакторы булып эшл?вен ис?пл?м?г?нд?, сугыштан со? ?.Исхак
?зен тулысы бел?н и?ат эшен? багышлый. Бу еллар эченд? шагыйрьне? татар, рус телл?ренд? утыздан артык
китабы д?нья к?р?. Алар арасында т?рле жанр ?с?рл?ре ? шигырь ??м поэма, сатира ??м м?с?л ?ыентыклары,
шигъри тупланмалар, балалар ?чен язылган ?киятл?р, либреттолар, Г.Тукай, М.??лил турындагы ?д?би-гыйльми
китаплар бар. Бу басмалар ?дипне? халык, ил тормышы бел?н ??рвакыт тыгыз элемт?д? яш?вен ??м чорны?
барлык ???миятле вакыйгаларына шагыйрь ??м язучы буларак ?зене? м?н?с?б?тен белдереп барырга тырышуын
ачык к?рс?т?л?р. Аны? шигъри таланты бигр?к т? публицистик лириa, сатира ??м м?с?л жанрларында ачык
к?рен?. Шулай ук аны? ?д?би т?р?ем? ?лк?сенд?ге хезм?тл?ре д? ифрат к?п. Русчадан ??м башка милл?тл?р
теленн?н татарчага ул й?з мен юлдан артык шигырь ??м поэмалар т?р?ем? ит?. Алар арасында А.Пушкиннын
?Балыкчы ??м балык турында ?кият?е, ?Руслан ??м Людмила? поэмасы, ?Евгений Онегин? романыны?, беренче
?ч б?леге, М.Лермонтовтан ?Демон?, ?Мцыри?, ?Боярин Орша?, ?Бородино? поэмалары ??м шигырьл?р,
Н.Некрасов, В.Маяковский, Н.Тихонов, С.Щипачев, К.Симонов, А.Сурков шигырьл?ре ??м поэмалары, И.Крылов,
С.Михалков м?с?лл?ре, К?нчыгыш, т?рки халыклары поэзиясенн?н Г.Н?воинын ?Ф?р?ад в? Ширин? поэмасы,
?амбул, Абай, М?хт?м Колый, Низами, Н?сими ??м К?мин?л?рнен ?с?рл?ре ??м башкалар бар. Татар
поэзиясене? чишм? башы ?XIII гасыр Идел буе шагыйре Кол Галине? биш ме? юллы м?ш??р ?Кыйссаи Йосыф?
поэмасын х?зерге татар ?д?би телен? к?чер?г? д? ул ?зенн?н зур ?леш кертте. 1985 елда ?.Исхакны? т?рле
милл?т шагыйрьл?ренн?н эшл?г?н сайланма т?р?ем?л?ре тупланган ?Ил?амнар чишм?се? исемле к?л?мле
китабы басылып чыкты.
Х?рби ??м ?д?би хезм?тл?ре ?чен ?хм?т Исхак Хезм?т Кызыл Байрагы (1955), Халыклар Дуслыгы (1970)
орденнары ??м ?1941?1945 еллардагы Б?ек Ватан сугышында Германияне ?и?г?н ?чен? медале (1945) бел?н
б?л?кл?нде.
Ч?ч?к ??м ?ч
?зерл?неп тизд?н ??елерг?,
Юк, керм?без hичкайчан без богауларга!
Юк, й?рм?без хурлык киг?н й?кне
тартып!
??м хуш исен ?ирг? сиб?рг?,
?сеп утыра иде т?нге ч?ч?к,
Ирк?л?неп ?ылы ?илл?рг?.
...........................................
Яш?г?нче башны иеп дошманнарга,
Узып бара иде шул вакытта
Без бел?без: к?кр?к киереп ?л? артык.
Куаклыктан т?нге юлына.
Кеше сынлы, л?кин ерткыч бер ?ан,
?Бер адым да чигенм?без?.
Автоматын тотып кулына.
К?тм?г?нд? г?з?л бу ч?ч?кк?
Борчылмагыз, дуслар, намус бел?н
Без ?т?рбез Ватан кушканны,
Китереп басты аны? итеге.
Сытылып калды ч?ч?к ??м югалды
Ай уйнаган дымны? б?ртеге.
??м ?т?рбез илне? чикл?ренн?н,
.............................................
Тар-мар итеп явыз дошманны.
?ч алыныр! Л?кин моны? бел?н
?Сугышчылар жыры?.
Ачу с?нм?с к?кр?к эченд?:
?ч алырбыз без ул бандитлардан
Сытылып калган ч?ч?к ?чен д?!
1942.
Хисам Нуретдин улы Камалов 1926 елны? 14 апреленд? Татарстанны? ?лм?т районы
Кама-Исм?гыйль авылында туган. 1940 елда ?идееллык м?кт?пне т?мамлагач та туган
авылыны? к?м?к ху?алыгында эшли башлый: ?ир с?р?, тырмага й?ри, ч?ч? ч?ч?, атлар
карый.
Хисам
Камалов
(1926)
1943 елны? ноябренд? унсигез яше д? тулмаган ?смер егетне гаск?ри хезм?тк? алып,
1944 елны? апрелен? кад?р м?гъл?м Суслонгер-Сурок х?рби лагерьларында х?зерлек
курслары ?тк?нн?н со?, май башында туп-туры фронтка озаталар. Ул Икенче Балтыйк
буе фронты гаск?рл?ре составында бик к?п канлы б?релешл?рд? катнаша, 1944 елны?
??енд? яраланып, ?ч ай чамасы госпитальд? ятып чыга, аннары я?адан фронтны?
алгы сызыгына ?иб?рел?, артиллерия полкыны? кыр элемт?чесе сыйфатында Латвия
?ирл?ре аша Польша чикл?рен? кад?р сугышчан юл уза. 1945 елны? 26 февраленд?
X.Камалов кабат яралана ??м ян?д?н госпитальг? озатыла. Бу юлы ??р?х?т бик ?итди
булып, егетк? ел ярым т?рле госпитальл?рд? д?валанырга туры кил?, ахырда бер аягын
т?пт?н кистереп, 1946 елны ул инвалид булып ?ен? кайта.
Шул ук елны X.Камалов Татарстанны? Б?гелм? ш???ренд?ге педагогия училищесында
укый башлый, училищены т?мамлагач, Казанга килеп, 1950?1954 елларда Казан
д??л?т педагогия институтыны? татар теле ??м ?д?бияты б?легенд? укуын д?вам ит?.
Аннан унике ел д?вамында Татарстан китап н?шриятыны? яшьл?р-балалар ?д?бияты
редакциясенд? м?х?ррир булып эшли. 1967 елдан башлап ул ? язучы-профе-сионал,
ф?кать ?д?би и?ат эше бел?н ген? ш?гыльл?н?.
X.Камалны? беренче ?д?би и?ат т??риб?л?ре студент елларына туры кил?. Педагогия
институтында укыганда ул институттагы ??м республика яшьл?р газетасы редакциясе
каршындагы ?д?би т?г?р?кл?рг? й?ри. Т??ге басма шигырьл?ре д? ?леге яшьл?р
газетасы битл?ренд? д?нья к?р?. Со?га таба ?Казан ут лары? журналын да ??м башка
матбугат басмаларында катнаша башлый. 1955 елда ?Я?адан сафка? исемле беренче
м?ст?кыйль китабы, ? тагы бер елдан ?Чияле тау? диг?н икенче ?ыентыгы н?шер
ител?. Шушы т??ге китапларындагы шигырьл?ренд? ?к шагыйрьне? б?тен и?атына хас
темалар ??м сур?тл?? ?зенч?лекл?ре ачык билгел?н?. Аны? игътибар ?з?генд?ге
темалар ? Ватан сугышы, Туган ?ир, Туган авыл, аны? табигате, анда яш?г?н ?ир
кешел?ре.
Мен? шуларны шагыйрь, тормыш д?реслеген? хилафлык китермич?, солдатларча кырыс ??м т?г?л детальл?р аша,
табигый тонда сур?тл?рг? омтыла. Аны? шигырьл?ре, форма, ритм ????тенн?н кайчак кытыршырак тоелсалар да,
укучыны ?зенч?лекле шигъри образлары ??м фикер-хисл?рене? ихласлыгы ??м табигыйлеге бел?н ??леп ит?л?р.
X.Камал ? к?п кен? поэмалар авторы. Сугыш темасына багышланган ?Яну? (1958), яшьл?р арасындагы м?х?бб?т,
гаил? кору кебек ?хлак м?сь?л?л?рен к?т?рг?н ?М?х?бб?т хакы? (1961), узган гасырны? алтмышынчы-?итмешенче
елларында шагыйрьне? туган ягында барган икътисади ??м к?нк?решт?ге ?зг?решл?рне хатир?л?р ??м ф?лс?фи
уйланулар аша сур?тл?г?н ?Туган ?ирд?? (1964), ??нк?й ист?леге? (1964), тарихи-ф?лс?фи пландагы ?К??елд?ге
язулар? (1966), Кама автомобиль заводы т?зелешенд?ге эшче яшьл?р тормышыннан алып язылган ?Яшьлек
елмаюы? (1973) кебек поэмалар шагыйрьне? и?атында к?ренекле урын тоталар.
Узган гасырны? ?итмешенче елларыннан башлап Хисам Камал проза жанрында активрак и?ат ит?. ?зе яш?г?н
чорны? б?ла-казаларга мул чынбарлыгын, фронттагы юеш-салкын окопларда ??м тылдагы хезм?т вахталарында
аф?тле сугыш фа?игал?ре чорын зур т?землелек бел?н кичерг?н гади кешел?рне? ? ?з замандашларыны?
гыйбр?тле язмышларын к?пертмич?-биз?мич?, б?тен кырыс хакыйкатен? тугрылык бел?н сур?тл?п бирг?н
???ркемне? гомере бер ген?? (1975), ?Безне ?йд? к?т?л?р? (1982), ??лг?нн?н со? яздым? (1989), ?Т?л?нм?г?н к?з
яше? (1995) романнары, ?Берд?нбер ул? (1982) кебек повесть ??м дист?л?рч? хик?ял?р ?дипне? проза
жанрындагы зур и?ади у?ышларына мисал була ала.
Гомум?н, 1955?2000 еллар арасында ?дипне? татарча оригиналында ??м рус телен? т?р?ем?д? барлыгы егерме
сигез китабы д?нья к?р?. Шул арны? егерме бере ? шигырь ?ыентыклары, ?идесе ? проза ?с?рл?ре, шул
??мл?д?н биш роман. 2004 елгы ?Казан утлары? журналыны? 10, 11, 12 нче саннарында ??ксезл?р? исеменд?
?дипне? чираттагы я?а романы басылып чыкты. ?Ь?ркемне? гомере бер ген?? ??м ?Безне ?йд? к?т?л?р?
романнары ?чен Х.Камал 1986 елда Татарстанны? Г.Тукай исеменд?ге Д??л?т б?л?ген? лаек булды. 2001 елда ис?,
татар ?д?биятын ?стер?д? ирешк?н зур казанышларын иск? алып, а?а Татарстан Республикасыны? халык язучысы
диг?н ш?р?фле исем бирелде. Хисам Камал ? 1958 елдан СССР ??м Татарстан Язучылар берлеге ?гъзасы.
Кави Латыйп (Кави Та?ир улы Латыйпов) 1927 елны? 1 маенда Чувашстан
АССРны? Батыр районы Кызыл Чишм? авылында крестьян гаил?сенд? туган.
1943 елда урта м?кт?пне т?мамлагач, берникад?р вакыт шул ук районны? Татар
Тим?ше диг?н авылда балалар укыта.
Кави Латыйп
(1927)
1944 елны? к?зенд? Совет Армиясен? алына, Б?ек Ватан сугышында катнаша,
?Сугышчан хезм?тл?ре ?чен? диг?н ??м башка медальл?р бел?н б?л?кл?н?.
Сугыштан со? Х?рби-политик училище т?мамлап, 1955 елны? октябрен? кад?р
офицер булып хезм?т ит?. Армияд?н демобилизациял?неп кайткач, 1955?1959
еллар арасында башта ВЛКСМны? Татарстан ?лк? комитетында инструктор,
аннары Татарстан М?гариф министрлыгында инспектор булып эшли. 1959?1962
елларда К. Латыйп Казан телестудиясенд?, ? анна? со? 1978 елга кад?р к?п
тиражлы газетада редактор вазифалары? башкара. 1978?1982 елларда ул СССР
Педагогика ф?нн?ре академиясене? Казан профтехпедагогика ф?нни-тикшерен?
институтында ?лк?н гыйльми сотрудник булып эшли. 1982 елны? к?зенн?н ?
профессионал-язучы хезм?тенд?.
К. Латыйпны? ?Солдат эзл?ре? исемле беренче шигырьл?р китабы 1960 елда
басылып чыга. Поэзияд?н тыш, ?д?биятны? башка жанрларында да актив эшли:
балалар ??м яш?смерл?р ?чен хик?ял?р, повестьлар, очерк, документаль проза
?с?рл?ре яза. Чуваш халкыны? батыр улы Андриан Николаев турындагы ?Йолдыз
тапкан егет? повесте, ?Мизгел? исемле хик?ял?р ?ыентыгы, гражданнар сугышы
чорыны? легендар герое В. Чапаевны? балалык елларына багышланган ?Б?л?к?й
Чапай? повесте укучылар тарафыннан ?ылы каршы алынды. Поэзия ?лк?сенд? д?
автор китаптан китапка ?с? бара. Со?гы елларда язылган шигырьл?ре образлы
теле, тормышчан т?г?л детальл?ре, заманча я?гырашлы ф?лс?фи фикерл?ре
бел?н игътибарны ??леп ит?.
К. Латыйпны? шигырьл?ре ??м аерым проза ?с?рл?ре рус ??м чуваш телл?рен?
д? т?р?ем? ителг?н.
М?нир Х?с?н улы Мазунов 1918 елны? 1 апреленд? х?зерге Пенза ?лк?сене? Лопатин
районы Иске Карлыган авылында туган. Авылда ?идееллык м?кт?пне т?мамлагач,
1935?1938 елларда ?стерхан педагогия техникумында белем ала, аннан бер ел Удмурт
АССРны? башкаласы Ижевск ш???ренд?ге урта м?кт?пл?рне? берсенд? татар теле ??м
?д?бияты укыта.
1939 елда Совет Армиясен? алынып, Б?ек Ватан сугышы елларында Ерак К?нчыгышта
хезм?т ит?, 1945 елны? ??енд?, ?Тревога? исемле фронт газетасыны? алгы сызыктагы
корреспонденты буларак, япон гаск?рл?рен? каршы сугыш х?р?к?тл?ренд? катнаша.
1946 елда М. Мазунов Казанга кил? ??м 1949 елга кад?р Татарстан радиокомитетында
редактор булып эшли. Бер ?к вакытта ул Казан педагогия институтыны? читт?н торып уку
б?легенд? белем ала.
М?нир Мазунов
(1918 ? 1987)
1949?1953 елларда М.Мазуноз совет гаск?рл?рене? Т?ньяк группасы составында
Польшада чыга торган газета редакциясенд? ?лк?н ?д?би сотрудник булып эшли.
М.Мазунов сугышчан хезм?тл?ре ?чен сигез тапкыр х?к?м?т б?л?кл?рен? лаек була.
Армияд?н кайтканнан со?, Татарстан радиокомитетында (1953?1959) редактор ??м
радиокомитет начальнигы урынбасары, аннары начальнигы, Татарстан китап
н?шриятында (1960?1963) ?лк?н редактор, республика газета-журналлар н?шриятында
(19Б4?1967) т?р?ем?че ??м 1967 елдан 1971 елга кад?р рус ??м татар телл?ренд? чыга
торган ?Татарча? кооператоры? газетасыны? ?аваплы редакторы булып эшли. 1971
елдан бирле ф?кать ?д?би и?ат эше бел?н ген? ш?гыльл?н?.
М.Мазуновны? беренче шигъри т??риб?л?ре сугышка кад?рге елларда ?стерхан ??м
Ижевск ш???рл?ренд? чыга торган татарча газеталарда басыла. Б?ек Ватан сугышы
чорында фронт газеталарында, ? 1944?1945 еллардан башлап Татарстан республика
к?нд?лек матбугатында, альманах ??м ?ыентыкларда М. Мазуновны? исеме бик еш
к?рен? башлый. 1948 елда шагыйрьне? беренче м?ст?кыйль китабы басылып чыга
("Елда унике ай"). Х?зерге к?нд? ул ? ике дист?г? якын китап авторы. Аларны? к?бесе
балаларга багышланганган. Мазуновны? шагыйрь буларак и?ади й?зе н?нил?р ?чен
язган ширьл?ренд? ??м бигр?к т? ?ырларында чагыла. Аны? ?Туган як?
(М.Мозаффаров), ?Язгы хисл?р? (Р.Яхин музыкасы), ?Яшьл?р (?.Бакиров музыкасы),
лирик характердагы ??ниемне? ?ылы кочагы? (?.Бакиров музыкасы) кебек ?ырлары,
халык арасында популярлык казанып, ?зешч?н ??м профессиональ башкаручылар
репертуарыннан т?шмич?, озак еллар буе даими ?ырланып кил?.
М.Мазунов шигъри т?р?ем? ?лк?сенд? д? кал?м тибр?т?. Ул Дж.Родари, М.Нагнибеда, Н.
Хикм?т, С.Маршак, П.Хузангай ??м башка чит милл?т ?дипл?рене? аерым ?с?рл?рен, Н.
Некрасовны? ?Суык, борыны кызыл куык? (?Мороз, Красный нос?) ??м А.Прокофьевны?
?Яшьлек? поэмаларын татар телен? т?р?ем? итте.
М?хм?д Гыйсаметдин улы Максудов 1900 елны? 15 гыйнварында Татарстанны?
Сабарайоны Югары Киб?ху?а авылында мулла гаил?сенд? туа. Биш-алты яшенд?
?ти-?нисенн?н х?реф танырга ?йр?н? ??м кечкен?д?н ?к китап укырга ??в?с булып
?с?. М.Максуд Кышкар м?др?с?сенд?, Арчадагы ике класслы рус-татар м?кт?бенд?
??м Малмыж ш???ренд?ге Югары башлангыч училище дип й?ртелг?н уку йортында
белем ала. М?кт?п елларында татар ??м рус язучыларыны? ?с?рл?ре бел?н
таныша, ?зе д? кал?м тибр?т? башлый: беренче ?йр?нчек шигырьл?рен,
хик?ял?рен яза.
М?хм?д Максуд
(1990 ? 1962)
1921 елны? гыйнварында М.Максуд М?ск??г? чакыртып алына ??м ?Яшь эшче?,
?Коммунист? газеталары редакциял?ренд?, М?ск?? н?шриятларында эшли. Шул ук
чорда ?дип, т?п хезм?тенн?н аерылмыйча укып, башта К?нчыгыш хезм?т иял?ре
коммунистик университетыны? тарих-табигать ф?нн?ре б?леген, аннары М?ск??
д??л?т университетыны? этнология факультетында ?д?бият б?леген т?мамлый.
1934 елдан бирле профессионал язучы.
Б?ек Ватан сугышыны? беренче
сафларында политрук, баталон
газетасыны? редактор урынбасары
М.Максуд байтак кына оригинал
м?кал?л?рен яза.
к?ненн?н алып, М.Максуд Совет Армиясе
комиссары, политб?лек агитаторы, фронт
булып хезм?т ит?. Сугыштан со?гы елларда
?с?рл?р: очерклар, шигырьл?р, т?нкыйть
М.Максуд ? б?тен и?ат гомере буена т?р?ем? ?лк?сенд? эзлекле р?вешт? эшл?п
килг?н язучыларны? берсе. Ул классик ?д?бият ?????рл?ренн?н А.С.Пушкин,
Н.А.Некрасов, Л.Н.Толстой, А.М.Горький, шулай ук Низами, Гете, Абай ??м башка
бик к?п язучыларны? ?с?рл?рен татарчага т?р?ем? ит?.
М.Максуд 1962 елны? 10 ноябренд? М?ск??д? вафат була.
Шагыйрь ??м прозаик Ш?йхи Маннур (Ш?йхелислам Ф?рхулла улы Маннуров) 1905
елны? 15 гыйнварында элекке Казан губернасы Мамадыш ?язе (х?зер Татарстанны?
Мамадыш районы) Тулбай авылында ярлы крестьян гаил?сенд? туа. Башлангыч белемне
туган авылында ??м к?рше авылдагы м?др?с?д? ала. Аннары к?рше Ш?м?к авылында
ачылган м?кт?пт? ??м Мамадыш ш???ренд?ге педагогия курсларында укый.
1921 елда аны? ?тисе гаил?се бел?н Кузбасстагы Анжерка-Судженка шахталарына к?чеп
кит?. Шунда Ш.Маннурны? хезм?т юлы башлана. Ул 1923 елда Свердловскидагы бер
еллык совет-партия м?кт?бенд? укый, биред? чынлап торып ?д?би и?ат эшен? кереш?.
Урал т?б?ге татарлары ?чен чыгарылган газета-журнал битл?ренд?, со?га таба Казан
??м М?ск?? татар к?нд?лек матбугатында аны? к?п кен? шигырьл?ре ??м ?д?би
язмалары д?нья к?р?.
Ш?йхи Маннур
(1905 ? 1980)
1924 елдан Ш.Маннур ?ч елга якын Себерне? т?рле т?б?кл?ренд? яши ??м эшли. 19271929 елларда армия сафларында хезм?т ит?. Армияд?н кайткач, Донбасс якларына
китеп, металлургия заводында ? эшче-прокатчы, шахтерлар м?кт?бенд? ? укытучыликбезчы ??м ДнепроГЭС т?зелешенд? бетончы хезм?тенд? була. Бу елларда
Ш.Маннурны? и?ат эшч?нлеге аеруча активлаша. Ул ?Колчеданлы таулар ?стенд??
(1929), ?Чуен ташкыннар? (?Чугунные потоки?) (1930), ?Бетончылар ?ыры? (1932)
исемле беренче поэмаларын ??м к?п санлы лирик шигырьл?рен яза. Аны? бер-бер артлы
шигырь ?ыентыклары басылып чыга. М?ск??д?, ?Эшче? газетасы редакциясенд? эшл?п
алгач, Ш.Маннур Казанга кил? ??м 1933-1937 елларда педагогия институтында укый.
1934 елда аны? атаклы ?Гай?ан бабай? ??м тагын бер елдан ?Ме?н?н бер кич??
поэмалары языла.
Б?ек Ватан сугышы башлангач, шагыйрь ?зе тел?п фронтка кит?, х?рби газеталарда
эшл?п, к?п санлы х?б?рл?р, очерклар, шигырьл?р бастыра. Сугыштан со?, 1946-1948
елларда Ш.Маннур Казанда Муса ??лил исеменд?ге татар д??л?т опера ??м балет
театрыны? ?д?би б?лек м?дире булып эшли, ? 1949 елдан профессиональ язучылык
хезм?тен? к?ч?.
1960-70 нче еллар ?д?би х?р?к?тенд? Ш.Маннур прозаик буларак катнаша. Ул и?ат итк?н
проза ?с?рл?ре арасында и? к?ренеклесе ? ?Муса? романы (1959-1964). ?Агымсуларга
карап? исемле автобиографик (1970-1973), ?Чын с?ю бармы?? исемле лирик
повестьлары (1974-1976) бел?н Ш.Маннур ?зен талантлы прозаик, ?зенч?лекле хик?ял??
стилен? ия булган кал?м остасы итеп таныта.
Ш.Маннурны? ?д?би мирасы зур ??м
к?пкырлы. ?зе ис?н чагында аны? д?рт
дист?г? якын китабы д?нья к?р?. Алар
арасында
махсус
балаларга
адресланганнары да бар. Ул шулай ук
?д?би т?нкыйть, публицистика, очерк
??м ?д?би т?р?ем? жанрларында да
н?ти??ле эшли.
Ш.Маннур 1980 елны? 10 июненд?
Казанда вафат була ??м ?зене? язма
васыяте буенча туган авылы Тулбай
авылы зиратына ?ирл?н?.
Ш.Маннур 1957 елда туган авылында
?з акчасына китапхан? салдыра ??м
100 дан? китап б?л?к итеп бир?. 1980
елда киатпхан?г? Ш?йхи Маннур
исеме бирел?. 1995 елда а?а
Татарстан берл?штерелг?н д??л?т
музеены? филиалы статусы бирел?
??м музей-китапхан? исемен й?рт?
башлый.
1981 елдан бирле ??р елны? 15
гыйнварында,
язучыны?
туган
к?ненд?, туган авылында Ш?йхи
Маннур исеменд?ге премия бирелеп
кил?.
Балама
Ерак юллар буйлап ?тк?н чакта,
Кошлар тавышын ты?лап барсам да;
Б?рел?неп я?а ч?ч?к аткан
Яшь г?лл?рне ?зеп алсам да, Иск? т?ш? кин?т б?гърем-балам,
К?з алдыма кил? елмаеп.
Сагынып уйлап, ялгыз ?ырлап алам,
Ч?ч?кл?рг? карап мо?аеп.
Нишл?п й?ри ик?н т?г?р?гем,
Нил?р с?йли ик?н ирт?сен.
?Кайтамы, - дип, - ?тием инде б?ген??
Кочып сорый мик?н ?нк?сен.
Мин кайтырмын, балам, тизд?н-тизд?н,
Син к?теп тор сагынып ?тк??не, С?рик кен? изге ?иребезд?н
Ка??р суккан шашакан этл?рне.
Мин сугышам сине? ?чен,
Сине? б?хете? ?чен сугышам.
Син уйный тор, б?гърем, ирт?-кичен,
Мин кайтырмын тизд?, сау булсам.
Туган илд?н куып дошман к?чен,
Мин кайтырмын, г?лем, сау булсам,
Син корал тот ??м ал ?тк?? ?чен,
Мин сугышта ?г?р егылсам.
июль, 1942.
Зыя Мансур улы Мансуров 1916 елны? 17 декабренд? х?зерге Башкортстан АССРны?
Д?рт?йле районы ?итемб?к авылында игенче гаил?сенд? туа. 1937 елда урта м?кт?пне
т?мамлагач, Д?рт?йле район газетасында башта корректор, со?га таба ?д?би сотрудник
булып эшли.
Зыя Мансур
(1916 ? 1965)
1939 елда гаск?ри хезм?тк? алына ??м, Б?ек Ватан сугышыны? беренче к?нн?ренд? ?к
х?рби-пехота м?кт?бен? ?иб?релеп, 1941 елны? ахырында аны т?мамлап чыга, аннары
1942 елны? башыннан сугыш бетк?нчег? х?тле х?р?к?тт?ге армияд? хезм?т ит?, авыр
сугышларда катнаша, яралана, фронтта к?рс?тк?н батырлыклары ?чен Икенче д?р???
Ватан сугышы ордены ??м медальл?р бел?н б?л?кл?н?. Армияд?н демобилизациял?нг?ч,
3.Мансур туган якларына кайта ??м 1946?-1949 еллар арасында Д?рт?йле район
?з?генд? радиотапшырулар дикторы, аннары Илеш районы Культура йортыны? директоры
булып эшли. 1949 елны? ??енд? Казанга килеп, В. И. Ульянов-Ленин исеменд?ге
университетны? филология факультетына укырга кер?, л?кин ике елдан с?лам?тлеге
начараю аркасында укуын ташларга м??б?р була ??м Татарстан радиокоми-тетында
?д?би тапшырулар редакторы булып эшли башлый. 1953?1955 елларда 3.Мансур ?Чаян?
журналы редакциясенд? ?д?би хезм?тк?р вазифасында, ? 1956 елдан ф?кать ?д?би и?ат
эше бел?н ген? ш?гыльл?н?.
Зыя Мансур поэзияг? давыллы сугыш елларында кил?. Аны? Ватан азатлыгы ?чен изге
к?р?шк? к?т?релг?н совет солдатыны? патриот хисл?рен, кичерешл?рен чагылдырган
беренче лирик шигырьл?ре утлы-ялкынлы фронт тормышы шартларында ? окопларда
??м солдат землянкаларында язылалар. Инде сугыш аф?те бетеп, тыныч тормышка
кайткач, шагыйрьне? и?ат омтылышлары ?чен ки? м?йдан ачыла. Ул д?ртл?непялкынланып и?ат эшен? чума. 1950 елда, университетта укыган чагында, аны? ?Язгы
ташкыннар? исемле беренче шигъри ?ыентыгы д?нья к?р?, аннары ул ел аралаш диярлек
я?а китап бир? бара. Гомум?н, ?зе ис?н чагында З.Мансурны? 10 ?ыентыгы басылып
чыга.
Юмор-сатира ? З.Мансур и?атыны? шулай ук к?чле якларыннан берсе. Тормышны? ямен
кит?р?че аерым типлар: карьеристлар, бюрократлар, исерекл?р, халыкара сугыш
чукмарлары, буржуаз журналистлар ?. б. шагыйрьне? сатирик ?с?рл?рен? т?п материал
хезм?тен ?тил?р. Аларны т?нкыйтьл?? ?чен автор сатира жанрыны? т?рле формаларына
м?р???гать ит?. 3.Мансур балалар ?чен д? и?ат итк?н шагыйрь. Аны? м?кт?п тормышы,
табигать к?ренешл?ре турындагы шигырьл?рен, ?Омтылу? (1951), ?Озын колак баласы
Елак-Мылак? (1955) кебек поэма-?киятл?рен балалар яратып укыйлар. Зыя Мансур 1965
елны? 11 ноябренд? Казанда вафат булды.
Ш?р?ф Хасиятулла улы М?д?ррисов 1919 елны? 1 ноябренд? х?зерге Татарстан
АССРны? Ч?пр?ле районы Т?б?н Каракит? авылында крестьян гаил?сенд? туган. ?з
авылында башлангыч ??м к?рше Мунч?ли авылындагы ?иделлык м?кт?пне
т?мамлагач, 1935 елда Казанга кил? ??м педагогия институты каршындагы рабфакка
укырга кер?, аннары ике еллык укытучылар институтында укый. Ш.М?д?ррис
студентлык чорында аеруча д?ртл?неп и?ат ит?. 1937 елда ук инде унсигез яшьлек
егетне? ??ск?нд?? исемле беренче шигырьл?р ?ыентыгы д?нья к?р?. Шагыйрьне?
?д?би т?р?ем? ?лк?сенд?ге беренче т??риб?л?ре д? шушы чорда башлана.
Ш?р?ф М?д?ррис
(1919 ? 1963)
1941 елда аны? т?р?ем?сенд? чуваш ?д?бияты классигы Константин Ивановны?
атаклы ?Нарспи? поэмасы басылып чыга. Поэманы? турыдан-туры оригиналдан
т?р?ем? ител?е ул заман т?нкыйтенд? аеруча у?ай к?ренеш итеп б?ял?н?.
Берникад?р вакыт республика яшьл?р газетасы ?Яшь сталинчы? (х?зерге ?Татарстан
яшьл?ре?) редакциясенд? эшл?г?нн?н со?, Ш. М?д?ррис 1941 елны? язында Кызыл
Армия сафына алына. фашист Германиясене? м?керле ????мен ул кулына корал
тотып Белоруссия чигенд? каршылый. 1941 елны? ??енд? Смоленск ?лк?сенд? барган
канлы сугышларны? берсенд? Ш.М?д?ррис яраланып, контузия ала ??м М?ск??
госпитален? озатыла, аннан с?лам?тлеген ныгыту ?чен Казанга ??м туган авылына
кайта. 1942 елны? ??енд?, с?лам?тлеге яхшыргач, ул я?адан сугышка кит?,
минометчы-солдат булып Т?ньяк-К?нбатыш фронтында сугыша, аннан шул ук фронтта
татар теленд? чыга торган ?Ватан ?чен? исемле газета редакциясенд? х?рби
корреспондент булып хезм?т ит?. 1944?1945 елларда Ш. М?д?ррис бу эшен ??и??
байрагы?, ?Фронт хакыйкате? исемле фронт газеталарында д?вам иттер?.
Корреспондент буларак ул атналар буе алгы сызыкта сугышчылар арасында й?ри,
фронт тормышын ?з к?зе бел?н к?реп-?йр?неп, совет сугышчыларыны? героик
к?р?шен к?п санлы м?кал?л?ренд?, очеркларында г??д?л?ндер?.
Сугыш чынбарлыгыннан алынган конкрет вакыйгалар, эш-гам?лл?р Ш?р?ф
М?д?ррисне? бу чор поэтик и?атыны? да т?п эчт?леген т?шкил ит?. Лирикасында,
?Тупчы Ва?ап? (1943) исемле к?л?мле эпик поэмасында шагыйрь н?къ мен? шул ?зе
аралашып яш?г?н гади совет кешел?рене? хисл?рен, сугыштагы батырлыкларын,
аларны? гуманизмын, фашизмга ?тергеч н?фр?тл?рен тасвирлый.
1946 елны? язында армияд?н кайткач,
Ш?р?ф М?д?ррис ?Кызыл Татарстан?
(х?зерге ?Социалистик Татарстан?) ??м
?Яшь сталинчы? газетасы редакциял?ренд?
?д?би хезм?тк?р булып эшли. 1956 елда ул,
читт?н торып укып, М.Горький исеменд?ге
?д?бият институтын т?мамлый. Сугыштан
со?гы елларда Ш.М?д?ррисне? ?д?би
и?аты,
жанр
??м
эчт?лек
ягыннан
т?рлел?неп, тагы да ?сеп-??елеп кит?. Ул
зур к?л?мле поэмалар, шигъри повестьлар
яза, лирик ??м публицистик шигырьл?р,
юмор-сатира ?с?рл?ре, хик?ял?р ??м
памфлетлар и?ат ит?, матбугатта халыкара
темаларга ?ткен эчт?лекле публицистик
м?кал?л?р бастыра. Татар поэзиясенд?
беренчел?рд?н булып, ул сонет жанрына юл
ача, аны? матур ?рн?кл?рен язып к?рс?т?.
Шагыйрь т?р?ем? ?лк?сенд? д? актив эшли.
Аны? инглиз теленн?н т?р?ем? итк?н
Шекспир сонетлары, ?Король Ричард III?
трагедиясе, Байрон, Шелли шигырьл?ре,
немецчадан
Гейне
шигырьл?ренн?н
?рн?кл?р, Пушкин, Некрасов, Шевченко
кебек
б?ек
шагыйрьл?рне?
аерым
?с?рл?ре? болар ??мм?се татар т?р?ем?
?д?биятыны? шул еллардагы зур у?ышы
итеп каралырга хаклы. Ш. М?д?ррис шигъри
талантыны? ачылып ?итк?н чорында, 1963
елны? 28 апреленд? вафат булды.
Таныш кунак
К?чле сугыш. Д?нья шаулап тора,
?йтерсе? л? ташый лавалар...
...Чыршылыкта дулап кайнап тора
Аккош т?сле н?фис самовар!
К?чле сугыш. Урман выжлап тора,
Тузан-т?тен каплый к?земне...
...Ул бит шунда сузып ?ырлап тора,
К?рче, ипт?ш, га??п т?гелме?!
Без бу ?ирд?, Ватан каршысында,
Башкарабыз гадел бурычны.
Ул б?йли к?к монда, канлы кырда,
Туган ?й ??м к?чле сугышны!
Х?терл?дем шунда узган к?нем,
Мескенк?ем ?нк?м-?анымны;
Се?елл?рем бел?н уйнап-к?леп,
Кичке ч?йне эчк?н чагымны...
Сайра шулай булар б?рки-б?рки,
?ырла, туган, ?ырчы шикелле!
Син ич монда, дустым, г?рли-г?рли
Кайнатасы? минем хисемне!
Сине? ?ыры? с?неп, сулып калса,
Сугышчылар к?мер салалар.
Син кунак ич безг? сугышларда,
Г?рли-г?рли кайна, самовар!
1942
1901 елны? 15 декабре. Горький ?лк?се Петрякс районы Красный Остров авылында
бер ир бала д?ньяга кил?. ?иб?т абзый матур хыялларга чума. Ир малай бит, бер
имана ?ир арта диг?н с?з. Л?кин я?а туган балага тиешле ?ир ген? ул вакыттагы
авыр тормышны ?и?ел?йт? алмый. ?иб?т абзый, гаил?сен алып, чит ?ирл?рг? чыгып
кит?рг?
м??б?р
була.
Алар
Акт?б?
ш???ренд?
яши
башлыйлар.
Монда Кави 6 еллык рус-татар м?кт?бен? укырга й?ри. ??йге айларда тамак ялына
т?рле эшл?рд? эшли.
Кави Н??ми яшьт?н ?к Г. Тукай, М. Гафури, Ш. Камал кебек к?ренекле язучыларны?
?с?рл?ре бел?н таныша. Шулар йогынтысында 1912 елны ?К?з? исемле беренче
шигырен яза, рус шагыйре А. О. Кольцовны? ?Урман? шигырен татарчага т?р?ем?
ит?. 1919 ел башларында Кави Семберд?ге педагогия курсларына укырга кер?.
Курсларны т?мамлагач, матбугат эшл?ренд? катнаша башлый. Тизд?н гражданнар
сугышына кит? ??м ак интервентларга каршы к?р?ш?.
Кави Н??ми
(1905 ? 1957)
1923 елда М?ск?? Югары х?рби педагогия институтын т?мамлый. Казандагы татарбашкорт х?рби м?кт?бенд? с?яси ф?нн?р укыта, со?рак комиссар була. 1927 елда
Казанда чыга торган ?Кызылармеец? газетасында редактор булып эшли башлый.
Бу елларда язучы к?п кен? хик?ял?р, повестьлар яза. Аны? ?с?рл?ре Октябрь
борылышына кад?рге тормышны ??м революцион х?р?к?тне (?Ми?лебик?
кодагыйны? кайгысы?, ?Кайтты?), гражданнар сугышы чоры вакыйгаларын
(?Чыныгу?, ?И? со?гысы?, ?Шобага?, ?Яр буенда учаклар?), крестьяннарны?
колхозларга берл?ш?ен (?Якты сукмак?, ?Кояшлы я?гыр?) чагылдыралар.
1932 елда Кави Н??ми Татарстан Язучылар берлеген оештыру комитетына сайлана.
?Совет ?д?бияты? (?Казан утлары?) журналы редакторы булып эшли. Б?тенсоюз
совет язучыларыны? Беренче съездында катнаша ??м татар матур ?д?бияты
турында доклад ясый. Съездда аны СССР Язучылар берлеге идар?сен? ?гъза итеп
сайлыйлар.
1941?1945 елларда ул Татарстан радиокомитетында эшли. Б?тен и?ат с?л?тен
фашизмны ?и?? эшен? багышлый. 1949 елда Кави Н??ми Казан эшчел?рене?
революцион к?р?шк? катнашуларын сур?тл?г?н ?Язгы ?илл?р? романын бастырып
чыгара. Бу китап, шул чор татар прозасыны? к?ренекле ?с?рл?ренн?н берсе буларак,
Д??л?т премиясен? лаек була.
К. Н??ми ? гомере буе язучылык хезм?тен и?тимагый-с?яси ??м д??л?т эшл?ре
бел?н берг? б?йл?п барган ?дип. Шушы хезм?тл?ре ?чен х?к?м?тебез аны орден ??м
медальл?р бел?н б?л?кл?де.
К. Н??ми 1957 елны? 24 мартында Казанда вафат була.
Мостафа Ногман улы Ногманов 1912 елны? 22 декабренд? х?зерге Татарстан АССРны? Арча
районы Кызыл Яр авылында туа. 1931 елда Казан педагогия техникумын т?мамлый, аннары
бернич? ел Татарстан ??м Та?икстан м?кт?пл?ренд? укытучы, 1935?1937 елларда Д?ш?мбе
ш???ренд? Х?рби трибуналда секретарь булып эшли, 1937?1941 елларда Д?ш?мбе д??л?т
педагогия институтыны? кичке б?легенд? укый.
Мостафа
Ногман
(1912 ? 1976)
Б?ек Ватан сугышы чорында юстиция ?лк?н лейтенанты сыйфатында Совет Армиясенд?
хезм?т ит?. 1945 елда армияд?н демобилизациял?шк?ч, М.Ногман Казанга кил? ??м ике елга
якын ?Пионерская правда? газетасыны? Татарстандагы ?з х?б?рчесе булып эшли. 1947?
1951 елларда М. Ногман ? М?ск?? К?нчыгышны ?йр?н? институты студенты. Институтны
фарсы, т?рек телл?ре белгечлеге буенча у?ышлы т?мамлагач, ул 1953?1957 елларда СССР
Ф?нн?р академиясене? Казан филиалы Тел, ?д?бият ??м тарих институтында татар теле
буенча аспирантурада укый. Шундагы гыйльми эзл?н?л?рен гомумил?штереп диссертация
яклый ??м филология ф?нн?ре кандидаты диг?н гыйльми д?р??? ала.
1957?1959 елларда М. Ногман Казан д??л?т университетыны? Н.И.Лобачевский исеменд?ге
ф?нни китапхан?сенд? К?нчыгыш кулъязмаларын барлау-тикшер?, тасвирламаларын т?з?
буенча гыйльми эш алып бара. Гомерене? со?гы уналты елында (1960?1976) ис? ул Казан
университетыны? тарих-филология факультетында студентларга фарсы ??м борынгы татар
теле укытты.
Тел белеме ?лк?сенд? ???миятле гыйльми тикшерен?л?р алып бару бел?н берг?, М.Ногман
поэзия жанрында актив эшл?де ??м ?зенч?лекле эз калдырды. Аны? беренче шигырьл?ре
Б?ек Ватан сугышы чорында язылалар ??м басылып чыгалар (?Давыллы еллар лирикасы?
?ыентыгы, 1944). Сугыштан со?гы елларда ул шигъриятт? ?з юлын табарга омтыла: лирик
??м публицистик шигырьл?р, тарихи ??м революцион ?тк?нне, Б?ек Ватан сугышы
героикасын тасвирлаган поэмалар и?ат ит? (??ир турында ?ыр?, 1958; ?Кокушкино
та?нары?, 1962; ??лм?с ч?ч?к легендасы?, 1967?1968 ?. б.). Ахырда, ?ыр жанрына
тукталып, шигъри талантын аеруча шушы ?лк?д? ныграк ачуга иреш?. Аны? ?Карлыгандай
кара к?зл?ре??? (1945) исемле беренче ?ыры ук (3.Исм?гыйлев музыкасы) халыкта ки?
популярлык казана. Аннан бер-бер артлы башка ?ырлар языла. Илленче еллардан башлап,
композиторлар тарафыннан шагыйрьне? ?иде дист?г? якын шигъри ?с?ре музыкага салына.
Боларны? шактый зур ?леше к?ренекле композитор Р?ст?м Яхин бел?н и?ади дуслыкта
туган. Шагыйрьне? аерым шигырьл?рен? шулай ук А.Ключарев (?С?лам си?а, Куба?, ?Яшь
й?р?кл?р ?ыры?, ?Ак м?рм?р колонналар?), М.Мозаффаров (?Кырлар я?арганда?),
А.Монасыйпов (?Бер, егет кайтты фронттан?), Ф.?хм?тов (?Та? йолдызы?, ?Сибел?, сибел?
алма ч?ч?кл?ре?) ??м башка профессиональ ??м ?зешч?н композиторлар да музыка
язганнар. Шагыйрьне? сайланма шигырьл?ре, поэмалары, ?ырлары ??м т?р?ем?л?ре 1982
елда басылып чыккан ?Акчарлаклар оча Иделд?? исемле ?ыентыгында урын алган.
М.Ногман 1976 елны? 4 сентябренд? Казанда вафат булды.
З?ки Нури
З?ки Ш?р?фетдин улы Нуретдинов 1921 елны? 24 декабренд? Татарстан АССРны?
Ч?пр?ле районы Татар Т?кесе авылында урта х?лле крестьян гаил?сенд? туган.
?идееллык колхоз яшьл?ре м?кт?бен (ШКМ) т?мамлаганнан со?, 1934?1937 ??м 1940?
1941 елларда Татарстанны? х?зерге Кукмара районындагы Лубян урман техникумында
белем ала, 1938?1940 еллар арасында Ерак К?нчыгыштагы Николаевск-на-Амуре
ш???ренд? ди?гез порты т?зелешенд? ??м Чувашстанны? Шемурша урман ху?алыгында
?з белгечлеге буенча хезм?т чыныгуы уза. 1941 елны? маенда 3.Нури х?рби хезм?тк?
алына ??м, илне? К?нбатыш чиген? ?иб?релеп, артиллерист сыйфатында, гитлерчылар
????мене? беренче к?нн?ренн?н ?к фашист илбасарларына каршы сугыш х?р?к?тл?ренд?
катнаша. 1941 елны? августында, полкташлары бел?н берг? чолганышка эл?геп, ул
дошман тылында кала ??м, партизаннар отрядына кушылып, 1942 елны? мартыннан 1944
елны? августына кад?р атаклы Константин Заслонов ?ит?кчелегенд?ге белорус
партизаннары берл?шм?сенд? башта дошман объектларын шартлатучы-диверсант,
со?ыннан ??и??? (?Победа?) исемле разведка отряды начальнигы булып хезм?т ит?.
Сугышта к?рс?тк?н батырлыклары ?чен 3.Нури Ватан сугышы ордены (1948), ?Ватан
сугышы партизанына? медале (1944) ??м башка медальл?р бел?н б?л?кл?н?.
(1921 ? 1994)
Белоруссия ?ирл?ре фашист илбасарларыннан азат ителг?нн?н со?, 1944 елны?
августыннан 1946 елны? к?зен? кад?р, 3.Нури хезм?т иял?ре депутатларыны? Орша
ш???ре Советында башкарма комитет председателе урынбасары вазифасын башкара ??м
ш???рне сугыш х?раб?л?ренн?н арындыру, торгызу буенча зур оештыру эшл?ре алып
бара. Со?ыннан, 1975 елда, фашист Германиясен ?и??г? утыз ел тулу к?нн?ренд?, хезм?т
иял?ре депутатларыны? Орша ш???р советы башкарма комитеты карары бел?н, З?ки
Нурига Орша ш???рене? Почетлы гражданы диг?н мактаулы исем бирел?.
1946 елда 3.Нури туган якларына кайта ??м 1946?1949 еллар д?вамында башта Буа урман
базасы, аннары Тархан леспромхозы директоры булып эшли. 1949 елны? ахырында
3.Нури Казанга кил? ??м ?Яшь сталинчы? (х?зерге ?Татарстан яшьл?ре?) газетасы
редакторы урынбасары итеп билгел?н?. 1951?1955 елларда Татарстан китап
н?шриятыны? яшьл?р-балалар ?д?бияты редакциясе м?дире, аннары берникад?р вакыт
Татарстан Язучылар I союзында ?д?би консультант ??м Идар?не? ?аваплы секретаре
хезм?тен ?ти. 1957 елда М?ск??д? СССР Язучылар союзы каршындагы Югары ?д?би
Курсларны т?мамлап кайтканнан со?, 3. Нури алты елга якын (1957?1963) Татарстан
Язучылар союзыны? ?аваплы секретаре, 1964?1971 елларда ?Казан утлары?
журналыны? баш редакторы, ? 1971 елны? языннан алып 1974 елны? маена кад?р
Татарстан Язучылар союзы идар?се председателе булып эшли. Бер ?к вакытта (1970?
1975) ул СССР Язучылар союзы секретарьларыннан берсе итеп сайлана. 1974?1982
елларда ул я?адан ?Казан утлары? журналыны? баш редакторы хезм?тенд?.
З?ки Нурины? беренче шигъри т??риб?л?ре сугыш алды елларында к?нд?лек матбугатта ??м к?м?к ?ыентыкларда
к?рен? башлый. Шулай да шагыйрь буларак ул Б?ек Ватан сугышы ??м сугыштан со?гы чорда формалаша. 1945 елда
сугышчы-партизанны? ватандарлык, дуслык-туганлык хисл?ре ??м фашизмга карата н?фр?т бел?н сугарылган
беренче ?ыентыгы (?Шигырьл?р?) басылып чыга. Гомум?н, Ватан сугышы темасы, партизан лирикасы шагыйрьне?
б?тен и?аты буенча ?зенч?лекле бер агым булып д?вам ит?. Лирик шигырьл?рд?н ??м ?Дан юлы?, ?Урманда утлар?
кебек поэмаларыннан тыш, ?дипне? сугыш темасына алтмышынчы елларда язылган ??лг?нн?р д? ?ч алды? исемле
проза ?с?ре д? бар
З?ки Нурины? сугыштан со?гы поэтик и?ат эшч?нлеге жанр ягыннан нигезд? ?ч тармакта бара: публицистик лирика,
балалар поэзиясе ??м юмор-сатира ?с?рл?ре. Шагыйрьне? лирикасы бигр?к т? гражданлык, интернационализм
мотивлары, публицистик-политик рухы бел?н аерылып тора. Ул, и?атчы буларак, ил тормышындагы м??им
вакыйгаларга м?н?с?б?тен белдереп барырга тырыша. Туган илне с?ю, аны? тарихи казанышлары, к?нд?лек
у?ышлары бел?н горурлану ? 3.Нури поэзиясене? т?п идея эчт?леген т?шкил ит?. Шушы ук патриотик хисл?р ??м
сыйфатлар аны? к?п санлы юмор-сатира ?с?рл?рене?, балалар ?чен язган шигырьл?рене? д? пафосын билгели.
3.Нури ? ?д?биятта актив эшл??че авторларны? берсе. 1945?1983 еллар арасында аны? татар теленд? ? утыз
алты, рус телен? т?р?ем?д? ? ун?иде, башка халыклар телен? т?р?ем?д? алты ? барлыгы илле тугыз исемд?
аерым китабы басылып чыга. Шагыйрьне? и?ат й?зен билгели торган шигырь ??м поэмалары 1980 елда Татарстан
китап н?шриятында ?Шигырь китапхан?се? сериясенд? д?нья к?рг?н ?К??ел яктысы? исемле к?л?мле ?ыентыгында
урын алган.
3.Нури шигъри т?р?ем? ?лк?сенд? н?ти??ле эшли. Ул ? татар теленд? алты томлы Лениниана чыгаруны оештыручы
??м т?р?ем? ит?чел?рне? берсе. К?ренекле рус шагыйрьл?ре А. Твардовскиййы? ?Дом у дороги? (?Юл буендагы
йорт?, 1951), С.Щипачевны? ?Дом в Шушенском? (?Шушен-скоедагы ?й?, 1953), В.Саяновны? ?Ленин в Горках?
(?Ленин Горкида?, 1954) исемле поэмаларын, украин шагыйре П.Вороньконы? балалар ?чен язган шигырьл?рен
(?Сине? китабы??, 1955), кыргыз совет шагыйре К. ?унусов, белорус поэзиясе классигы Я.Колаены? поэтик
?с?рл?рен татар укучылары 3. Нури т?р?ем?сенд? укыйлар. Ул шулай ук, ?зе т?зеп ??м татарчага т?р?ем? итеп,
аерым серия р?вешенд?, 1967?1975 еллар арасында ?з?рбай?ан, белорус, казакъ, ?зб?к, т?рекм?н, кыргыз, та?ик,
украин, рус, латыш, литва, эстон, ?рм?н ??м грузин совет поэзиясене? и? яхшы ?рн?кл?ре тупланган махсус
?ыентыклар бастырып чыгарды. Д?нья халыклары ??м илебезд?ге кард?ш халыкларны? фольклор ?с?рл?рен
(м?з?кл?р, м?каль-?й-темн?р ?. б.) ?з эчен? алган ?К??елле китап? (1969, 1979), ?Алтын х?зин?? (1973) исемле
к?л?мле ?ыентыклар да ?дипне? т?р?ем? ?лк?сенд?ге к?пкырлы эшч?нлеге турында с?йли.
3.Нури ? актив ??м?гать эшлеклесе. Ул ?ч тапкыр (1961, 1968, 1979) халык депутатларыны? Казан ш???р советы
депутаты, ике тапкыр (1967, 1971) Татарстан АССР Верховный Советы депутаты, ?ч тапкыр (1961, 1964, 1974)
КПССны? Казан ш???р комитеты Пленумы члены итеп сайланды, т?рле елларда СССР Язучылар союзыны? идар?
члены (1975?1980) ??м ревизия комиссиясе члены (1961?1971), РСФСР Язучылар союзы идар?се члены (1970?
1975) вазифаларын башкарды. 1975 елдан бирле ул ? Татарстан Язучылар союзы идар?се члены; 1971?1974
елларда Идар?не? председателе булып эшл?де. ?д?бият ?лк?сенд?ге ??м ??м?гать тормышындагы хезм?тл?ре
?чен 3.Нури 1971 елда ?Почет Билгесе?, ? 1981 елда Халыклар Дуслыгы орденнары бел?н б?л?кл?нде.
С?ббух ?ади улы Р?фыйков 1913 елны? 15 июленд? х?зерге Татарстан АССРны?
Сарман районы Н?рк?й авылында урта х?лле крестьян гаил?сенд? туа. 1925? 1930
елларда башта Чаллыда ??м Алабугада тугыз еллык м?кт?пт?, аннары Казанда
югары уку йортына х?зерл?? курсларында укый.
1931 елдан башлап ул журналистлык эшенд?: республика ?Колхоз г?зите?
редакциясенд? ?д?би хезм?тк?р (1931 ?1932), Сарман районында чыга торган
?Комбайн? газетасында ?аваплы редактор урынбасары (1932?1934), республика
комсомол газетасы ?Кызыл яшьл?р? редакциясенд? б?лек м?дире (1934?1937)
??м Татарстан д??л?т н?шриятында редактор (1937) вазифаларын башкара. 1934?
1937 елларда, хезм?тенн?н аерылмыйча, Казан д??л?т педагогия институтыны?
тел-?д?бият б?легенд? укый. 1937 елны? октябренн?н 1957 елны? августына кад?р
С. Р?фыйков Татарстаннан читт? ? т?ньяк ?лк?л?рд? ??м Красноярск краенда яши
??м эшли. 1957 елда ис? я?адан Татарстанга кайта ??м озак еллар ?Социалистик
Татарстан? газетасыны? башта З?й т?б?генд?ге ?з х?б?рчесе (1958?1961), аннары
штаттан тыш х?б?рчесе хезм?тенд? була.
С?ббух Р?фыйков
(1913 ? 1971)
С.Р?фыйков 1930 елда яза башлый. 1931?1937 еллар арасында шигырь ??м
хик?ял?ре тупланган ?ч ?ыентыгы (??с? ?ырлары?, ?Со?гы талпыну?, ??смерчак?),
сугыштан со?, 1957 елда, ?Ак т?нн?р? исемле шигъри китабы д?нья к?р?.
С.Р?фыйков язучы буларак ки? ??м?гатьчелекк? ?Беренче яз? (1958) романы
бел?н таныла. 1920?1930 еллардагы татар авылында барган социаль
?зг?решл?рне, социализм т?з?, аерым ху?алыктан к?м?к ху?алыкка к?ч? кебек
тарихи процессларны шул заманга хас реаль к?ренешл?р ??м образлар аша
чагылдырган бу роман алтмышынчы еллар татар прозасыны? авыл темасына
багышланган к?ренекле ?с?рл?ренн?н берсе итеп б?ял?н?. ?дипне? колхозларны
эрел?ндер? темасын ?з?кк? алып, авыл ху?алыгы бел?н ?ит?кчелек, массаларны?
хезм?тт? ??м и?тимагый тормышта активлыгы, интернациональ берд?млеге
м?сь?л?л?рен яктырткан ?Авыл ирт?се? исемле икенче романы да укучылар
тарафыннан ?ылы каршы алына. Автор гомерене? со?гы елларында З?й
гидроэлектростанциясе т?зелешен? багышланган ?Тын елга буенда? исемле я?а
роман ?стенд? эшл?де. ?с?р ??в?л ?Казан утлары? журналында (1971 ел, 2?6
саннар) д?нья к?реп, со?ыннан, автор вафатыннан со?, Татарстан китап
н?шриятында аерым китап булып басылып чыкты.
С. Р?фыйков 1971 елны? 21 ноябренд? Татарстанны? Я?а З?й эшчел?р
поселогында вафат булды.
Татар совет балалар поэзиясене? к?ренекле в?киле Бари Р?хм?т (Бари Сибгатулла
улы Р?хм?туллин) 1897 елны? 29 маенда элекке Урал губернасыны? Гурьев ?язе
(х?зерге Казакъстан ССРны? Гурьев ?лк?се) ?илая Коса диг?н поселогында
хезм?тк?р гаил?сенд? туа. Башлангыч белемне шул поселоктагы м?др?с?д? ала.
Кечкен?д?н ?к Г.Тукай ?с?рл?рен яратып укый, ?зе д? яшерен ген? шигырьл?р
языштыргалый. 1914 елда Казанда чыга торган балалар журналы ?Ак юл?да (1913?
1918) яш?смер егетне? ?Б?йр?м котлы булсын? исемле беренче шигыре д?нья к?р?.
Шул вакыттан башлап Б.Р?хм?т бу журналны? даими авторларыннан бересн?
?йл?н?.
Бари Р?хм?т
(1897 ? 1957)
Б?ек Октябрь революциясенн?н со? Б.Р?хм?т, Кызыл Армия сафларына алынып,
1918?1921 елларда Казандагы татар запасной батальонында хезм?т ит?, 1919
елдан ?з?к м?селман х?рби коллегиясе органы ?Кызыл Армия? газетасы
редакциясен? к?черелеп, анда ?д?би б?лекне ?ит?кли. Бер ?к вакытта ул и?ат эшен
д? ташламый, ?зе хезм?т итк?н ?Кызыл Армия? газетасында ??м шул елларда
Казанда чыккан башка матбугат органнарында (?Эш?, ?Эшче?, ?Кызыл Ш?рекъ?)
революцион к?р?ш пафосы бел?н сугарылган патриотик шигырьл?рен ??м ?ткен
сатирик ?с?рл?рен бастыра.
1921 елда армия сафыннан демобилизациял?нг?ч, Б.Р?хм?т туган якларына кайта
??м 1932 елга кад?р шунда яши. 1932 елда гаил?се бел?н б?тенл?й Казанга к?чеп
килеп, т?з? трестларыны? берсенд? гади эшче, со?ыннан бухгалтер булып эшли.
Озак кына вакыт язмый торганнан со?, 1939 елдан башлап, ?Чаян? ??м ?Совет
?д?бияты? (х?зерге ?Казан утлары?) журналларында аны? сатирик ??м лирик
шигырьл?ре я?адан к?рен? башлый.
Б?ек Ватан сугышы башлангач, 1942 елда, Б.Р?хм?т
фронтка кит?, Украинада, Молдавияд?, Болгария ??м
Венгрия ?ирл?ренд? барган сугыш-ларда катнаша, 1945
елны? февраленд? яраланып, госпитальд? ятып чыга,
аннан шул елны? ??ен? кад?р 3 нче Украина фронты
газетасы ?Совет сугышчысы? редакциясенд? х?рби
корреспондент булып хезм?т ит?.
Шагыйрьне? сугыш чоры лирикасында ??м сугыштан
со? олылар ?чен язган ?с?рл?ренд? и?атыны?
нигезенд? яткан халыкчан табигыйлек, нечк? юмор
бел?н сугарылган шигъри фикерл?? ??м тасвирлау
?зенч?лекл?ре тагы да ачыларак т?ш?. Аны? ?Ис?н
булсак, бетм?без? (1943), ?Без кайтырга чыктык? (1945),
?Сугыш бетк?ч? (1945), ?Бармагы?а акча т?лим? (1946),
??би бел?н бабушка? (1949), ?Т?м?кене ничек
ташларга? (1955) кебек лирик ??м юмористик
шигырьл?ре шул чор татар поэзиясене? матур
?рн?кл?ре булып санала. Шагыйрьне? лирик, юмористик
??м сатирик шигырьл?рене? шактый зур ?леше 1957
елда
басылып
чыккан
?Шигырьл?р?
исемле
?ыентыгында урын алган.
Илленче еллардан башлап Бари Р?хм?т ?зене? бай
тормыш т??риб?сен ??м шигъри талантын яшь буынны
? балаларны т?рбиял??г? багышлый. 1949 елда аны?
кече яшьт?ге балалар ?чен махсус язылган ?Кем к?чле?
??м ?Укыйсым кил?? исемле ике китабы басылып чыга.
Шуннан со?гы кыска гына вакыт эченд? (1950?1957)
ян? алты ?ыентыгы д?нья к?реп, Б.Р?хм?т тиз арада
балаларны? и? яратып укыла торган язучысына
?верел?.
Б.Р?хм?тне? балалар ?чен язган шигырьл?ре тематик
байлыгы, форма ?ыйнаклыгы, фикер ??м хисл?рене?
н?нил?р табигатен? ярашлы, эмоциональ к?чле
я?гырашта булулары бел?н ??леп ит?л?р.
Бари Р?хм?т ?зене? шигъри с?л?те т?мам ачылып
?итк?нд?, 1957 елны? 26 маенда кин?т вафат булды.
Ч?ч?кл?рне ?п син
К?зл?ре?не тутырып, ?би ?аным,
Кемне эзлисе? син, карыйсы??
Х?терл?т? сине? караулары?
Канлы сугышларны? тарихын.
?йт, син, ?би, кемне карыйсы??
?Кайтмас мик?н й?р?к пар?м?, - димсе??
Кайтмый, ?би, к?тм? бала?ны.
Эзл? г?л, ч?ч?кл?р арасыннан
К?з алма?ны, й?р?к пар??не,
Й?р?ге?н?н тамган бала?ны.
Суырып-суырып, ч?ч?кл?рне ?п син,
К?зл?ре к?к к?реп б?гъре?не?,
Яшьл?ре?не ч?ч?кл?рг? т?к син,
Иск? т?шереп ташын каберене?,
Кабере кебек к?реп б?гъре?не?.
Сугарылган каннар, яшьл?р бел?н
Н?фис тамырлары аларны?.
?ир-?нк?йне? кайнар яше бел?н,
Каны бел?н герой бала?ны?,
Бала? т?се ит син аларны.
1945.
М?х?мм?т Садри 1913 елда Казанда туа. Кече яшьт?н ятим калып, ??в?л ?бисенд?, аннары балалар йортында т?рбиял?н?. ФЗ? м?кт?бен т?мамлагач,
заводта слесарь булып эшли. М?ск??д? театр институтында югары белем ала.
Шуннан со? Татарстан Министрлар Советыны? С?нгать эшл?ре идар?сенд?
ф?нни эш бел?н ш?гыльл?н?.
Б?ек Ватан сугышында катнаша. Аннан кайткач, башта ? Татарстан Язучылар
берлеге идар?сенд?, аннары ?Кызыл Татарстан? газетасы редакциясенд? эшли.
М?х?мм?т Садри
(1913 ? 1999)
М.Садри ФЗ? м?кт?бенд? укыган елларда яза башлый. Беренче шигъри
?ыентыгы 1932 елда д?нья к?р?. Х?зерге вакытта аны? ике дист?г? якын
?ыентыгы бар. 50г? якын шигырен? к?ренекле композиторлар к?й язган.
Шагыйрь очерклар, аерым язучылар и?аты турында т?нкыйть м?кал?л?ре д?
язды, рус ??м тугандаш халыклар ?д?бияты в?килл?рене? шигырьл?рен татар
телен? т?р?ем? итте.
М?х?мм?т Садри 1999 елда вафат булды.
Cирин (Сирин Х?ниф улы Батыршин) 1896 елны? 14 декабренд? Татарстан
АССРны? х?зерге Баулы .районы К?р?к?шле авылында крестьян гаил?сенд? туа.
революцияг? кад?р Б?йр?к? м?др?с?сен т?мамлый, аннары туган як авылларында
башлангыч м?кт?пл?рд? Далалар укыта. Октябрь революциясенн?н со? аны
Б?гелм?д?ге ?ч еллык педагогия курсларына укырга ?иб?р?л?р. Шушы елларда
Б?гелм?д? чыккан ?Юксыл? газетасында ул беренче шигырьл?рен бастыра.
1921 елда курсларны т?мамлап, Сирин Казанга юл тота, анда ?д?бият-с?нгать
кешел?ре бел?н аралаша ??м ?зене? и?ади т??риб?л?рен д?вам иттер?. 1926
елда Б?гелм?д? чыккан ?Сабанчы? газетасында бераз вакыт эшл?п килг?ч, Сирин
1927 елда Казандагы К?нчыгыш педагогия институтына укырга кер? ??м, аны
у?ышлы т?мамлап чыкканнан со?, шактый еллар Казан м?кт?пл?ренд? тел-?д?бият
укыта.
Cирин
(1896 ? 1970)
1929 елда шагыйрьне? балаларга атап язган ?Яз?, ???й?, ?К?з?, ?Кыш? диг?н
шигырьл?ре, р?семн?р бел?н биз?леп, аерым-аерым китапчыклар булып басылып
чыга, ? 1931 елда ?Тамчылар? исемле ?ыентыгы д?нья к?р?.
Шагыйрьне? тормыш, табигать к?ренешл?рен, к?м?к хезм?т шатлыгын
?анландырып г??д?л?ндерг?н шигырьл?ре ?зл?рене? оптимистик эчт?лекл?ре,
форма ??м тел-сур?тл?? чараларындагы я?алыклары бел?н укучылар к??елен? бик
хуш кил?: аларны ятлыйлар, с?хн?л?рд?н с?йлил?р, м?кт?п хрестоматиял?рен?
урнаштыралар, кайберл?ре (м?с?л?н, ?Язгы тамчылар? шигыре) композиторлар
тарафыннан музыкага салына.
Б?ек Ватан сугышы башлангач, Сирин фронтка кит?, бернич? тапкыр 1саты
яралана. Сугыштан со? туган авылына кайтып, колхозда эшли, сир?к ?улса да,
шигырьл?р яза. Озак ??м каты авырудан со?, ул 1970 елны? январь аенда вафат
була.
Сиринне? зур булмаган шигъри мирасы заман эчт?леген ?зенч?лекле формада
чагылдыруы бел?н егерменче-утызынчы еллар татар поэзиясенд? билгеле бер
урын били.
С?хаб Урайский (С?хабетдин Камалетдин улы М??лютов) 1907 елны? 21 декабренд?
элекке Самара губернасы М?л?к?с ?язе (х?зерге Ульянов ?лк?сене? Иске Майна районы)
Иске Кызылсу (Татарское Урайкино) авылында ярлы крестьян гаил?сенд? туа. Яшьле
ятим калып, бала чактан ук тормышны? ачысын татып ?с?: тамак ялы ?чен авыл
байларында батрак булып эшли, к?т? к?т?. Б?ек Октябрь революциясенн?н со? гына,
м?кт?п партасына утырып, башлангыч белем ала ??м 1927?1930 елларда Самара
(х?зерге Куйбышев), ш???ренд?ге татар-башкорт педагогия техникумында укый. Аны
т?мамлагач, ике ел Урта Идел буе татар совет-партия м?кт?бенд? татар теле ??м
?д?бияты укыта, ? 1932?1938 ел? ларда Куйбышевта татар теленд? чыга торган
?Колхозчы? исемле ?лк? газетасында ?д?би хезм?тк?р булып эшли. Шул ук елларда
(1934?1936) ул СССР Язучылар союзы ??м комсомолны? ?з?к Комитеты каршында
ачылган ?д?би курсларда укып кайта.
1938 елда С?хаб Урайский Казанга кил? ??м ?Яшь сталинчы? (х?зерге ?Татарстан
яшьл?ре?) газетасы редакциясенд? эшли башлый. 1941?1945 елларда Совет Армиясе
сафларында хезм?т ит? ??м, автотранспорт батальоныны? политик ?ит?кчесе буларак,
сугыш х?р?к?тл?ренд? катнаша, медальл?р бел?н б?л?кл?н?.
С?хаб Урайский
(1907 ? 1957)
Армияд?н кайткач, С?хаб Урайский 1946?1948 елларда республика партия м?кт?бенд?
укый, аннан со? к?п еллар буе ?Яшь сталинчы? газетасында ?д?би хезм?тк?р ??м
Татарстан китап н?шриятыны? яшьл?р-балалар ?д?бияты редакциясенд? редактор
булып эшли.
С?хаб Урайскийны? исеме матбугатта 1929 елдан к?рен? башлый. ?д?бияттагы беренче
адымнарыннан ук ул комсомол шагыйре, яшьл?р темасына язучы ?дип буларак м?йданга
чыга. Лирик-публицистик шигырьл?ренд? булсын, ?Давыллар аша?, ?Порт-ш???р? кебек
поэмаларында булсын, шагыйрь совет яшьл?рене? хезм?тт?ге батырлыкларын, якты
идеалларын, ?метл?рен чагылдырырга омтыла. И?атыны? со?гы д?веренд? шагыйрь,
риторикадан котыла барып, халыкчан рухтагы ??м ?зенч?лекле образларга бай
шигырьл?р и?ат ит?. Аны? шигъри табышлары бигр?к т? ?ыр ?лк?сен? карый. Балалар
?чен язылган ?Пионерлар ?ыры? (X.В?лиуллин музыкасы), ?Чыршы янында? (Й.
Ш?мсетдинов музыкасы), ?Укырга? (С.С?йд?шев музыкасы), шулай ук яшьл?рг?
багышланган ?Икебез ике якта?, ?Безне? яшьл?р?, ?Тау кызы? (III М??итов музыкасы),
?Син кал безд??, ?Онытма? (Р.Яхин музыкасы), ??й артында шомыртым? (халык к?е)
кебек ?ырлар ?з заманында халык арасында ки? популярлык казана. ? шагыйрьне? ?Син
кайтмады?? (М.Мозаффаров музыкасы) ?ыры Б?ек Ватан сугышына багышланган и?
г?з?л ?ырларны? берсе буларак т?къдир ител?. С?хаб Урайский 1957 елны? 15
февраленд? вафат булды.
?хм?т ?хм?тсафа улы Ф?йзуллин 1903 елны? 11 мартында Уфа ш???ренд? д?ньяга
кил?. Башта ?хм?т м?др?с?д? (1911?1915) укый, аннары Уфадагы рус? татар
м?кт?бенд? (1915?1917) ??м революцияд?н со?, 1917?1921 елларда, татар
гимназиясенд? (урта м?кт?пт?) белем ала. М?кт?пт? ??м гимназияд? укыган
елларында ?зене? беренче ?йр?нчек шигырьл?рен ??м пьесаларын яза.
Шундыйлардан берсе ? ?Матурлык д?ньясында? (1920) исемле бер п?рд?лек
комедия, Уфа, Оренбург с?хн?л?ренд? куелып, матбугатта у?ай б?я ала ??м
со?ыннан ?дипне? томнарына да кертел?.
Урта м?кт?пне т?мамлагач, ?.Ф?йзине Оренбургтагы Ш?рекъ институтына укырга
?иб?р?л?р. Шунда ул яшь татар язучылары т?г?р?ге эшен? актив катнаша, беренче
тапкыр М.??лил бел?н очраша ??м дуслаша. Л?кин1922 елны? декабренд? ул,
укуын ташлап, Урта Азияг? кит?рг? м??б?р була ??м 1924 елга кад?р Т?ркм?нстан
кышлакларында ??м ш???рл?ренд? укытучы, ??в?ск?р театр артисты булып й?ри.
1924 елда я?адан Уфага кайтып, уку-??н?р м?кт?бенд? (патронатта) сигез ай
т?рбияче ??м укыту б?леге м?дире вазифаларын башкара.
?хм?т Ф?йзи
(1903 ? 1958)
1924 елны? ахырыннан башлап, ?. Ф?йзи бернич? ел Донбасста татар шахтерлары
арасында укыту ??м культура-агарту эшл?ре алып бара. 1928?1930 елларда
М?ск??, Казан ш???рл?ренд?, Татарстанны? Арча т?б?генд? матбугат ??м м?гариф
системасында эшли, ? 1931 елда М?ск??г? к?чеп, шуннан со?гы гомерене? к?п
?лешен профессиональ язучы сыйфатында башкалада яш?п уздыра.
Б?ек Ватан сугышы башлангач, ?.Ф?йзи М?ск??д?ге ?д?бият институтыны? ?ченче
курсыннан ?зе тел?п фронтка кит? ??м Волхов, Карелия, Д?ртенче Украина
фронтларында чыккан газеталарда х?рби корреспондент булып хезм?т ит?.
Аны? и?ат у?ышлары поэзия жанры бел?н б?йле. Ул ? татар поэзиясенд?
интеллектуаль шигырь традициял?рен ?стер?г? ??м баетуга к?п хезм?т куйган
шагыйрь. Аны? поэзиясе заман сулышын тир?н тойган, социаль я?гырашлы,
публицистик рухлы сугышчан поэзия булып формалаша. ?Я?а жырлар?, ?К?р?ш
бара?, ?Чор турында ?ыр?, ?Эзл?р?, ?Давыл ?ыры?, ?Дулкыннар ни с?йлил?р??
кебек ?ыентыкларындагы лирик ??м публицистик шигырьл?ренд?, ??ерм?л?р?
(1925), ?Миллион Зинн?т? (1927), ?Флейталар? (1933), ?Дала ??м кеше? (1933),
?Кара таш ник д?шми? (1940), ?Туу сулышы? (1943) кебек поэмалары ??м
балладаларында бу хасиятл?р бик ачык т?смерл?н?л?р. Лирик геройны? монологы
р?вешенд? язылып, социалистик тормыш шартларында я?а кеше туу процессы,
аны? рухи д?ньясындагы каршылыклы эволюцияне, к?р?ш кискенлеген ф?лс?фи
тир?нлек, эпик ки?лек бел?н, с?нгатьч? ?темле итеп тасвирлаган ?Флейталар?
поэмасы гомум?н татар совет поэзиясене? утызынчы еллардагы м??им
казанышларыннан берсе булып ис?пл?н?.
?. Ф?йзи поэзиясенд? юмор-сатира да зур урын били. Мондый т?р ?с?рл?ренд? ул, карикатура, пародия, шарж,
эпиграмма кебек сатирик
типиклаштыру алымнарыннан оста файдаланып, бюрократлык, кода-кодагыйлык,
принципсызлык, мещанлык к?ренешл?ренн?н усал к?л?, фашизм, империализм д?ньясын, я?а сугыш ачарга
?ыенучыларны фаш ит?.
?.Ф?йзи ? к?п санлы с?хн? ?с?рл?ре авторы. И?атыны? башлангыч чорында ул нигезд? кече к?л?мле, тормышны?
агымдагы актуаль м?сь?л?л?рен? багышланган, агитацион эчт?лекле пьесалар язу бел?н мавыга. ?дипне? л?ат
мирасында шундый характердагы ике дист?д?н артык пьеса бар. ?з вакытында алар Уфа, Оренбург, М?ск??,
Донбасстагы клуб с?хн?л?ренд? уцыш бел?н барганнар ??м массаны я?а рухта т?рбиял?? эшенд? к?чле ген?
с?нгать чарасы булып хезм?т итк?нн?р.
Утызынчы еллардан башлап, ?.Ф?йзине? драматургия ?лк?сенд?ге и?ат эшч?нлеге тематик ??м жанр ягыннан
тагын да т?рлел?н? т?ш?. Ул к?п кен? комедиял?р (?Каеннар яфрак ярганда?, ?Беренче елмаю?, ?Ш?мгун
Тавысов? ?. б.), сатирик пьесалар (?Т?тен?, ?Т?р?к?й?), тарихи-биографик драмалар (?Тукай?, ?Пугачев Казанда?)
и?ат ит?, театр с?нгатене? синтетик т?рл?рен (музыкаль комедия, опера, балет) ?зл?штер? юлында у?ышлы
адымнар ясый. 1939 елны Татар д??л?т опера ??м балет театры ?зене? беренче сезонын Н.?и?ановны? ?.Ф?йзи
либреттосына язылган ?Качкын? операсы бел?н ачып ?иб?р?. Опера Казан, М?ск??, Ленинград театрларында гына
т?гел, Франция, Канада кебек чит ил с?хн?л?ренд? д? зур у?ыш казана. Н.?и?ановны? ???лил?,
М.Мозаффаровны? ?З?лх?бир?? опералары, Р.Гоб?йдуллинны? ?Кисекбаш? балеты шулай ук ?.Ф?йзи
либреттосына таянып язылганнар. Ватан сугышы чорында ?дип композитор ???д?т Ф?йзи бел?н и?ади берлект?
?Акчарлаклар? исемле музыкаль комедиясен (беренче вариантын) т?мамлый, ? 1947 елда аны театр ?чен
я?абаштан ?зг?ртеп эшли.
Сугыштан со?гы елларда ?.Ф?йзи, драматургия ?лк?сенд?ге эзл?н?л?рен д?вам итеп, ?хлак м?сь?л?л?рен?
багышланган ?Отышлы кия?? (1947), ?К?ршел?р? (1951), ?С?йд? апа? (1955) комедиял?рен ??м ?Р??ф?? (1957)
исемле психологик драмасын яза. Театр с?нгате ?лк?сенд?ге хезм?тл?ре ?чен ?. Ф?йзи Татарстан АССРньщ (1953)
??м РСФСРны? (1957) атказанган с?нгать эшлеклесе диг?н мактаулы исемг? лаек була.
?.Ф?йзине? сугыштан со?гы и?атында ?Тукай? романы ?зен? аерым урын били. Ике китап итеп уйланылган бу
эпопеяне ?дип 1947 елда яза башлый ??м беренче китабын 1950 елда т?мамлый. Шул ук елны роман ?Совет
?д?бияты? (х?зерге ?Казан утлары?) журналында, ? 1952 елны Казанда аерым басма булып чыга. 1956 елда
?с?рне? автор тарафыннан т?з?телг?н икенче басмасы д?нья к?р?. Тиз арада ул русчага т?р?ем? ителеп? бернич?
тапкыр рус теленд?, аннары казакъ, ?зб?к ??м болгар телл?ренд? д? басыла. Халык шагыйре б?ек Тукайны?
балалык ??м ?аек чоры биографиясен халык тормышы ??м язмышы бел?н тыгыз б?йл?п, олы тарихи вакыйгалар
фонында тасвирлаган бу романы ?чен ?.Ф?йзи 1958 елда, язучылардан беренче буларак, Татарстан АССРны?
Г.Тукай исеменд?ге Д??л?т премиясе бел?н б?л?кл?нде.
?.Ф?йзи ? ?д?бият белеме, ?д?би т?нкыйть,
Б?л?к
Бу зур б?л?к т?гел, дустым, си?а,
?мма монда бик зур тел?к бар.
Бу б?л?кт? сине с?еп к?тк?н,
Сине сагынып типк?н й?р?к бар.
Бу б?л?кт? безне? м?х?бб?тне?
Си?а булган и?-и? олысы.
Бу б?л?кт? ме?-ме? й?р?к ?ыры,
Миллион к??елл?рне? ?ылысы.
Бу б?л?кт? батыр сугышчыга
И? зур х?рм?т, и? зур игътибар.
Бу б?л?кт? безне? егетл?рне?
Син кабызган ?и?? д?рте бар...
Бу б?л?кне юллый ил кызлары
Сине с?ю бел?н кабынып, Алар юллый моны сине? тизр?к
?и?еп кайтуы?ны сагынып.
Бу б?л?кт? си?а т?б?лг?н, дус,
Безне? балаларны? ?мете...
Тик син ген? хаклы бу б?л?кк?,
Совет илене? герой егете!
1942.
публицистика ?лк?сенд? бай мирас калдырган
язучыларны? берсе (??дипне? эрудициясе?
?ыентыгы,
1973).
Ул
шулай
ук
сатирик
хик?ял?р (?Каен себеркесе? ?ыентыгы, 1958),
киносценарийлар (?Тукай?, ?Тарих рычагы?,
?П?йгамб?р ?юп ??м итекче Сафа?, ?Совет
Татарстаны? ?. б.), балалар ?чен тезм? ??м
ч?чм?
?с?рл?р
(?Бал
корты?,
?Ак
аю?,
?Тиск?ре Ишми?, ?Аучы М?рг?н бел?н Болан
кыз ?кияте? ?. б.) ??м ?д?би т?р?ем?л?р
авторы буларак та билгеле. Аерым алганда,
?дип
А.Пушкинны?
трагедиясен
(1937),
?Борис
?Братья
Годунов?
Разбойники?
(?Юлбасар туганнар?, 1937) поэмасын, Н.
Гогольне? ?Тарас Бульба? повестен (1953), Т.
Шевченко, В.Маяковский, А. Барто ??м башка
Шагыйрьл?рне? к?п кен? ?с?рл?рен татар
телен? т?р?ем? итте.
Татарстан китап н?шрияты 1983 елдан ?дипне?
биш томлык сайланма ?с?рл?р ?ыелмасын
Бу шигырь, к?пл?п бастырылып, фронтка ?иб?рел? торган
посылкалар эчен? салына.
чыгара башлады.
Сибгат Та?и улы Х?кимов 1911 елны? 4 декабренд? Татарстанны? Арча районы К?ллеКиме авылында туган. ?з авылында жиде класс т?мамлагач, берникад?р вакыт м?кт?пт?
пионервожатый булып эшли. 1931 елда Казанга килеп, ?Татрабфак?ка укырга кер?.
Икенче курстан аны Казан д??л?т педагогия институтына к?чер?л?р. 1937 елда
институтны? татар теле ??м ?д?бияты б?легенд? югары белем алып чыккач, С.Х?ким
Ватан сугышына кад?р Татарстан д??л?т н?шриятыны? яшьл?р-балалар ?д?бияты
секторында редактор (1937?1938) ??м ?Совет ?д?бияты? (х?зерге ?Казан утлары?)
журналы редакциясенд? ?д?би хезм?тк?р (1938?1941) булып эшли.
Сибгат Х?ким
(1911 ? 1986)
1941 елны? июненд? С.Х?ким армияг? алына. Шул елны? ахырына кад?р запастагы
гаск?ри частьт? хезм?т ит?, аннары кыска сроклы х?рби курсларда укый. 1942 елны?
маеннан ул х?р?к?тт?ге армияд?: ??в?л укчы взвод, со?ыннан рота командиры
сыйфатында Ржев тир?сенд? ??м Курск дугасында барган каты сугышларда катнаша,
фронтта к?рс?тк?н батырлыклары ?чен Кызыл Йолдыз ордены (1943) ??м медальл?р
бел?н б?л?кл?н?. 1944 елны? язында Саратов ш???ренд? х?рби-политик курсларны
т?мамлаганнан со?, С.Х?ким 1946 елны? маена кад?р Молдавияд? чик буе
гаск?рл?рене? округ политик идар?се органы ?Пограничник Молдавии? газетасында
инструктор булып хезм?т ит?.
Армияд?н демобилизациял?неп кайткач, 1946?1950 елларда С.Х?ким ?Совет ?д?бияты?
журналы редакциясенд? ?д?би хезм?тк?р ??м б?лек м?дире булып эшли. 1950 елдан
бирле ул, нигезд?, профессиональ язучылык хезм?тенд?.
С.Х?ким ? халык и?аты, халык ?ырлары ??м Тукай поэзиясе традициял?ре ?ирлегенд?
яза башлаган шагыйрьл?рне? берсе. Аны? беренче шигырьл?ре утызынчы еллар
башында ?Атака?, ?Совет ?д?бияты? журналлары ??м ?Кызыл яшьл?р? газетасы
битл?ренд? д?нья к?р?, сугышка кад?р лирик шигырьл?ре тупланган ?Беренче ?ырлар?
исемле китабы ??м шигъри остазы Г.Тукайга багышланган ?Пар ат? (1938?1939),
?Шагыйрьне? бала чагы? (1940) исемле поэмалары басылып чыга. Гомум?н, Тукай
образы, Тукай темасы шагыйрь и?атында зур урын алып тора. Алтмышынчы-?итмешенче
елларlа, м?с?л?н, бу темага ул махсус шигъри цикл (?Тукай д?фт?ре?) ??м ?Кырыгынчы
б?лм?? (1971) исемле м?гъл?м поэмасын и?ат ит?. Тукай ш?хесе, Тукай традициял?ре
турында уйланулар ?дипне? публицистик м?кал?л?ренд?, ?д?би эссе ??м парчаларында
да т?п темаларны? берсен били.
С.Х?кимне? башлангыч чор и?атында, аерым алганда,
беренче поэмаларында т?смерл?нг?н поэтик фикерл??
??м язу стилене? хасиятл?ре?нечк? лиризм^ хистойгы колачлыгы, халыкчан образлылык, шигъри
формадагы т?г?ллек, п?хт?лек алга таба тагы да
камилл?ш?, я?а сыйфатлар бел?н тулылана ??м
сугыштан со?гы елларда ил ??м д?нья к?л?менд?
барган б?ек ?зг?решл?рне? тарихи м?гън?сен шигъри
образларда калку итеп г??д?л?ндерг?н олы хисле,
тир?н фикерле, гуманистик рухлы поэзия булып
формалаша.
Ватан сугышы шагыйрьне? гуманистик тойгыларын,
патриотик хисл?рен тир?н?йт?г?, гражданин-ш?хес
буларак чыныгуына, ?итлег?ен? х?литкеч йогынты
ясый. Сугыш темасы аны? б?тен и?аты буенча кызыл
?еп булып сузыла. Бу олы тема эпик колачлыгы ??м
ф?лс?фи тир?нлеге бел?н ?Курск Дугасы? (1948),
?Дала ?ыры? (1948), ?Бакчачылар? (1952), ?Дуга?
(1968) ??м ?К?ги? (1983) кебек поэмаларында аеруча
калку г??д?л?н?. Бу эпик ис?рл?ренд? автор, сугыш
кырындагы
баталь к?ренешл?рне ?анландырып
к?рс?т?,
геройларыны?
драматик
язмышларын
сур?тл??д?н тыш, кеше ??м сугыш, кешелеклелек,
халык батырлыгы кебек ф?лс?фи м?сь?л?л?рне к?т?р?
??м геройларыны? язмышлары турындагы кырыс
хик?яне халык, д?нья язмышы турындагы уйланулары,
ф?лс?фи фикерл?ре бел?н ?реп бир?. Шушы ук
хасиятл?р, д?нья турында борчылып уйланулар,
сугышка каршы н?фр?т хисл?ре, тынычлык ?чен к?р?ш
пафосы шагыйрьне? ?Торыгыз, Мусалар!?, ?Немец
д?фт?ренн?н? исемле шигъри цикллары ??м ?Эзлил?р
Европа буйлап? (1981) исемле поэмасы ?чен д?
характерлы.
Ирт?н
Кичт?н янган учак к?йр?п ята,
Й?к атлары й?ри тукланып;
Кем д?ньяга килг?н серле та? бу?
К?зем алмый торам сокланып.
?л?нн?рг? салкын чык утырган,
К?т?рел? томан болыннан;
Рота йоклый. Ике автоматчы
Алып кил? басу юлыннан
Бер немецны полк штабына,
Тынып калган к?ньяк даласы,
Арган, ахры, т?нге сугыштан со?
?ир селкетк?н ?сугыш алласы?.
К?зл?рем? минем йокы керми,
Кузгалдык без моннан с?ф?рг?;
Шушы та?га карап, солдатларым
Горур атлап бара яш?рг?.
1943.
Шагыйрь игътибарын даими бил?п торган м??им темаларны? тагын берсе? туган ?ир. ?зе туып ?ск?н Казан арты
т?б?ген?, аны? табигатен?, кешел?рен? м?х?бб?т хисе шагыйрьне? б?тен и?атын озатып бара. Бу тема ?дипне?
к?п санлы лирик шигырьл?ренд?, ?ырларында, ??рл?р аша? (1964), ?Васыятьл?р? (1969), ?Д?верл?р капкасы?
(1974) кебек поэмаларында чагылыш таба.
Туган як темасына б?йле р?вешт? С.Х?ким и?атында В.И.Ленинга багышланган ?с?рл?р ?зен? аерым урын алып
тора. Аны? Ленин турындагы беренче шигыре ?ле 1938 елда ук языла (?Кышкы салкын иде...?). К?п еллар ?тк?ч,
шагыйрь Ленин темасына я?адан ?йл?неп кайта ??м юлбашчы образы? татар халкыны? язмышына б?йл?п,
Татарстан материалы ?ирлегенд? сур?тл?рг? кереш?. ?К??елем Ленин бел?н с?йл?ш?? (1957) ?ыры, ?Ленин
ф?рманы бел?н? (1958), ?Кокушкино крестьяннарыны? Ленинга хаты? (1961), ?Ба?авины? мо?ы? (1963), ?Языгыз,
?ир уллары!? (1963) поэмалары татар совет поэзиясенд? Лениниананы? у?ышлы ?рн?кл?ре булып саналалар.
Русча т?р?ем?д? чыккан ?По зову Ленина? (?Ленин ф?рманы бел?н?) исемле поэма ??м шигырьл?р ?ыентыгы ??м
татар теленд?ге ??ил исми яфрак селкенми? (?ырлар, поэмалар) китабы ?чен С.Х?ким 1960 елда Татарстан
АССРны? Г. Тукай исеменд?ге Д??л?т премиясен?, ? 1970 елда Ленин турындагы ?с?рл?р циклы ??м я?а
шигырьл?ре ?чен РСФСРны? М. Горький исеменд?ге Д??л?т премиясен? лаек булды.
С.Х?ким ? дист?л?г?н ?ырлар авторы. ?Юксыну? (Ш.М??итов музыкасы), ?Фазыл чишм?се?, ?Та? атканда? (халык
к?йл?ре), ?К??елем Ленин бел?н с?йл?ш?? (X.В?лиуллин музыкасы), ?Башка берни д? кир?кми?, ?Кайда да
й?р?кт?? (М. Мозаффаров музыкасы), ??зелг?нсе? сиреньн?н? (Н. ?и?а-нов музыкасы), ?Бу кырлар, бу
?з?нн?рд??, ?Кем уйлаган? (?. Ф?йзи музыкасы), ?Бер тауда ун чишм?? (?. Ф?ттах музыкасы) кебек ?ырлар халык
арасында зур популярлык казандылар.
С.Х?кимне? ?д?би процесс турында, кал?мд?шл?рене?, с?нгать кешел?рене? ? композиторларны?, актерларны?,
?ырчыларны? и?аты турында, язучы осталыгы, традициял?рне ?стер?, я?арту проблемалары турында язган
м?кал?л?ре, ист?лек-уйланулары, лирик парчалары да зур игътибарга лаек. Шагыйрьне? бу т?р хезм?тл?ре, берг?
тупланып, 1979 елда аерым китап булып басылып чыкты (?Халык язмышы ? шагыйрь язмышы?).
С.Х?ким олы шагыйрь исемен актив ??м?гать эше бел?н б?йл?п бара. Ул КПССны? Татарстан ?лк? комитеты
члены (1968?1971), Татарстан Верховный Советы депутаты (1963?1967), Казан ш???р Советы башкарма
комитеты депутаты (1955?1957) булды, Татарстан АССР Верховный Судында халык утырышчысы хезм?тен
башкарды (1954?1958). Ул?1954 елдан бирле Татарстан Язучылар союзы идар?се члены, 1954?1958 елларда
идар? председателене? урынбасары булып эшл?де. РСФСР язучыларыны? икенче съездында РСФСР Язучылар
союзы идар?се секретаре итеп сайланды. Ул шулай ук к?п еллардан бирле Татарстан Язучылар союзы каршындагы
Кабул ит? комиссиясен? ?ит?кчелек ит?, ?Казан утлары? журналы редколлегиясе составында зур ??м?гать эшл?ре
алып барды. ??м?гать эшл?ре ??м ?д?биятны ?стер? ?лк?сенд?ге хезм?тл?ре ?чей С.Х?ким Ленин ордены (1971),
Октябрь Революциясе (1981) ??м Хезм?т Кызыл Байрагы (1957) орденнары бел?н б?л?кл?нде.
М?хм?т Х?с?ен
М?хм?т Х?с?ен (М?хм?т Хафиз улы Х?с?енов) 1923 елны? 15 апреленд? х?зерге
Казакъстан ССРны? К?нбатыш Казакъстан ?лк?се ?а?акала районы Урда
авылында эшче гаил?сенд? туган. 1941 елда Петропавел (Кызылъяр) ш???ренд?
татар урта м?кт?бен т?мамлагапнан со?, берникад?р вакыт пионервожатый,
?Ленинское знамя? газетасында ?д?би хезм?тк?р, ?Экпенды? промартеленд?
культмассовик булып эшли. Б?ек Ватан сугышы башлангач, М. Х?с?ен ?зе тел?п
армия сафларына баса. 1942 елда ?нди?ан ш???ренд? кыска сроклы
артиллерия училищесын т?мамлаганнан со?, 1943 елны? январеннан алып 1944
елны? декабрен? кад?р башта взвод, со?ыннан артиллерия батареясе
командиры сыйфатында фронтны? алгы сызыгында сугыша, канлы
б?релешл?рд? катнаша, бернич? тапкыр яралана, ш?хси батырлыклары ?чен
Кызыл Байрак, Кызыл Йолдыз орденнары ??м медальл?р бел?н б?л?кл?н?. 1945
елда Ленинградта Югары Артиллерия м?кт?бенд? укый, аннары 1947 елны?
июнен? кад?р Ленинградта ??м Казанда командир булып хезм?т ит?.
(1923 ? 1993)
1947?1952 елларда М.Х?с?ен ? Казан д??л?т университеты студенты.
Университетны? татар теле ??м ?д?бияты б?леген т?мамлагач, ул озак еллар
Татарстан китап н?шриятында башта редактор (1952?1954), аннары матур
?д?бият редакциясе м?дире (1954?1957) ??м ?лк?н редактор (1957?1975)
булып эшли. 1976 елдан ? язучы-профессионал, ?д?би и?ат эше бел?н ген?
ш?гыльл?н?.
М.Х?с?ен м?кт?пт? укыганда ук ?д?бият бел?н кызыксына ??м шигырьл?р яза.
Беренче шигъри т??риб?л?ре сугышка кад?р ?Пионер кал?ме? (х?зерге ?Ялкын?)
журналы битл?ренд? басыла. Б?ек Ватан сугышы чорында патриотик эчт?лекле
к?п кен? шигырьл?ре фронт газеталарында (?Ватан сагында?, ?Кызыл Армия?,
?Суворовчы? ?. б.) урын ала. Яшь шагыйрьне? беренче шигъри тупланмасы да
(?Туган ил ?чен?) б?ек ?и?? яулаган елны Ленинград х?рби н?шриятында д?нья
к?р?.
Гали Ху?и Татарстанны? Апас районы Карамасар авылында туа. 1937-1941
елларда, эшт?н аерылмыйча, Казан д??л?т педагогика институтыны? кичке
б?легенд? укый, 1932-1934 елларда ?Кызылармеец? газетасында - ?д?би
хезм?тк?р, 1934 елдан ? ?Яшь ленинчы? газетасыны? ?аваплы с?ркатибе,
со?рак редактор урынбасары ??м редакторы була. ?зе тел?п сугышка кит?
??м фронт газетасында ?аваплы с?ркатип булып хезм?т ит?.
Гали Ху?и ?д?биятка утызынчы елларда кил?. Аны? ?Шатлык? исемле
Гали Ху?и
(1912 ? 1966)
беренче шигъри ?ыентыгы 1936 елда басылып чыга. Шуннан со?
дист?л?рч?
китаплары
(?Яшьлек
тавышы?,
?Комсомолка?,
?Сабан
тургайлары?, ?Зоя?, ?Туган ?ир?, ?Чын к??елд?н?, ?Мин с?ям сезне, дуслар!?,
?Кояшлы ирт??, ?Идел хик?ясе? ?.б.) д?нья к?р?.
1966 елны? 13 октябренд? вафат була.
Солдат булып кулга корал алдым,
Куркынычта илем язмышы, hэp кайгыдан естен шушы кайгым,
hэp кайгыдан авыр hэм ачы.
"Туган жир"
Самат Шакир (Самат Ф?тхерахман улы Шакиров) 1924 елны? 15 апреленд?
Татарстанны? Арча районы К??м авылында туган. ?иде классны т?мамлагач
Арча педагогия училищесында укый, аннары Носы авылы м?кт?бенд? укытучы,
?тн? район газетасы редакциясенд? ?д?би хезм?тк?р ??м 1942?1943 елларда
Янавыл м?кт?бенд? ян?д?н укытучы ??м м?кт?п м?дире булып эшли. 1943?
1945 елларда Совет Армиясенд? хезм?т ит?. Армияд?н кайткач, бераз вакыт
?Кызыл Татарстан? (х?зерге ?Ватаным Татарстан?) газетасы редакциясенд?
?д?би хезм?тк?р, аннан со?, 1946? 1949 елларда, Д?бъяз районы газетасыны?
?аваплы секретаре була.
Самат Шакир
(1924 ? 1998)
1951 елда С.Шакир В. И. Ульянов-Ленин исеменд?ге Казан д??л?т
университетыны? тарих-филология факультетында укый башлый. Бер елдан
читт?н торып уку б?леген? к?чеп, Ч?риле районыны? Сикерт?н авылы м?кт?бен?
укытучы булып кит?. 1954 елда Татарстан М?гариф министрлыгы аны Кайбыч
районы М?р?ле м?кт?бен? директор итеп ?иб?р?. 1958?1962 елларда С. Шакир
Татарстан китап н?шриятында редактор булып эшли. 1957 елда, читт?н торып
укып, университетны т?мамлый. Ул?1953 елдан КПСС члены.
Самат Шакир ?д?би и?ат эшч?нлеген шигырь язудан башлый. 1939 елда
?Пионер кал?ме? (х?зерге ?Ялкын?) журналында ?Урман? диг?н беренче
шигыре басылып чыга. Шуннан бирле аны? м?кт?п тормышы, туган табигать,
гражданнар сугышы, Б?ек Ватан сугышы темаларына багышланган ??м, нигезд?,
м?кт?п балаларына атап язылган к?пл?г?н шигырьл?ре к?нд?лек матбугатта да,
аерым ?ыентыклар булып та бик еш басыла. Ул ? уннан артык поэтик китап
авторы. 1984 елда ?дипне? и? яхшы поэтик ?с?рл?ре тупланган ?Яраннар ч?ч?к
аткан? исемле к?л?мле ?ыентыгы басылып чыкты.
Шулай да, Самат Шакирны? и?ади й?зен, поэзияд?н бигр?к, проза ?с?рл?ре ?
очерклары, документаль повестьлары билгели. Аны? яраткан темасы ? Б?ек Ватан
сугышы. Автор к?п й?ри, эзл?н?, д??ш?тле сугыш булган урыннарга бара, архивларда
казына, сугыш ветераннары ? карт солдатлар, элекке партизаннар, х?рби
начальниклар бел?н очраша. ?н? шулай ?зене? х?рби-патриотик темага багышланган
?с?рл?ре ?чен документаль материаллар ?ыя. Аны? 1965 елда басылып чыккан
?Легенда егетл?ре? исемле беренче документаль повесте аеруча у?ыш казана.
Сталинград ?чен сугышларда батырларча ??лак булган ?ч егет?испан егете, капитан
Рубен Ибаррури Руис, рус егете, очучы-майор Владимир Каменщиков, татар егете,
артиллерист-капитан Хафиз Ф?тт?хетдинов турындагы ?леге китап со?ыннан рус,
т?рекм?н, казакъ телл?рен? т?р?ем? ител?. Язучыны? легендар панфи-ловчылар
турындагы ??лемсезл?р? китабы, бер т?ркем Советлар Союзы Геройларына
багышланган ???йк?лл?р ит?генд? ч?ч?кл?р? документаль повесте (?Казан утлары?
1976, ? 10), ?Ташлардагы язулар?, ??лемне ?и?г?н батыр?, ?Исемн?ре м?рм?рд??
кебек очерк китаплары укучылар ??м ?д?би ??м?гатьчелек тарафыннан у?ай каршы
алына.
Язучы Б?ек Ватан сугышы вакыйгаларына кагылышлы документаль материалларны
эзл?п табу, аларны матбугатка ?зерл?п чыгару буенча н?ти??ле эш алып бара. Ул,
татар шагыйре Х?йретдин М???йне? фронт к?нд?лекл?рен ??м шигырьл?рен эзл?п
табып, аерым китап итеп бастырып чыгарды, язучыны? тормышы ??м и?аты турында
очерк язды. Шулай ук ул ? ?Сугыш язмалары? (1967), ?Солдат хатлары? (1968),
Ватан сугышы кырларында ??лак булган егерме тугыз татар совет язучысыны?
?с?рл?рен, биографик белешм?л?рен ?з эчен? алган ?Алар сафта? (1961)
?ыентыкларыны? авторы-т?з?чесе.
С.Шакир, журналист буларак, Куйбышев, Братск, Красноярск ГЭСлары, КамАЗ ??м
БАМ т?зелешл?ренд? булып кайта, Казакъстанда чир?м ?ирл?рне к?т?р?д? катнаша,
??м алар турында ?зене? язмаларын, очеркларын бастыра. ??м?гать ??м язучылык
эшч?нлеге ?чен а?а 1984 елны? апреленд? Татарстан АССРны? атказанган культура
работнигы диг?н мактаулы исем бирелде.
?хм?т Юныс 1916 елда Татарстанны? Кукмара районы ?с?н Елга авылында туа.
?идееллык м?кт?пне т?мамлагач, башлангыч сыйныфларда ? укытучы, 1937
елда Казанга килеп, Татарстан китап н?шриятында ? м?х?ррир, ?Кызыл Татарстан?
??м ?Яшь сталинчы? газеталарында ?д?би хезм?тк?р булып эшли.
Ак финнарга каршы сугышта, аннары Б?ек Ватан сугышында катнаша. Сугыштан со?
Казан университетында югары белем ала, ?Яшь сталинчы? газетасы ??м ?Пионер?
журналы редакциял?ренд?, Татарстан китап н?шриятында эшли.
?хм?т Юныс
(1916 ? 1976)
?д?биятка ул 30 нчы еллар ахырында кил?. 1936 елда аны? ?Г?з?л яшьлек? диг?н
беренче шигъри ?ыентыгы басылып чыга. Аннары ?Тантана?, ??с?н Елга?, ?Без
кайтырбыз?, ?У?ыш?, ?Яз кил??, ?Кырларга с?ях?т?, ?К?н артыннан к?н? ?.б.
китаплары д?нья к?р?.
?.Юныс К.Чуковский, С.Маршак, А.Барто, Я.Коллас шигырьл?рен, М.Мирш?к?рне?
?Ленин Памирда? ?с?рен татарчага т?р?ем? ит?.
?.Юныс, озакка сузылган каты авырудан со?, 1976 елны? июленд? Казанда вафат
була.
Кулланылган ?д?бият
? ?ыр
?аман я?гырый. Т?з?чел?ре: К?римуллин
А.Г., Юзеев Н.Г. - Казан, Таткнигоиздат, 1956.
? Мостафин Р.?. ??лилчел?р: очерклар,
??лилчел?р и?аты. ? Казан: Татарстан китап
н?шрияты, 1988.
? Б?ек Ватан сугышы чоры поэзиясе: шигырьл?р
??м поэмалар. ? Казан: Татарстан Республикасы
?Х?тер? н?шрияты, 2005.
? Татар ?д?бияты тарихы. 6 томда. 5 нче том: Б?ек
Ватан сугышы ??м сугыштан со?гы еллар
?д?бияты (1941 ? 1960). ? Казан: Татарстан китап
н?шрияты, 1989.
? ?Белем.ру? ?Ч? календаре.
? adiplar.narod.ru сайты
Документ
Категория
Презентации по литературе
Просмотров
1 591
Размер файла
1 486 Кб
Теги
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа