close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

№41 Жанаарка газеті

код для вставки
?41
(9635)
10 ?ырк?йек
2014 жыл
e-mail:
janaarkagazeti@mail.ru
Т?л?алар-ту?ан жерд?? ма?танышы!
С?КЕН СЕЙФУЛЛИН
А?иы? а?ын, жазушы, ?о?ам ж?не мемлекет
?айраткер? Сейфуллин С?кен (С?дуа?ас) 1894
жылы А?мола уез?, Н?лд? болысында д?ниеге
келген. Ту?ан жер? ?кес?н?? ?ыстауы
Ортауда?ы ?араш?л?к (?аз?рг? Шет ауданыны?
жер?) деп аталып ж?р. Ал туыс?андары
?.Ахыбеков, С.Барм?ханбетовтерд?? айтуынша к?з айларында, Имана? тауларына
жа?ын жерлердег? Сейфолланы? жайлауында
?ыстау?а к?шпей т?р?анда ту?ан.
С.Сейфуллин ?м?рде де, ?дебиетте де белсенд?
к?рескер болды. ?К?кшетау?, ??ызыл ат? дастандарында заманалы? м?селелер к?рсет?лген.
??ызыл атта? отызыншы жылдарды? бас кез?нде ?аза?станны? ауыл шаруашылы?ында
орын ал?ан асыра с?лтеу о?и?алары сыналады.
?А?са? ки?к?, ?А??уды? айрылуы?
шы?армаларында ту?ан даланы? таби?атын,
адамны? ?шк? сез?м к?йлер?н суреттейд?.
С.Сейфуллинн?? ?м?р? мен шы?армалары туралы С.М??ановты? ?С?кен Сейфуллин? пьесасы, ?.М?с?реповты? ?Кездеспей кеткен б?р
бейне? повес?, ?.Т?ж?баев, А.То?ма?анбетов,
?.Бекхожинн?? та?ы бас?аларды? поэмалары,
Е.Ысмайылов, С.?ирабаев, Т.К?к?шев, та?ы
бас?а ?алымдарды? ?деби зерттеулер?, естел?ктер? жары? к?рген. 1937 жылы ?у?ын-с?рг?нге
?шырап, т?рмеде болып атылды. 1958 жылы
к?н?с?зд?г? расталып, а?талды.
С.Сейфуллин ес?м?мен к?птеген ауыл, елд?
мекендер, театр, мектеп, к?тапхана, к?шелер
аталады. 1985 жылдан Целиноград ?аласында
(?аз?рг? Астана ?аласы) С.Сейфуллин
м?ражайы ж?мыс ?стейд?.
БАЙДАЛЫ БЕКШЕ?ЛЫ
Байдалы
Бекше?лы
(1725-1820)
ауданынмызда?ы Атасу ?зен?н?? бас жа?ында?ы
Айда?арлы тауыны? б?ктер?ндег? Жалпа??ора
деген ?ыста?та д?ниеге келген. Байдалы би
Абылай мен У?лихан т?сында ?м?р с?рген.
Жастайынан ауыл арасында бил?к айтып, ел
?с?не аралас?ан. Орта ж?зге бил?к айтып, хандар саясатына ба?дар бер?п отыр?ан билер
ке?ес?н?? ?ш?нде Байдалыны Абылай хан
?Сег?з би?м, сег?з би?мн?? ?ш?ндег? сем?з би?м?
деп ерекше ??рметтеген.
БАЙДАЛЫ БИД??
НА?ЫЛ С?ЗДЕР?
Жау к???л?н ?ылышпен бас?ан ж?г?т,
Батыр емей немене ас?ан ж?г?т?
Жау дегенде найза алып шы?а алма?ан,
?ор?а? емей немене сас?ан ж?г?т!
********************
Адамы? ?лсе ?ойыс?ан,
Малы? ?лсе сойыс?ан
?ысылша? халге келгенде,
?ол ?шын берер туыс?ан
Ауылы?а жау та?алса,
Ай?айласып ?уыс?ан
********************
Б?л?мд? мен б?л?мс?зд?? арасынан алыс жо?,
т?тт?де-жаннан т?тт? жо?, жа?ында ажалдан
жа?ын жо?.
*********************
Молданы? айт?аныны? б?р? шари?ат емес,
Б?рын?ыларды? айт?аныны? б?р? ?а?идат емес.
Б?зд?? жа?та
Шал?ы?ан б?зд?? жа?ты? к?лдер? бар
А?ашты, би?к таулы жерлер? бар
?зен, су, к?лдер жайлап, тау ?ыстайтын
Меймандос, берекел? елдер? бар.
Думанды шал?ар к?лдер?-ай
Ерк?н дала белдер-ай.
Каздай ?атар мы??ырып,
Т?з?л?п к?шкен елдер-ай.
Ай-ай, Сарыар?а, Ел?? алыс,
?алды шалыс,
Жат жерде талай елмен болды? таныс.
Жер?не б?зд?? жа?ты? лайы? ер?.
Ер палуан, а?шы-мерген, ?нш?л сер?
Жасынан ж?йр?к м?н?п ?скен б?ла?,
Жау ж?рек, ер к???лд? ж?г?ттер?.
С?лтеуш? ек ??лаш т?лпардай,
Жазушы ек ?анат с???ардай,
Асауменен алысып,
?аша?анды ??т?армай.
А-ай, Сарыар?а, Ел?? алыс,
?алды шалыс
Жат жерде талай елмен болды? таныс.
?ыздары б?зд?? жа?ты? ?ара ?асты,
Т?с?не ??сатарсы? меруерт тасты.
Сымбатты, к?ркем бойлы тал шыбы?тай,
Мамы? т?с, с???а? мойын, с?мб?л шашты.
Ерк?н бейб?т ауылым-ай.
Жас ?р?м талдай с?улем-ай.
?ырды? ерке с?луы
Са?ындым сен? бауырым-ай.
А-ай, жан с?улем,
?р?м талдай,
Жазы? ма?дай,
Аузы?нан шы??ан леб?? шекер балдай.
?ыздары б?зд?? жа?ты? ?ара к?зд?,
Сырнайдай дауыстары, т?тт? с?зд?.
?ызыл г?л, албыра?ан ер?ндер?,
Шырайлы, ашы? к???л, бал м?незд?
Ерк?н бейб?т ауылым-ай,
Жас ?р?м, талдай с?улем-ай.
?ырды? ерке с?луы
Са?ындым сен?, бауырым-ай.
А-ай, жан с?улем, ?р?м талдай,
Жазы? ма?дай,
Аузы?нан шы??ан леб?? шекер, балдай.
С?КЕН СЕЙФУЛЛИН
ШО? ТЕЛ?ОЗЫ?ЛЫ
Шо? Тел?озы?лы 1831 жылы туып, 1901
жылы д?ниеден ?ткен. Ауыл молдасынан
сауат аш?ан Шо?ды А?моладан берг? бекеттег? о?ымысты орыс тамырына бес жыл?ы
бер?п, та?ы да ?ш жыл о?ытады. Орыс т?л?н
жа?сы ме?герген Шо? шетел, оны? ?ш?нде
орыс, араб, парсы ?дебиеттер?н?? ?лг?с?мен
жете танысады.
К?з? ашы?, к?к?рег? ояу зердел? жас ж?рт?а
сыйлы болып, он сег?з жасында Тама Н?рша
болыс?а хатшы болады. Ал, ?араа?аш ел?не
ол жиырма жас?а жа?а ?л?ккен бетте болыс
бол?ан. Кей?н А?мола дуанына ?арасты ?ыры?
сег?з болысты? дауын шешет?н жер б?л?м?
бас?армасыны? м?шес? ?ызмет?н ?осымша
ат?арып келген.
Кешег? ке?ест?к ?к?мет? саясаты т?сында да
?з ?лтыны? ?амын ойлап, жо?ын жо?та?ан
неб?р даналарымыз бен жа?сыларымызды?
ес?мдер?н атау?а тыйым салын?ан т?сты?
?з?нде к?к?рег? ояу, к?шел? ?арияларымыз
олар жайлы кей?нг? ?рпа??а ?лг? ет?п айтып отыратын ед?. Кешег? даналарымызды? с?з?
мен на?ыл с?здер? сол заманда?ы ??йма
??ла? ?арияларымызды? ар?асында ел арасына тарап, б?здерге жетт?. Т?уелс?зд?к
ал?аннан берг? уа?ытта ата-бабаларымызды?
?рпа?тан-?рпа??а ?алдыр?ан рухани асыл
м?ралары жайлы ашы? айтатын болды?.
Ендеше, хал?ыны? б?рл?г?, болаша?ы ?ш?н
?з? ?скен ортасына ы?пал ет?п, тек адамгерш?л?к пен ?зг?л?кт?? д?н?н сепкен Шо?ке? ес?м?н ?астерлей б?лу б?г?нг? ж?не келешек
?рпа? ?ш?н де ?асиетт? парыз.
Шо?ны? с?здер?
Жа?сы дос жанны? саясы.
Алсай Ша?а Ма?ажан туралы Шо?:
?Ша?а бар, Ша?ада б?р алтын са?а бар? деген.
?ардай таза болса?, не? кетер,
?лкенге ?н?, к?ш?ге а?а болса?, не? кетер,
Мерейл? жас к?л?п т?рып ер жетер.
Т?лебайды? ашуы ал?ымындаТ?лебай дауды? басы, бек сайды? тасы.
Нар баласы ба?ырмас.
Ая?да?ыны бер?п, ала?аны?ды жай?аннан са?та.
??да бол?анша ж?н с?рас,
??да бол?аннан кей?н ??л да болса сыйлас.
Жа?сы адам ? желс?з тымы?, оны? т?т?н? т?зу.
Арсызды? ал с?з?не нанба, алтын берсе алма,
П?лес?не ?алма- Т??ым-т??ымы?а та?ба.
Кеттебек кес?рл?л?г?нен,
Иса ?з? б?лет?нд?г?нен
Менен а?ыл с?рамады.
?ыр?ыз ел?нде ж?р?п айт?аны:
Б?зд?? жа?та жаманды с?з ет?п елемейд?,
Ауыл?а келгенд? тергемейд?.
ТО?А ШО?МАН?ЛЫ
Шо?ман?лы То?а 1830 жылы Жа?аар?а жер?ндег? К?ктал ?зен?н?? бойында д?ниеге келген. Ар?ада То?а деген ру аты да бар. Сол То?а
руынан айырып атау ?ш?н ?зе?г?лестер?
к?йш?н? Сайдалы Сары То?а деп атап кеткен.
То?а ?з т???рег?нде ел-ж?рт?а ?д?лд?г?мен
таныл?ан, ?нерпаз к?йш?л?г?мен да??ы шы??ан
То?аны? ек? жылдай жер ауып, айдауда ж?р?п
?айтуы да ?з заманыны? зорлы?-зомбылы?ымен
к?п беттескен?н а??артады. То?а ?з кез?нде
Т?тт?мбет, Ы?ылас, ?ыздарбек, Дайрабай
сия?ты к?йш?лермен ?ад?рлес, сыйлас бол?ан.
Найманны? Шаша? деген домбырашысымен,
бала к?йш? атан?ан С?г?р ?ли?лымен к?й айтысына т?скен. ?ыр?ыз Ш?бденн?? асына
?атысып, к?й сайысында бас ж?лден? же??п
ал?ан.
То?а-халы? композиторы, Т?тт?мбет к?й тарту
мектеб?н дамытушыларды? б?р?, шертпе
к?йд?? шебер?. То?а жасынан-а? ас?ан
домбырашылы? ?нер?мен ел-ж?ртына белг?л?
бол?ан. То?аны? к?йлер?н толы? са?тап,
насихатта?ан туысы ?р? ш?к?рт? ?лма?амбет
пен оны? баласы Асылбек. Халы? к?йш?н??
атын атамай, ?Тота??,- деп д?р?птеп отыр?ан.
Ар?ада?ы
к?йш?лерд??
?ш?нде
аты
Т?тт?мбетпен ?атар атал?ан То?а жастайынан
шешенд?г?мен, ?нерпазды?ымен ел ?ш?не аты
шы??ан.
Ар?а ел?ндег? ?ызылмойын ?уанды? пен
Б?йж?г?т, Итая? пен Т?тт?мбет к?йлер?н т?гел
тарт?ан, оны? сыртында ?з жанынан к?птеген
к?йлер шы?ар?ан.
САЙДАЛЫ САРЫ ТО?АНЫ?
ШЫ?АРМАШЫЛЫ?Ы
То?аны? шы?армашылы?ын зерттеген А?селеу Сейд?мбек
а?амыз к?йш?н?? м?расы б?зге толы? жетпеген?н, ?азан
т??кер?с?нен кей?н Алаш зиялыларыны? жер? ?к?метт??
?ата? ?ада?алауында бол?анын, соны? зардабынан ел ?ш?нде
То?а м?расыны? таралуына, ты?далуына ?ата? тыйым
сал?анын жазады. Алайда, То?а к?йлер? ал?аш рет А.Затаевич жина?ына енед?. ??аза?ты? 1000 ?н-к?й?? жина?ында
То?аны? шертпес?н тартып беруш? рет?нде дауылпаз а?ын,
?о?ам ?айраткер? С?кен Сейфуллинн?? аты т?ркелген. С.Сейфуллин берген та?ы б?р к?й ?Абылайхан атты ?скер?н??
шеру?? деп аталады. Оны? да То?аны? т?л шы?армасы екен?
аны?талып отыр.
Академик Ахмет Ж?бановты? ??асырлар пернес?? к?табында ал?аш рет То?а к?йш? туралы ?м?рбаянды?
м?л?меттер келт?рген. Ке?ест?к д?у?р жылдарында То?а
к?йлер?н ел м?лде жадынан шы?арып алды. Дегенмен, ??ыз
Ж?бек? фильм? шы??анда То?а сазы елд? б?р с?лк?нт?п тастады, композитор Н?р?иса Т?лендиев Сайдалы Сары
То?аны? ?Саржайлау? к?й?н осы фильмге арнайы оркестрмен лейтмотив рет?нде жазып, ел ы?ыласына б?ленд?. Осы
к?йд? ал?аш жетк?зуш? Ма?ауия Хамзин болатын.
2
СЫРБАЗ C?КЕНН?? ТУ?АНЫНА-120 ЖЫЛ
?м?р жолдары
С?кен 1905-1909 жж. Н?лд? кен?ш?ндег? бастауыш мектепте, 1909-1911 жж. А?молада?ы ек?
сыныпты приход мектеб?нде, 1913 ж. Омбыда
??рыл?ан ?аза? жастарыны? ?Б?рл?к? м?дени
? а?арту ?йымыны? сол ?анатын бас?арады.
1917ж. мамыр айында А?молада ?аза? комитет?н ??ру?а ?атысады. ?уелде орынбасары,
кей?н т?ра?асы болады. Осы комитетпен ?атар
?Жас ?аза?? ?йымын ??рып, оны? ?Т?рш?л?к?
газет?н?? ж?мысын бас?арады. 1917 ж. к?зде
А?молада ?йымдас?ан Совдепт?? президиум
м?шес?, А?мола уез?ндег? а?арту ?с?н?? комиссары болып сайланады. 1918 ж.Колчак ?скер?
А?моланы алып, ?а?тар айында ?ш?нде С?кен
бар Совдеп м?шелер?н ?ызылжар?а (Петропавл) жаяу айдады.
Одан атаман Анненковты? азап вагондарына
м?нг?з?п, Омбы?а, Новосибирьге, Барнаул?а,
Семейге апарып, сол жолмен ?айта Омбы?а
алып келд?. С?кен Омбыда?ы т?т?ын лагер?нен 1919 ж. наурыз айында ?ашып шы?ып,
Алтай губерниясы ар?ылы Павлодар?а, одан
Баянауыл?а барып паналайды. Сол жылы
к?зге таман Есен бойында?ы елге кел?п, б?раз
аялдап, Бетпа? дала ар?ылы Ке?ес ?к?мет?
билеп т?р?ан ?улиеата?а (Тараз) жетед?. 1920
ж. мамыр айында А?мола?а оралып, уезд?к
ат?ару комитет?н?? т?ра?асыны? орынбасары
ж?не ?с бас?ару б?л?м?н?? ме?геруш?с?
?ызмет?не та?айындалады. 1920 ж. жазда
б?к?л ?аза? ?лкес?н бас?аратын Ревкомны?
??рамына сайланады.
Осы жылы 12 ?азанда ?азКСР Орталы?
ат?ару комитет?н?? президиум м?шес? болып
сайланады. 1922 ж. ?Е?бекш? ?аза?? газет?н??
редакторы, о?у халы? комиссарыны? орынбасары болып та?айындалады.
1922 -1924 жж. ?азАКСР Халы? Комиссарлары Ке?ес?н?? т?ра?асы ?ызмет?н ат?арады.
1925 -1928 жж. ?ызылорда халы? а?арту институтында,
1928?1929
жж.
Т?шкен
педагогикалы? институтында, 1930-1937 жж.
Алматыда?ы Абай атында?ы педагогикалы?
институтында ?аза? ?дебиет? тарихынан саба?
беред?. 1927 ? 28 жж. ?Жыл ??сы? альманахы
мен ?Жа?а ?дебиет? журналын шы?ару?а белсене ?атысады. ?за? уа?ыт ??дебиет майданы? журналыны? редакторы ?ызмет?н
ат?арды. 1934 ж. ?аза?стан коммунист?к журналистика институтыны? профессоры болды.
1914 ж. ??ткен к?ндер?, 1922 ж. ?Асау
т?лпар? ?ле?дер жина?ын шы?арды. 1917 ж.
?Ба?ыт жолына?, 1920 ж. ??ызыл с???арлар?
пьесаларын жазды.
1924 ж. ?Домбыра?, 1926 ж. ?Экспресс?, 1928
ж. ?Т?рмыс тол?ынында? жина?тарын, 1927
ж. ?Тар жол, тай?а? кешу? роман-эссес? мен
?Жер ?аз?андар? повес?н, 1929 ж. ?К?кшетау?
поэмасын жариялады. 1933 ж. ?Альбатрос?,
??ызыл ат? поэмаларын, 1935 ж. ?Социалистан? атты ?ле?дер жина?ын шы?арды. 1934
? 35 жж. ?Айша? ??г?мес?, ?Б?зд?? т?рмыс?
романы, ?Жем?стер? атты публицистикалы?
хикаяты, к?птеген ?ле?дер? жары? к?рд?. 1936
ж. а?ын шы?армашылы?ыны? 20-жылды?ы
ке??нен аталып ?тт?.
С?кен ?аза? жазушыларыны? ?ш?нен т???ыш
рет Е?бек ?ызыл Ту орден?мен марапатталды.
1937 жылы С?кен Сейфуллин ?халы? жауы?
деген айып та?ылып ?сталып, 1938 ж. 23
а?панда Алматы ?аласында атылды. 1957 ж.
21 наурызда б?рын?ы ?ылмысты? ?с?
то?татылып, толы? а?талды.
ШЫ?АРМАЛАРЫ
С?кен Сейфуллин ?аза? совет балалар
?дебиет?н?н, нег?з?н ?алаушы, балаларды?
с?й?кт? жазушысы. Оны? ?Маузер? (1929),
?Бандыны ?у?ан Хамит? (1922), ?Б?лшы? ет?
(1923), ?Балалар? (1925), ?Кел?ншект?? бес?к
жыры? (1926), ?Пионерлер? (1929), ?Октябрь
к?н?? (1929), ?Б?з комсомол? (1935); ?Ананы?
хаты? (1925), ?Ана?а жауап? (1926) деген социалист?к реализм ?д?с?мен жазыл?ан ?ле???г?мелер? совет ?к?мет?н?? ал?аш?ы орна?ан
жылдарынан
бастапа?
?з?н??
жа?ашылды?ымен балаларды? с?й?п о?итын
шы?армаларына айналды. С?кенн?? б?л
шы?армалары-балалар ?дебиет?н?? социалист?к реализм жолымен ?айта дамы?ан жа?а
д?у?р?н?? бет ашары болды. Октябрь
революциясыны? же??с? жайында С?кен Сейфуллин жас ?сп?р?мдерге арнап же??л де
?серл? т?лмен оларды? сахналарда та?па? ет?п
айтуына лайы?тап ?Октябрь к?н?? (1929)
деген ?ле? жазды.
С?кен ?Б?лшы? ет? деген ?ле??нде е?бек
еткен адамдарды? енбег?н?? табысын с?йс?не
жырлайды.
С?кен ??алаушылар жыры?
деген ?ле??нде ??г?ме-ертег?лерге деген
??марлы? сез?м?н?? ерте оянуына к?п ?сер
етед?. ??ткен к?ндер? деген атпен ?азан
лин ?ызмет бабында осыншалы?ты аса жауапты, сан-салалы ж?мыстарды ат?ару ?ст?нде
де жазушылы? е?бег?н ?сте до?ар?ан емес.
Жиырмасыншы жылдарда С?кенн?? ?Асау
т?лпар?, ?Домбыра?, ?Экспресс? атты
?ле?дер жина?ы, оны? ?з ?м?р?не байланысты
жазыл?ан ?Тар жол, тай?а? кешу? атты романы жары? к?ред?. Б?дан кей?нг? жылдарда
ол ?Жер ?аз?андар?, ?Бандыны ку?ан Хамит?
повестер? мен кептеген ??г?мелер?н, ?Советстан?, ??ызыл ат?, ?К?кшетау?, ?Маузер?
поэмаларын жазды. 1936 жылы б?к?л
?азакстан ж?ртшылы?ы С?кен Сейфуллинн??
?деби ?ызмет?н?? жиырма жылды?ын тойлады. Жазушыны? ?аза? совет ?дебиет?ндег?
зор е?бег?н жо?ары ба?ала?ан партия мен
?к?мет оны ?Е?бек ?ызыл ту? орден?мен наградтады. С. Сейфуллин 1938 жылы ?айтыс
болды.
1917-1918 жылдары жаз?ан ?Жолдастар?,
?Далада?, ?Кел ж?г?ттер!?, ?Асау т?лпар?,
?Жас ?аза? марсельезасы?, та?ы бас?а
?ле?дер? халы??а тез тарап, жыр?а айналды.
1918 жылы б?р?нш? мамыр к?н? А?молада
С?кен Сейфуллинн?? ?Ба?ыт жолында? драмасы ?ойылды. 1917 жылы М?хтар
?уезовты? ?Е?л?к-Кебег?мен? ?атар жазыл?ан
б?л пьеса ?аза? ?дебиет?ндег? ал?аш?ы
драмалы? шы?армаларды? б?р?-болды.
Т?рмеде ?азап? вагонында, лагерьде С?кен
?аласында басылып шы?ады. С?кенн?? ?Кел,
ж?г?ттер?, т, б. осы сия?ты резолюциялы?
мазм?нды ?лендер? осы т?ста жазылады.
С?кенн?? а?ынды? талабыны? зор екенд?г?н
жалпы ж?ртшылы?а танытады .
С?кен А?мола ?аласына кел?п, ал?аш?ы Советтерд? ??ру ?с?не, араласады?Т?рш?л?к? атты
б??аралы? ба?ытта?ы газетт? ?йымдастырып,
оны? бет?не халы?тын ?ас д?шпандары-ел жуандарын, оларды жа?таушыларды ?шкерелед?.
С?кен айдауда, ?у?ында ж?рген кез?нде де
?ле? жазуын б?р то?тат?ан емес. Ол
?ле?дер?нде а?ын ?з?н?? халы? ?ш?н, оны?
жар?ын келешег? ?ш?н к?реске бел
бу?анды?ын ашы? айтады. ?с?ресе осы
т?сты? туындысы ? ?Жас ?аза? марсельезасы?
?ле??
?аза?
жастарыны?
революциялы? гимн?не айналды.
1920 жылы С?кен А?мола?а кел?п, жа?а
к?рыл?ан совет ?к?мет?н?? о?у-а?арту,
баспас?з ж?мысын бас?арады. Сол жылы ол
?аза?стан Орталы? Ат?ару Комитет?н?? президиум м?шес? болып сайланады. Ко?амды?
?ызметпен ?атар, жазушылы? е?бег? ?рлеу
?ст?нде бол?ан С?кен сол 1920 жылы ??ызыл
с???арлар? атты ?йг?л? пьесасын жазады. Сонымен б?рге оны? совет та?ырыбына жаз?ан
к?птеген ?ле?дер? осы кезде жары? к?ред?.
1922 жылы С?кен ?аза?стан Халы? а?арту
комиссарыны? орынбасары болды. Сол жылы
советтерд?? III съез?нде ?аза?стан Халы? комиссарлар совет?н?н председател? болып
та?айындалды. Одан кей?н ?Е?бекш? ?аза??
?Социалист?к ?аза?стан? газет?н?? редакторы
болды. 1924 жылдан 1937 жыл?а дей?н
республикамызды? к?птеген м?дени-а?арту
мекемелер?нде жауапты ?ызметтер ат?арады.
Жо?ары о?у орындарында ?аза? ?дебиет? тарихынан лекциялар о?иды. ??дебиет майданы? (?аз?рг? ?Ж?лдыз?) журналыны?
редакторы м?ндет?н ат?арады. С?кен Сейфул-
?ле? жазудан ?ол ?збейд?, жар?ын болаша??а
деген сен?м?н жол?алтпайды. 1920 жылды?
?азан айында С?кен Сейфуллин ?аза?
Автономиялы? Советт?к Социалист?к
республикасыны? ??рылуын жарияла?ан
??рылтай съезге делегат болады. Съезде ол
?аза?стан Орталы? Ат?ару Комитет?н??
м?шел?г?не сайланып, жас республиканы?
?к?мет ??рамына к?ред?. С. Сейфуллин к?п
жылдар бойы республикалы? ?Е?бекш? ?аза??
газет?н бас?арып, оны? т???рег?не дарынды
?деби к?штерд? жинады. Осы жылдары С?кен
?аз?рг? ?аза? ?дебиет?н?? алтын ?орына ен?п
отыр?ан жалынды ?ле?дер?н, поэмаларын,
??г?мелер?н, повестер?н, очерктер?н жазды. 1922
жылы С. Сейфуллинн?? ?ш к?табы басылып
шы?ты. ?Асау т?лпар? ?ле?дер жина?ы, ?Ба?ыт
жолына? ж?не ??ызыл с???арлар? пьесалары.
Жазушыны? б?р жыл ?ш?нде б?рден ?ш
к?табыны? шы?уы б?рын болма?ан о?и?а ед??
С. Сейфуллин прозасыны? шо?ты?ы ?Тар жол,
тай?а? кешу? мемуарлы? романыны? шы?уы
?аза?станны? м?дени ж?не ?о?амды? ?м?р?ндег?
елеул? о?и?а болды. Б?л к?тапты С?кен архивт?к
деректерге, революциялы? о?и?алар?а т?келей
?атынас?ан адамдарды? естел?ктер?не с?йене отырып жазды.
Жалынды к?рескер-патриот, сег?з ?ырлы, б?р
сырлы: а?ын, жазушы, драматург, публицист,
сыншы, ?дебиеттанушы, композитор, педагог,
?о?ам ж?не мемлекет ?айраткер? ? С?кен Сейфуллин ес?м? халы? ес?нде м??г? са?талады.
С?кен Сейфуллин шы?армашылы? ерекшел?г?
мен идеялы?-саяси ?станымымен бедерл?
ай?а?тайтын туындылады? авторы. Оны? "Тар
жол, тай?а? кешу" атты мемуарлы? роман ы,
"Ба?ыт жолында", "?ызыл с???арлар" драмалары - ?з заманыны? рухын танытатын елеул?
шы?армалар.
?аза? ?дебиет?н?? ?алыптасуына айры?ша е?бек
с???рген С. Сейфуллин ?дебиетт?? бас?а жанр-
10 ?ырк?йек 2014 жыл
ларында да айтарлы?тай ?з ?алдыр?ан. Оны?
?деби-сын ма?алалары, баяндамалары мен
с?йлеген с?здер? ?лтты? м?дени-рухани
?м?р?не сергек аралас?ан сыншылды? ойыны?
??нарлылы?ын ж?не п?рменд?л?г?н танытады.
?с?ресе, ?аза? ?дебиеттану ?ылымында к?н?
б?г?нге дей?н ??нын жойма?ан. "?аза?
?дебиет?" атты зерттеу е?бег?н?? м?н? зор.
1923 жыл С?кенн?? ?лт м?ддес?н тере??нен
ойлайтын, ?с?ресе, ?лт та?дырыны? т?л
та?дырына т?келей байланысты екен?н, онсыз
т?уелд?л?кт?? толы??анды болмайтынын тере?
т?с?н?п, к?реске бел байла?ан кез? болды.
Большевиктер партиясыны? 1923 жылды? 1725 с?у?р аралы?ында ?ткен XII съез? ?лт
м?селес?н ??г?ме еткен со??ы жиыны оны ?атты
ойландырады. Онда орыс м?дениет? бас?а ?лттар
м?дениет?н же?бей ?оймайтынын, орыс
?лтыны? бас?алардан басымдылы?ын ны?айту
ж?н?ндег? ойлар ашы? айтыл?ан болатын.
Осыны к?йзеле ты?да?ан С?кен ?з ?лтыны?
та?дырына ?алай ?ол?абыс тиг?зуд?? амалын ?здейд?.
Ол ?аза? т?л?н?? мемлекетт?к д?режеге к?тер?лу
?амын ойлап, к?рдел? м?селелерд? к?тере бастайды. ?з ?лтыны? ар?ы-берг? тарихына к?з
сала отырып, содан ?лг? алар ?неге т?тар
т?л?аларды? ?с ?рекет?н ?астерлей ?арастыра бастайды. Б?к?л ?аза??а ?л?м-б?л?м н?рын шаш?ан
Алаш к?семдер?н?? б?р? Ахмет Байт?рсын?лын
арда? т?т?ан.
Елд?? м?ддес?н т?л м?ддес?мен т?тастыра
?ауза?ан Ахмет сынды дала данышпаныны?
та?дыры ?ыл ?ст?нде ж?рген к?нн?? ?з?нде
С?кенн?? б?л ?ылы?ы ?лкен адамгерш?л?кпен
астас?ан ?р рух нышаны ед?.
С?кен ?аза? т?л?н ке?сеге, я?ни мемлекетт?к
мекемеге енг?збей елде т?тасты? болмайтынын, к?сегем?зд?? к?гермейт?н?н айтып, т?келей ?ске к?р?сед?. ?аза? т?л?н?? бедел?н
к?термей, ?аза?ты? бедел? к?тер?лмейт?н?н
уа?ыздай бастайды.
1923 жылы 9 маусымда "Ке?се ?стер?н ?аза?
т?л?нде ж?рг?зу керек" деген ма?аласын жариялайды. Жалпы т?л м?ддес?н ?ор?айтын 9
ма?ала жаз?ан екен. ?з? бас?арып отыр?ан
"Е?бекш? ?аза?" газет?н ти?мд? пайдаланды.
С?кенн?? ыжда?аттылы?ыны? ар?асында 1923
жылды? 22 ?арашасында Орталы? Ат?ару Комитет? декрет ?абылда?ан. Сол бойынша ке?се
?стер? 1924 жылды? 1 ш?лдес?нен бастап ?аза?
т?л?нде ж?рг?з?лет?н бол?ан. С?кен шы?ар?ан
?ндер халы?ты? д?ст?рд? т??ыр ете отырып,
д?ниеге келген ?з?нд?к даралы? сипаттармен
ерекшеленед?. С?кен - ?аза? ма?дайына б?ткен б?ртуар дара т?л?аларды? б?р?. Ол ?з
?лтын ?алт?ысыз с?й?п, хал?ына айры?ша
е?бек с???рд?. Б?л жолда С?кен социалист?к
ж?йен? оны? идеялы? дем беруш?с?, коммунист?к партияны халы?тар?а ба?ыт пен
бостанды? ?келуш? деп сенд?. Т?пт?, сенбеген
к?нде, с?з ж?з?нде мейл?нше тартымды коммунист?к партияны? саяси платформасын ?лтты?
к?гер?п-к?ктеу?не пайдаланба?шы болып,
жан-т?н?мен ?имылдады. Алайда, мемлекетт?к
т??кер?стер мен идеологиялы? ?згер?стерге
?арамастан Ресейде ?згер?сс?з ?ал?ан империялы?
озбырлы? С?кенн?? де, С?кен сия?ты ж?здегенмы?да?ан бозда?тарды? да, керек десе??з, м?лде
бас?а жолдарды та?да?ан ?лтжандыларды? да
армандарын ?иял?а айналдырып, ?м?рлер?н
?ас?ретке тап ?ылды. Демек, тарихи т?л?аларды?
та?дырын пара?та?анда олар ?андай жолды
та?да?аны бойынша ба?аланбау керек, хал?ына
?аншалы?ты ?ызмет еткен?, ?аншалы?ты е?бек
с???рген?, ?аншалы?ты ж?л?г? татитын м?ра
?алдыра ал?аны бойынша лайы?ты ба?асы бер?луге ти?с. Тарихи ?д?лд?кт?? де, ?ылыми?д?снамалы? объективт? ?станымны? да
?исыны осы. Б?л т?р?ыдан келгенде, С?кен хал?ымен м??г? б?рге жасайтын, хал?ыны?
м??г? сый-??рмет?не лайы? б?ртуар т?л?а.
3
10 ?ырк?йек 2014 жыл
БАЙДАЛЫ БИ БЕКШЕ?ЛЫ
Ел аузында?ы а?ыз?а ?ара?анда, Байдалы шешен бай
бола алмапты. Д?ние ??растырып, д?улет жинау?а,
с?р?, ол к?с?н?? ?олы тимесе керек. Б?ра? бай
болма?анымен, кедейл?кке бас и?п, ??л да болмапты.
Ол а?ылын азы?, асыл с?з?н сусын ет?п, д?ниеден
?ткен адамдарды? б?р? екен. Байдалыны? а?айындары
??нанын ??дайы?дай, тайын т???р?ндей к?рет?н сара?
болыпты. Ж?ртта ?ал?ан ж?рынды олжа к?рет?н,
ауыс?анын алмай ?оймайтын дау сау?ан адамдар екен.
Байдалыны? д?у?рлеп т?р?ан кез?нде олар:
?Ер-т?рманымызды ?рла?андардан айып ?пермед??,
жес?р?м?зд? ал?андарды ойсыратып же??п бермед???-
Б?ра? байлы?ты м?рат к?рмеген шешен, жо?ты?ты
?ят та к?рмейд?. ??ла биен?? к?ш?н к?л?к, с?т?н сусын,
??лынын со?ым ет?п отыра беред?.
Сол кездерде ?йг?л? о?ымысты Шо?анны? атасы
У?лихан ?айтыс болыпты. Аты-тоны болма?анды?тан
Байдалы шешен жаназа?а бара алмапты. ??не барамын, м?не барамын?,- деп ж?ргенде ??ыр?ы? да ?т?п
кетед?.
??ад?рлес ?ария ед?, келмеген? нес?, кел?п к???л
айтпа?аны нес??,- деп У?лиханны? ханымы Ай?аным
?ш?нен ?кпелеп ж?ред?. Б?р к?ндер? Байдалы кел?п,
?з?н?? келгенд?г?н сыртта т?рып б?лд?ред?. Б?ра? ?кпел?
ханым шешенд? аттан т?с?р?п алу?а тыс?а шы?а
?оймайды. Сонда шешен атыны? басын кей?н б?рып,
т?ра ?алып:
Ханы ?л?п,
?ай?ырып жат?ан, Ай?аным.
?ара жамылып,
Ай-к?н? бат?ан, Ай?аным,
Хан?а с?йен?п,
?о?ай к?рмеген, Ай?аным,
?ам?а?а оранып,
Шо?ай кимеген, Ай?аным,
Мен б?р с?з айтайын, ты?дашы,-депт?.
?ара жамылып, жо?тау айту?а Ай?аным ??ла?ын т?ге
?алыпты. Сонда Байдалы шешен мынаны айт?ан
екен:
-Ер ?артайды, мал тайды,
Екеулед?, ей ханым.
?атын жал?ау, ?л ынжы?,
Т?ртеулед?, ей ханым.
Кел?н ?атал кер болды,
А?айын жат ел болды,
Алтаулады, ей ханым.
К?р?л?к пен кедейл?к
Ег?з келд?, ей ханым.
емес, ?айраты?ды ?олда?ан болар, ? дейд? шешен.
Ай?аным ?рас, рас? деп басын изейд?. Ба?анадан бер?
шарта ж?г?н?п алып, м?лг?п отыр?ан Таум?рын молда
осы кезде к?з?н ашып:
-К?н?к?р болды?ыз, шешен, к?н?к?р, к?н?к?р!-деп
бажыра?-бажыра? етед?.
-Молдеке, сабыр ет???з. Осыншама ?атты кес?п айтатын с?зд?? алды?ыз?а ж?г?н?ске кел?п отыр?ан жо?пын
?ой, ?алта?ыз?а саудыратып салып ж?рген сауабы?ыз
болса, менен бас?алар?а ?лест?ре бер???з. ??р ?алдым
деп ?кпелемей-а? ?ояйын. Атасы бас?а молда т?г?л,
мен ?з а?айындарымнан да еш н?рсен? д?метпейт?н
адаммын.
Ал,
ханны?
к?н?с?
??ранмен
жуылмайтынды?ы, ханымны? ?ай?ысы жылаумен
б?тпейт?нд?г? туралы ?ай бид?? алдына барса? да, сен?к? тер?с, мен?к? д?рыс,-депт? шешен.
Шешен с?з?н?? салма?ына шыдама?ан Таум?рын
молда ?д?рет алуды? сылтау ет?п, ?а?ырына-т?к?р?не
дала?а шы?ып кетед?. Молда кеткен со?, ерк?ндей
т?скен Ай?аным шешенн?? ?асына жа?ыныра? отырып, ойында?ысын ?рк?лмей айта бастайды.
-Ханны? ?ай?ысы о?ай болды дейс?з бе ма?ан. ?з?м
?лс?реп отыр?анда, ?лг?б?р сорлы молда ??ран о?ыса,
осы орда д??гелене ж?нелгендей болады. ???лап кетем?н бе?,- деп кереген?? к?г?нен ?стап, б?й?р?мд? таянамын. ??г?ме айтса ?з?рейл?, ж?б?рейл?,
м??к?р-н??к?р деген б?реулер?н айтады да м?лде
з?ремд? алады? Осы ара?а келгенде Байдалы шыдамаса керек, Ай?анымны? с?з?н б?л?п:
-Ай, Ай?аным-ай, бая?ыдан бер? бай?амап па ед???
Б?л Таум?рын молда аузын ашса, оны? к?мей?нен к?р
к?р?нет?н ед? ?ой. Нес?не з?ре? ?шады. ?м?р т?р?анда,
?л?мд? с?йлегеннен без, т?р??де отырып к?рге
с?йрегеннен без,-деп шешен тер?с айналады. Шешен
алдында ?з?н?? айыбын же??лдетк?с? келген Ай?аным:
-?з???з б?лес?з, ата-бабамыз молда ?стап к?рген жо?
молда ?ндей алмай, ?ып-?ызыл болып т?мен ?арайды.
-Молдеке, с?з де ?апа болма?ыз, ?л?п ?алмаса?ыз,
ж?деп ?аларсыз. Ат пен тонны? б?р?н алы?ыз,-дейд?
Байдалы жер ш??ып отыр?ан молда?а.
Т?мен ?ара?ан ?алпы Таум?рын едеу?р ойланады.
Сонда оны? ойла?аны: ??з? ал деп отыр?анда,
ал?анны? нес? айып? ?Алтын к?ргенде пер?ште де,
жолдан тайыпты? деген. Батамды бер?п, ?ам?а тонды
алсам, харам бола ?оймас? деп ойын ?орытады да,
?илла?и? деп ек? ?олын жо?ары к?тере бергенде,
Ай?аным:
-Молдеке, ?б?реуге б?йыр?анды б?реу жемес болар?
деп ?з???зд?? айт?аныныз бар-ды. ?арияны? нес?бес?не ?ол с??па?ыз. С?зд?? сыба?а?ыз б?лек,-дейд?. Б?р
жайылып ?ал?ан ?олын ?айта т?с?ре алма?ан молда
б?ресе Ай?аным?а, б?ресе Байдалы?а жаута?-жаута?
?арай бер?пт?. Со?да Байдалы:
Ба?зы-ба?зы шари?ат бар,
Тек шата? ?ш?н тарал?ан.
Алуан-алуан молда бар,
Тек алу ?ш?н жарал?ан.
Олар ?ал? дегенд? ?лт?р?п,
?Бер? дегенд? ?ана ?алдыр?ан.
С?рауменен с?рамса? к?н к?ред?,
?рлы?пенен с??ана? к?н к?ред?.
?з?п-ж?лып к?н к?рмесе,
Б?л па?ыр аштан ?лед?,-дейд?.
?ашан б?рдеме ?л?нгенше ?арма?ын судан алмай,
жаман ?йренген Таум?рын назалан?ан п?ш?нмен
жаюлы ?олын жимайды. Осы жолы о?ы? ала?аны
?берес?? бе, болмаса та?ы б?р?? ?лес?? бе? деп т?р?ан
т?р?зденед?.
?О?ай олжа тауып ?йренген адам арсыз келед?,
арсыздарды? адамды?ты же?ет?н де жер? болады, б?л
т?леу? ??р?ырдан не бер?п, не ?л?п ??тылмаса?, ??тыла
алмайсы??-деп Байдалы тонды иы?ынан сыпырып,
деп ?кпелейд? екен. ?Жы?ыл?ан?а ж?дыры??,- дегендей, кедейл?кке к?р?л?к ?осылады. К?р?л?к т?сау,
кедейл?к б??ау болыпты. ?арт шешен ?анатсыз
?ыранша отырып ?алыпты. Алайда а?айындарыны?
еменжар?ын к?мег?не с?йенген ол аштан ?л?п,
к?штен ?алмапты.
Б?ра? алма?ты? да салма?ы бар. А?асы м?не т?ру?а
берген атты?, ?н?с? берген к?р? саулы?ты? бодауын
?айтара алмапты. ?арымжысы ?айтпа?ан со?, а?а мен
?н?н?? а?айыншылы?ы да ?ожырай бастапты. Баласы
да болжыр болса керек, бая?ыда енш?с?н алып, б?лек
шы??аннан кей?н, ?йел?нен асып, ?кес?не к?мек
к?рсете алмапты. Байдалы: ?К?мек к?рсет,
мынауы?ды ма?ан бер?,- деп ешк?мге к?з?н с?збейд?,
?бар?а ?ана?ат, жо??а салауат?,- деп отыра беред?. Б?р
жылы ??рбан айты кел?пт?. Байдалы айт?а ??рбан
шалмапты. Шалу?а ?олайлы малы да болмапты.
Сонды?тан еш н?рсен? б?лмеген адам т?р?зден?п
отыра беред?. Байдалыны? б?л ?айыбын? бет?не
бас?ысы келген Таум?рын молда:
-Ау?атты а?а?, бай бала? бар, ?н?? де от?а ?арап
отыр?ан жо?, солардан неге с?рамайсы?, ??дайдан
?оры?са? ?айтед??, ? депт?. ??рбан шалуын айып?а
санама?анымен, ж?рт алдында орынды с?зд? айтпай
?алуды кемд?к к?рет?н Байдалы шешен молда?а:
-С?йлемесе с?зд?? атасы ?лед?. Айтпаса б?лмейт?н
са?ырау бар, ашпаса к?рмейт?н со?ыр бар.
А?айында?ы мал-далада?ы мал. С?ра?ан адам,
?рла?ан адам - ?ара?шы. ?ятсыз адамнан алып борышты бол?анымша, алмай ??дайды? ?з?не-а? борышты болайын деп, ??рбан шалма?аным рас,-депт?.
Отыр?ан а?са?алдарды? ?ш?нен ?он?абай деген:
-?А?асы барды? жа?асы бар, ?н?с? барды? тынысы бар,
баласы барды? панасы бар?,- деген ма?ал бар емес пе,
б?рын?ыларды? с?з?н ?мыт?аны? ба?,-депт?
Байдалы?а. Сонда Байдалы:
-Е, ?он?абайым, сен ж?г?т кез??де жалта? ед??, ?ар
тай?анда ?алта? болайын деген екенс??. Ма?алдап
с?йлег?? келед?, ма?ал?а м?н?п ?анша жерге барасы?.
Ма?ал?а жармаса берме, ма?алда да м?н бар. Молда
айт?анны? б?р? шари?ат емес, б?рын?ылар айт?анны?
б?р? ?а?ида емес, -дейд?. Осы арада шешенд? с?з?нен
?стап, б?р с?р?нд?р?п ?алма?шы бол?ан молда:
-Ма?алда м?н бар дейс?? бе? Онда ?лг? ма?алды? м?н?н
тапшы, данышпан болса?, ?з?? т?зеп айтшы,-деп шап
ете т?сед?. Хан-?ара, би-т?рен?? алдында с?зден
с?р?нбеген шешен Таум?рын молдадан тайсалсын ба?
-Ол ма?алды т?зеп айтсам мен былай дер ед?м,- дейд?
Байдалы:
А?асы барды?, жа?сы болса жа?асы бар,
Жаман болса, ?н?с?не жабар жаласы бар.
?н?с? барды?, жа?сы болса тынысы бар,
Жаман болса, а?асына берер ж?мысы бар.
Баласы барды?, жа?сы болса панасы бар,
Жаман болса, ??дайды? берген п?лес? бар.
Осыны ест?генде, Таум?рын молда лажсыз то?тапты.
А?са?алдар аузын ашып ?алыпты. Тек б?йб?шелер?
?ана ?рас, рас, ?арияны? с?з? рас?,- деп, бас изейд?.
Байдалыны? б?л с?з?н ест?ген а?айындары ?атты ашуланады. Олар: ?Алжы?ан шал, б?з болмаса?
?лде?ашан аштан ?л?п ?алатын ед?, енд? ?урап отырсын ?з??-дес?п, содан былай ?арайласуды м?лде
то?татады. Кедейл?к к?мн?? ?олын байлама?ан. Сол
к?нен бастап Байдалы шешен ??рбысына ?она?асы
бере алмайды, жолаушы?а ??йге т?с?,- дей алмайды.
М?ны? б?р?н санаса?,
Сег?з болды, ей ханым.
?ауса?ан жа?, иек бар,
Саудыра?ан с?йек бар,
Ауыл алыс жер болды,
То?сан тем?р тор болды,
Оннан асты, ей ханым.
Шы?ар жолды осыдан
?з?? тапшы, ей ханым!
??ла бие ??лындап,
Келе алмадым, ей ханым,
Келд?м, енд? кетем?н,
Ы?ылассыз орда?а
Ене алмадым, ей ханым!
-деп ж?ре бер?пт?. Ай?аным ?йден ж?г?ре шы?ып,
шешенн?? шаужайына оралады. ??рметтеп аттан
т?с?р?п, ?йге к?рг?зед?. Т?рге отыр?ан со?,
Ай?анымны? жоктау айтып, жылау?а ы??айлан?анын
бай?а?ан шешен:
-Ай?аным, сен жо??ау айт?алы отырсы?, мен то?тау
айт?алы отырмын. Жо?тауды коя т?рып, то?тауды
ты?даса? ?алай болады?,-депт?.
Ай?аным а?ырып ?алады. Сонда Байдалы:
?айрат деген ?ыран бар,
?ай?ы?а т?зг?н бермейт?н.
?ай?ы деген жылан бар,
?зект? ша?ып ?ртейт?н.
?м?т, сен?м, т?лек бар,
?уантып ?уат алдырар.
Жылау деген азап бар,
?уартып от?а жандырар.
Мен ?ай?ы?ды ?оз?а?алы келгем жо?,
?айраты?ды ?олда?алы келд?м, ? депт?.
?детте м?ндай ?ад?рл? адам келгенде, ханым ?ара
жамылып, жо?тау айтар, жо?тау артынан Таум?рын
молда ??раны? к???рентед? екен де, ?аралы ханым
?ай?ылы ?алпын са?тап, орнынан ?оз?алмай ?за? отырып ?алады екен. Б?л жолы м?ны? б?р? де болмайды. Шешенн?? келу? ?ай?ылы орда?а ?алыпты
т?рш?л?к орнат?андай болды. Ай?аным ?з? ж?р?п шай
?ой?ызады, ?ой сойдырады. Ат ?а?ып ш?лдеп келген
шешенге ?з ?олымен сусын беред?. Ханым
жадыра??ы бол?ан со?, шешен де жай?асып, шеш?ле
с?йлейд?. Мал-жан, ауыл-айма?ты? аманды?ынан басталып, ??г?ме а?ыла беред?. Шешенн?? с?з?
Ай?аным?а ?р т?рл? ой салып, к???л?н жадырата
т?скендей болады. Ай?аным ?кпе-назын айта бастайды.
-Ханмен ?ад?рлес, халы?пен сырлас ?ария ед???з. Хан
артында ?ара т?ман ?алды, ?ара т?ман ортасында мен
?алдым. К?зс?з к?белектей болып ?ал?анымда, осы
уа?ыт?а дей?н ат ?з?н салма?аны?ыз?а, нес?н жасырайын ?кпелеп ж?р ед?м. Мен с?зд? келер, келер де жылатар, жылатар да ж?батар, содан кей?н хан?а арнап
б?р жа?сы ??ран шы?артар деп ойла?ан ед?м, м?ны?
б?р?н де ?стемед???з. Б?ра? б?р т?рл? к?тер?л?п, серг?п
?алдым. М?ны? м?н?с? ?алай? ? деп с?рапты
Ай?аным шешеннен.
-Келген жерден б?лмест?г??д? бет??е айттым. Ол
жылат?аным емес пе? ?ай?ырып жат?ан жер??нен
т?р?ызып, ас-суы?ды ?з??е бас?арттым. Б?л
ж?бат?аным емес пе? Ал, ханымны? ?ай?ысы жылаумен же??лденбейд?, ханны? к?н?с? ??ранмен жуылмайды. Сонды?тан жылаулатпай, ??рандатпай
келген?м рас. М?мк?н мен?? с?з?м сен?? ?ай?ы?ды
ед?, оны? сырын ?айдан б?лей?к. Хан ?айтыс бол?ан
со?, б?р т?у?р молда табайы? дест?. Ол ?ш?н ?лг? керуен басы болып ж?рет?н То?тарбайды Т?шкенге де
ж?бермекш? болды. То?тарбайды ша?ырып алып
с?йлескенде, ол ?Т?шкенге барып, ?р?к сатып отыр?ан
б?реуд? т?йеге м?нг?з?п жетк?згенше, ханны? с?йег? де
?урап ?алады. Одан да осы Таум?рынны? ?з?н ?стай
т?ру керек. Мен?? бай?ауымша, осыны? да б?рдеме
айту?а жарайтыны бар?,- деп болмай отырып ал?аны.
Сол молдамызды? си?ы ?лг? ?ой! ? дед?.
Ай?аным Байда шешенд? сол сапарда ?ш к?н мейман
етед?. Шешенн?? б?лай ?за? жатуы Таум?рын молда?а
?намайды. Ол Байдалы шешенге ерекше ??рмет
к?рсеткен Ай?аным?а да ?ш?нен катты наразы болады.
Б?р к?н? шай ?ст?нде отыр?анда, ауыл адамдарыны?
б?р? молдадан ?йел туралы шари?ат с?райды. Осы
арада Байдалыдай ?к?н?к?р? адамды к?рметтеп
отыр?ан ханым?а да б?р ?атты со??ы беруд? ойла?ан
молда к?д?рмей-а?:
-?атын билеген ша?ыра? ?ара? калады. ?йелд??
айт?анын еш уа?ытта ты?дау?а болмайды,- деп айтып
салады. М?ны ест?ген Байдалы ойланып калады.
Б?дан кей?н б?рер к?н ?тед?, шешен ауылына ?айту?а
ы??айланады. Ауыл адамдары шешенге ?ош айтысып
?алу?а жиналады. ??ызыл к?зд? б?леден енд?
??тылатын шы?армын?,- деп Таум?рын да ?ш?нен
?уанады. Хан ?айтыс бол?ан со?, онан ?ал?ан малм?л?кт?? б?разы ?хан талау? рет?нде жаназа?а
жиыл?андар?а ?лест?р?л?п, ки?мдер? де денес?н
жу?андар?а бер?лген екен. Хан?а т?н ки?мдерд?? ?ш?нен б?р айтулы ?ам?а тонды, жаназа?а байлан?ан
малды? ?ш?нен К?ксыр?ана? деген жор?аны Ай?аным
адам?а бермей, ?дей? алып ?ал?ан екен. Мына ауылына ?айт?алы отыр?ан шешенге соны жетектетед?,
?ханны? к?з?ндей к?р???з?,- деп ?ам?а тонды оны?
иы?ына жабады. Осы арада: ??лсем ?л?п ?алайын, ?лмесем Байдалыны? д?ние жандылы?ын бет?не басып,
к?л?п ?алайын?,- деп ойла?ан Таум?рын:
-Биеке, сау?а, олжа?ызды? ?ст?не кездес?п отырмын.
?ле ал?анша, б?ле алайы?,-деп жабыса кетед?.
-?ала?аны?ыз с?зд?к? болсын! Т?пт? екеу?н де алы?ыз.
Оны? ?ст?не ??ла биен?? де ??лынын бер?п кетуге де
ойым бар ед?. Кемп?р?м осылай ?арай аттанарда: ?Асарынды асады?, жасары?ды жасады?. Молда?а бара
жатырсы?, мына ??ла биен?? ??лынын бер?п, батасын
алып кайт, ?лгенше д??асынан тастамас?,- деп тапсырып калып ед?. ?з?м де жол бойы солай етей?н деп
кел?п ед?м. Кешег? б?р шари?аты?ызда?ы: ??атын билеген ша?ыра? ?аран ?алады?,-деген со?, ?ара? калады екенм?н деп ?ор?ып калдым. Ек?нш? жа?ынан,
с?зд?? ?айыр-д??а?ыздан бос ?аламын ба деп
?ысылып та отырмын. Шари?ат бойынша осыны?
т?рел?г?н бер???зш?, молдеке??-дейд? шешен. ?Б?л
па?ырды? ы?ыласы сонша ау?аны ?зелде
Аллата?аланы? ?з? ??ла биен?? биыл?ы ??лынын б?зге
н?с?п еткен болар?,- деп ойла?ан Таум?рын молда:
-Биеке, с?з ?апа болма?ыз. Шари?ат?а сыймайтын
н?рсе жо?. Ба?зы-ба?зы уа?ыттарда ?йелд?? де с?з?н
ты?дау?а болады. Кемп?р???зд?? ниет? жа?сы екен,
?абыл болсын, ?абыл болсын!-деп са?алын сипапты.
Шешен б?раз ойланып отырады да, басын шай?ап:
-Ба?зы-ба?зы ниеттер ?абыл болмаса да болады ?ой
дейм?н. Мысалы, мен?? кемп?р?мн?? ??ла биен? суалтып, ??лынды с?зге берем деген ниет? ?абыл болмаса, осыдан келер-кетер? бар ма?-депт?. Таум?рын
арашалап ?алуды ойла?ан б?реу: ??аз той?ан?а емес,
ор?ан?а сем?ред?, молдеке, сау?а-сау?а? депт?. Сонда
Таум?рын:
-Е, мен?? де дос-д?шпаным бар. Кемп?р?ме к?ркей?п
барайын,-деп тонды ?з?не карай тарта т?сед?.
-?ам?а тон ?ария?а барып та бол?ан жо?, ?ария оны
алып та бол?ан жо?. Алатын болса?ыз, ?й?не барып
алмайсыз ба? Ордамны? ?ш?нде отырып а?
аула?аны?ыз шари?аты?ыз?а ша? келе ме? Ханны?
к?з?ндей к?рс?н деп мен б?л тонды ?ария?а берд?м.
?ария, мен берген тонды ки???з мен берген жор?аны
м?н???з, с?зд? мен шы?арып сал?алы отырмын, - деп
Ай?аным орнынан т?рып, ки?не бастайды. Шешенд?
аттандырып ж?беруге Ай?аныммен б?рге ж?ртты?
б?р? ?йден шы??анда, орнынан т?ра алмай, отырып
?ал?ан Таум?рын:
-Япырай-?, кел?п т?р?ан н?рсен?? кет?п ?ал?анын
?арашы! ??атын билеген ша?ыра? ?ара? ?алады? ,деген осы-ау! Ой, тобай, ой, тобай!-деп басын шай?ап
?ала беред?. Ай?аным К?ксыр?а?ты? шылбырын ?з?
?стап, шешенд? ?з ?олымен аттандырады да, кермеде
т?р?ан боз жор?аны ер-т?рманын жар?-ж?р? етк?з?п
?з? м?нед?. Со?ынан ?ара?андар?а ?ос жор?а жер баспай, ?ншей?н сыр?анап бара жат?ан сия?ты к?р?нед?.
??лынды бие жетелеп, ?ос жор?а м?нген шешен мен
ханым ел ма?ынан аула??а ?зай беред?. Б?р мезг?лде
Ай?аным, к?к майсалы дала?а б?р ?арап к?рс?н?п
алады да, с?йлей ж?нелед?:
-А?ыл алтау, ой жетеу болып т?р, ?арая. Хансыз
?а?ырап та? ?алды. ?алы? д?улет ба? ?алды. Ханды
?арытып, бид? арыт?ан ?ария ед???з, айтар а?ылы?ыз
бар ма?-дейд?. Байдалы ?ндемейд?, ?алы? ой?а батып,
к?р? к?з?н сы?ырайтып, ?лде?айда алыс?а ?арайды.
Ар?асынан аяз ?ткен адамша ?айта-?айта т?т?ркен?п
?ояды. ?амшы ?ста?ан ?олы т?мен т?с?п, тежеул? т?зг?н де босап кетед?. Жай ?ана жайылып келе жат?ан
К?ксыр?ана? ?уел? ая??а, одан кей?н ?лбуге т?сед?.
А?ырында К?ксыр?ана? то?тайды. Сонда Ай?аным:
-Неге к?д?рд???з К?ксыр?ана? болдырды ма, неге
т?т?ркенд???з, кам?а тон то?дырды ма? ? дейд?.
-Ат болдырып та т?р?ан жо?, тон то?дырып та т?р?ан
жо?, б?ра? осы ат пен то? о?дырып та т?р?ан жо?.
К?пт?? к?з?нше сыйлады?, о?аша шы?арып алып
?инады?.
?ауса?ан шалды ?ыран шалмас ?ия?а сал?аны?
неткен??? Та??а отыр?ы? келед? екен, оны? нес?н
менен с?райсы?. ?ай хан халы?тан с?рап та??а отырып ед?,-деп; шешен Ай?анымны? бет?не ?арайды.
Ай?аным ?ойымда?ыны тапты?? деген п?ш?нмен жымиып ?ана басын изейд?. Сонда ?арт шешен:
-Мен? ?инап т?р?ан б?л емес. Та??а ие болу-халы??а
ие болу! Абылай да ?з?нше жа?сы хан бол?ысы келд?.
Ел?ме ек? емшект? ?абат ем?зсем дегенд? ойлады. Б?ра?
ол Абылайдан сы?ар емшекке ?арап ел де ?алды,
елмен б?рге ??ла биен?? с?т?не ?арап мен де ?алдым.
Ш?лдеп жаздан тая? жемесе, то?ып ?ыстан тая? жемесе, ел ерн? кезермесе, мен?? де ерн?м кезермес ед?.
Жаз?ы ш?л, ?ыс?ы ж?ттан елд? ??т?аратын
?ам?оршыны? ?айда екен?н б?лмейм?н.
Жер емшег? мен мал емшег?н елд?? ?ашан ?абат емет?н?н де айта алмаймын. Ба?анадан бер? мен? ?инап
келе жат?ан ой осы ед?,-депт?.
Осыны айтып Байдалы би ?лгер? ж?р?п кет?пт?.
?К?р?скенше, ?ош болы?ыз? деп Ай?аным ойланып,
орнында т?рып ?алыпты.
БАЙДАЛЫ БИ МЕН АЙ?АНЫМ
ШО? ТЕЛ?ОЗЫ?ЛЫ
Шо?ан Уалиханов 1855 жылы (?з к?ндел?г?нде жаз?ан) ?араа?аш жа??а барып, одан Сарысу бойында?ы
Ж?бан-ана ескертк?ш?не, Айтболатты? са?анасына со??ан ед?м. ?асында ?араа?аш ел?н?? болысы Шо?
ж?рд?. Ол м?нг? атын сер?ктер?н?? б?р?не жетектет?п, Шо?анны? ?алауымен к?ймеге хан ?рпа?ымен
?атар жай?ас?ан ед?. ?араа?аштан шы??алы с?т п?с?р?м уа?ыт ?ндемеген Шо?ан?а к?з?н?? астымен ?ана
?арап ?ойып, Шо? да жайбара?ат отыр?ан. Б?р с?т Шо?анны? б?рылып ?адала ?ара?ан ?ос жанарынан
толы м?? а??ар?андай болады.
-Шо?ке-дейд? Шо?ан, - жол жайын с?йлескен?м?зде на?ашым М?са с?зд? атап ед?. Б?лес?з, мен?? ойым
ел тану, жер б?лу. ?рб?р мекенн??, мазарды? болсын ?з тарихы бар. Жеке б?р адамны? да ?м?р?нде де
талай тылсым сыр жатыр. Оларды? б?р?н б?лу м?мк?н емес. Алайда, ж?ртты еле? етк?зер елеул?
о?и?алар, жер атаулары, Т?тт?мбет сия?ты тума дарындар, ата-бабамызды? ?негел? ?м?р?, ерл?г? жайлы
?рпа?тарыны? б?лген? д?рыс. Сондай б?р айтулы сыр шерт???з. С?л ойлан?ан Шо? ??г?ме бастады:
-Анау ??дайменде ?зен?нен былай ?арашо?ы бар. Оны? ек? жа?ы б?рдей адамдар ?дей?леп ?аша?андай
т?п-т?к. Шо?ыны? батыс?а ?арай етег?нде ы?ылым заманнан берг? жасасып келе жат?ан ??г?р бар. Оны
жерг?л?кт? ел ??улие ??г?р? дейд?. ??г?рд?? тап аузында д??гелек апанны? ортасында шынар а?ашы
?с?п т?р. А?аш?а адамдар ?лем байлайды, апан?а тиын тастайды. ??г?р бойын ?уалап, он метрдей
жылжы?аннан кей?н ?уысы ж???шкере бастайды. Еск? ??ым бойынша шо?ы ?олдан жасал?ан. Оны?
астында ?лде?андай патшаны? т??ымы жатса керек. М?селен, Егиетт?? пирамидалары сия?ты ?ажап
??рылыс болуы м?мк?н, дейд? а?ыз.
-К?рген?м?з д?рыс ед?, - дед? Шо?ан.
-Б?рыла кетсек ?айтед??
-?кем Шы??ыс кер? б?рылмау?а, ?ткенге ?к?нбеуге ?йреткен,
-Шо?анны? ж?з?нен с?л жымию нышаны бай?алып, к?здер? жар? ет?п ?ш?ындады.
ТО?А ШО?МАН?ЛЫ
Сайдалы Сары То?а м?расын ?аза? ел?не таныстыруда ерен е?бек с???рген адамдарды? б?р?-д?улескер
к?йш?, домбырашы ?р? сазгер М?хаметжан Т?леуханов. М.Т?леуханов То?а к?йлер?н ал?аш рет ?аза?
КСР ?ылым академиясыны? ж?не ?аза? радиосыны? алтын ?орына жаздыр?ан азамат.
М.Т?леухановты? орындауында?ы То?аны? тарма?ты ?осбасарлары мен тараулы тол?аулары, атышулы
к?й-?ран ?Бозай?ыр? к?йлер? б?л к?ндер? ел иг?л?г?не айнал?ан к?й жау?арлары болып табылады.
То?а к?йлер?н зерттеген та?ы б?р аяулы азаматты? аты - Жа?сылы? Ма?з?мов. ??Р м?дениет
?айраткер??, ?нер ардагер? Ж.Ма?з?мов ?Жа?аар?а к?йш?лер?? атты к?тапта То?а туралы ты? деректерд? жина?тап енг?з?п, к?й ноталарын к?рг?зд?. То?а к?йлер?н?? к?птеген тараулары мен ?м?р?не байланысты ты? зерттеулер ж?рг?зген та?ы б?р к?йш?-Ахат Байбосынов. Т?тт?мбет атында?ы
республикалы? к?й сайысыны? бас ж?лдегер?, белг?л? к?йш?-композитор Ахат Байбосынов То?а
к?йлер?н?? хронологиялы? жазбасын жасады, к?йш?н?? ?м?рбаянына ?атысты к?птеген деректерд?
тап?ан ?зден?мпаз азамат.
А.Байбосынов Алматы ?аласында?ы ??рман?азы атында?ы ?лтты? консерваторияны? Т?тт?мбет
атында?ы шертпе к?й мектеб?нде б?ршама жыл ?стазды? етт?. Жастар?а То?а к?йлер?н ?йретт?, соны?
н?тижес?нде Б.Ыс?а?овты? ?Сарыар?а саздары?, Ж.Ж?збайды? ??аза?ты? шертпе к?йлер??
жина?тарында Ахат жетк?зген к?йлерд?? н?с?алары жарияланды. ??аза?стан? ?лтты? арнасынан арнайы хабарлар ?йымдастырылды.
Жа?сыны? аты ?лмес
С?лден кей?н:
-Шо?ке, бил?кт?? атасы не? ? дед?.
-Мен??ше, атасы ? шынды?, анасы ? с?з, нег?з? ? хал?ымызды? салт-д?ст?рлер?, ?дет-??рыптары.
-Бил?ктен ?ателескен немесе б?реуге б?йрег???з б?р?ан кез???з болды ма?
-Жо?, Шо?ан. Бил?кт? б?р?ан жанны? ?ылмыскерден, ?рыдан не айырмашылы?ы бар?
-Онда, - дед? Шо?ан та?ы да с?л жымиып, - ?аз?рг? заманда?ы билерд??, чиновниктерд?? к?б? ?ылмыскер
?ой.
-И?, солай ?ой, Шо?ан. Шо? Шо?анны? с?л жас ?ана айырмасын бай?а?анмен, оны? кеск?н-келбет?нен
м?йм??келемей, тура с?йлеуд? талап еткен ?серд? бай?ап ед?. Б?ра?, с?з деп сыйлап с?йлеуд? халы?ты
билеген кешег? Абылай ?рпа?ын ?ад?рлеу, ?асиеттеу деп т?с?нд?.
- Шо?ан, с?зде арман бар? ? деп ед?.
-Ай, Шо?ке, ?з?м ойланба?ан с?ра?ты ?алай тапты?ыз. Арман бар ма менде? Бар шы?ар. Т?пт? шетс?зшекс?з-ау дейм?н. Жан д?ниемд? б?лшектеп, ?рб?р арманымны? со?ына салса да жетпес.
-Содан да, с?з ба?ыттысыз ?ой, Шо?ан.
-И?, рас, ба?ыттымын. Тек ?з?мд?к, рухани ?ана. Б?ра? ел т?рмысын, адамдарды? жа?дайын, орыстарды?
?аза?тар?а ойына келген?н ?степ жат?анын к?ргенде ?зег?м ?ртенгендей болады. Бас?а елге отар болу
? ??л болу деген с?з Мейл?, олар м?дениет ?келем, ?м?р с?руге ?йретем деп айта берс?н. Еск?
м?дениет?м?зд?, ?з ?ргем?зд? ?з?м?з к?тер?п, жер байлы?тарын игерердей м?мк?нд?к туса, б?з к?мнен кем
болар екенб?з. Солай, Шо?ке.
-Отарланудан ?алай ??тыламыз?
-Еш?андай халы? ешб?р заманда бас?а елдерд? а?ырына дей?н к?рген емес. Ресей сан т?рл? халы?тардан
??рал?ан. К?з? ашылып, к???л? оян?ан ж?рт к?мн?? де болсын езг?с?не к?нбейд?. Шо? ризалы?пен ?нс?з
бас изед?. Шо?ан ара?а к?н салмай, суыт ж?р?спен ?ар?аралы?а т?ке асты.
* * * * *
* * * * *
* * * * *
Алсай Т???ышбай ж?н б?лет?н, с?з б?лет?н адам бол?ан. Ол а?а с?лтан Ыбырай Жайы?баевты жездес?н?п, ерк?н с?йлеген. О?тайына ?арай д?лелд? с?з?не дуанбасыны? ?з? де риза к?р?нед?. Б?рде а?а
с?лтанны? ?й?нде Шо? да бас ?осып, д?м ?шед?. Малдас ??р?ан дуанбасыны? сол ?олы башай жа?ына
ти??к?реп отыр екен. Оны Т???ышбай да, Шо? да бай?айды.
-Тама? ?ш?п отырып, ба?айы?ызда не??з бар? ? дейд? Т???ышбай. ?олын тез к?терген дуанбасы:
-Апырай, ??г?мемен отырып б?лмепп?н. Сен? Т???ышбай ?ияда?ыны шолатын ?ыран ба деуш? ед?м.
?Дос бас?а, д?шпан ая??а ?арайды? дейт?н. Тым ?са?тап кеткен жо?сы? ба?
-М?селе с?зд?? басы?ызда да, ба?айы?ызда да емес. Елд?? басыны? етекке т?с?п кеткен?не жаным
ыш?ынып, байбалам салдым ?ой. А?а с?лтан?а мына с?з ?атты тид?. Ж?з? ?арайып, е?сес? т?скен с?т?
тым жанашырлы? болды ма, Шо? даусы ?аттыра? шы?ып кеткен?н ?з? де бай?амай ?алды:
Оу, Ыбырай,
Жа?ылмайтын
Жал?ыз б?р ??дай,
Т???ышбай, то?та,
Жо?тан барды ??рамай,
Ит те сыйлы иес?мен,
Ба?айды? бастан нес? кем?
Баспен ?ана табылмас
Ба?айсыз ?алса? нес?бе?.
Ыбырай Жайы?баев жымы?дап басын т?ктеп ед?.
-Апырай, сендерге дауа жо? екен. ?с?ресе, сен Шо?ке, ?те жа?сы айтты?.
-Тым м?нд? болмаса да ?инал?анда ж?ректен шы?ты ?ой. Елд?? басы жаман бол?анда, елде не ?асиет
бар, - депт? Шо?.
* * * * *
* * * * *
* * * * *
Шабадан Манапты? асы 1900 жылы ?ткен. Ауылы аралас, ?ойы ?оралас, жер-суы да жа?ын ж?рт б?р?мен-б?р? мидай араласып ед?. Ек?н?? б?р? ??да-??дандалы, жекжат-ж?рт, жама?айын. ?рине, ?ыр?ыздар
?ш ж?зд?? баласына сауын айт?анымен, б?л ас?а ?аза? жер?ндег?дей ел тайлы-т?я?ымен жаппай
ж?г?рмей, тек ас?ан байлары, би-болыстары н?керлер?мен, палуандарымен, ?ле?ш?лер?мен бар?ан ед?.
То?а руыны? басты адамы Шо? ?ара к?рсеткен. ?ыр?ыздар да о?ай халы? емес. Адамдар?а сынай да
?арайтын, к???л т?пк?р?не сыналай ???луге тырысатын пенден?? сез?м-к?й?не м?н бермейт?н ж?рт. Б?реуге аш кенедей ?адалып, бабынан к?нарат тапса болды, ол ?она? болсын, мейл? ??дай болсын, ?олды
б?р-а? с?лтер?нде с?з жо?. Асты бас?арушысыны? он алты ?анат а? ордасында мынандай да с?з болыпты
дейд?. Шо? келд?, дейд?. Б?лд??дер ме, б?л нес?нен Шо? екен, бойымен бе, ойымен бе?
-Оны б?лей?к, та?сыр, - дес?пт?. ?ыр?ыздар ерте??не ?айта бас ?ос?анда б?р?: Шо? аз с?йлеп, к?п
ты?дайтын, кеш жатып, ерте т?ратын жан екен. Ж?рек тол?анысын сезд?рмейт?н к?р?нед?, - дейд?.
-Та?ы не сыр а??арды?дар? ? б?р?? барып Шо?мен с?йлес?п ?айтса? ?айтед?.
-Жа?сы, мен барайын, - депт? ?арымша? деген ?ылауыз.
-Мынау не? ? депт? ?арымша? Шо??а т?г?лген ки?з ?йд? к?рсет?п.
-Б?л мен?? Отаным. Туып-?скен ?лкемде ж?з жыл ж?рсем ?ас-?а?ым с?ттей болмайды. Мына ки?з
?йдег? б?рер к?н?м де солайша зулап ?тт?. Сонды?тан, б?л мен?? ?аз?рг? Отаным, - дейд? Шо?.
-Мен к?мм?н? ? дейд? ?арымша? ?ыр?ыз.
-Сен ?она?сы?.
-Неге?
-?м?р де, б?л ?й де са?ан т?ра? болмайды. Сонды?тан сен ?она?сы?, - дейд? Шо?. С?л отырып та?ы
да: ?Б?зд?? жа?та жаманды с?з ет?п елемейд?, ауыл?а келгенд? тергемейд?? - депт?. Б?л ??г?мен? ест?ген
ас бас?арушы: -Апыр-ай, с?йлесет?н адам екен, Шо? десе, Шо? екен. К?т?м?н ?атыры?дар депт?.
ШО? ?З ЗАМАНЫНДА?Ы ?К?МЕТТЕН МЫНАДАЙ
МА?ТАУ БЕЛГ?ЛЕР АЛ?АН ЕКЕН:
1.Салтанатты шапан ? 1859 жылы.
2.Мойын?а асатын Станислав ленталы к?м?с медаль -1862 жылы.
3.Станислав ленталы алтын медаль -1866 жылы.
4.Мойын?а асатын Анна ленталы алтын медаль ? 1870 жылы.
5. ???рметт? азамат? жо?ары ата?ы ? 1879 жылы
?Ауданды? ?Жа?аар?а? газет? редакциясы?
То?а о? ж?не тер?с б?рауда к?п к?й шы?ар?ан. ?с?ресе, ?аза?ты? к?йш?л?к ?нер?не ?ажайып
ре? берет?н тер?с б?рау к?йлер?н?? д?ст?р?н То?а ?лгер? дамытып, би?кке к?тере б?лген.
То?аны? к?йлер?:
?Азамат?, ?А??у?, ?Айдос?, ?Алша?ыр?, ?Балшекер?, ?Боз ай?ыр?, ?Жал?ыз ?шек?, ?Жолды ?о?ыр?,
??осбасар? (?ш н?с?асы бар), ?Ерке ?ыз?, ?Сарыжайлау?, ?Сары ?зен?, ?Т?рт тол?ау? (т?рт н?с?асы
бар "Ест?рту", "Арнау", "Ана ж?рег?". "Немере жо?тауы" деген 4 б?л?мнен т?рады), ?Тер?с?аппай?,
?То?ыз тарау?, "Боз тор?ай", "А??у" атты к?йлер? бар.
?АРАТАУ К?ЙШ?Л?К МЕКТЕБ?
?аратау к?йлер?-ар?а орындаушылы? ?лг?с?н?? ?з?нше дамы?ан б?р арнасы болып табылады. Ар?а
к?йш?лер?н?? ?ш?нде ?уел? Сайдалы сары То?а мен Ар?ын Дайрабайды? ы?палы ?аратау к?йш?л?к
м?дениет?не к?б?рек тиген? тарихи д?лелд? шынды?. Осы к?н? ?аратау мектеб?н зерттеуш?лер С?г?рд??
То?адан бата ал?анын айт?анмен, тарту ?лг?с?н б?лекше деп санап ж?р. Шынды?ында, С?г?рд?? ?стазы
? Ы?ылас пен То?а б?р елд?? адамдары бол?ан, оларды? к?й шалу м?дениеттер? Т?тт?мбеттен тара?аны
даусыз а?и?ат. ?аратау мектеб?н талда?анда Ы?ылас пен С?г?рден ар?ы к?йш?лерден еш?андай дерек
келт?ре алмай ж?рген?м?зд?? б?р шет? осында жатыр, я?ни ежелден ?оныстас бол?ан Ар?а мен
Бетпа?даланы? ?леуметт?к-м?дени шеж?рес?н б?лмеу?м?з ?ате пайымдар жасау?а т?ртк? болып-а? ж?р.
?аратау шертпелер?н?? б?з б?лет?н Ар?а мектеб?нен б?лектенет?н басты айырмашылы?ы То?аны?
?лг?с?мен дамуында. Ар?ада Т?тт?мбеттен кей?н аты аталатын Сайдалы сары То?а к?йш?л?г?н?? шын ?з?
?аратаулы? ?рд?сте ?ана са?тал?ан. Кез?нде сазгерл?г? орта ж?зге бедел бол?ан То?аны? м?расы Ке?ест?к
д?у?рде салтанат ??ра алмады, ?аз?рг? То?а к?йлер? деп м?селеп ж?ргендер?м?з - елд?? ес?нде ?ал?ан ?лы
сарындарды? ж?рна?ы ?ана.
Оны орындаушыларды? ?ай-?айсы болса да сол сарындарды та?ырып рет?нде ал?анымен т?пн?с?асын
т?й?ндей алмай, ?з жандарынан жа?аша т?с?лдеп тарту?а ?рынды, соны? салдарынан То?аны? к?йлер?
осы мектепт?? топыра?ы жа?ынан е? жа?ыны - ?б?кенн?? тартысынан ауылы алыстап-а? кетт?. То?а?а
?о?ыржай ?нд? ?б?кен жа?ын ба, ?лде ?исыны к?м?нд?, б?ра? оны жеде?абыл т?кпелеткен техниканы?
к?мег?мен ?темдеген ?аз?рг? тартыс жа?ын ба? ?рине, ?б?кенн?? жа?ынды?ы даусыз. ?аза? радиосыны?
?орында еск? к?йш?лерд?? (Бег?мсал Орымбеков) орындауында?ы таспалар са?тал?ан, б?л жазбаларда
То?аны? ?Сарыжайлауы? бос б?рауда ?сем шерт?лед?. Алайда, м?ны ?лг? етуге ынталанып ж?ргендер
жо?. М?ндай жа?дайды? То?а м?расына пайдасынан г?р? зияны к?п. Солай бола т?ра, к?й астарында?ы
То?аны? ?з?нд?к дара ?олта?басы ш?дер? шеш?лмеген аттай екп?ндеп-а? к?р?нед?. Ал, С?г?р болса
Ы?ыласты? ?обызда?ы к?йлер?н т?гел тартып, То?аны? тарту м?нер?н мейл?нше шег?не жетк?зе игерген
жал?ыз дарын.
То?а к?йлер? мен С?г?р шы?армаларыны? б?р ?олдан шы??андай ??састы?ыны? м?н? осында.
Ы?ыласты? ?Жезки?г?н? То?а к?йлер?н?? шебер? - Ма?ауия Хамзинн?? домбырада тартуы кез?нде ешк?мд? та? ?алдыр?ан о?и?а бол?ан жо?, халы? оны аспапты? ауыс-т?й?с? б?рыннан ?алыптас?ан ?аратаулы? д?ст?рд?? жал?асы деп ?абылдады. ?аратау ?обыз ?нер? ?он?ан жер. ?обызшы Ы?ыластан
С?г?рге, С?г?рден Жаппас?а ж???ан ?обыз бен домбыраны б?лмейт?н тел?о?ыр к?йш?л?к тек Соза?та
салтанат ??р?ан. С?г?р Ы?ыласты? т?л ш?к?рт? рет?нде осы ек? аспапты те? ме?герген. М?ндай феномен
С?г?рд?? ш?к?рт? - Жаппас ?аламбаевта да болды. ?аратау к?йш?л?к мектеб?н?? ?Ар?а мектеб?нен ерекшел?г? мынау? дейт?н б?рден-б?р айырмасы осы болса керек. ?аратау шертпелер?н?? басында С?г?р
?л??лыны? (1882-1961) т?руы за?ды ??былыс, ?з?не дей?нг? к?йш?лерд?? м?расын барынша ме?герген
дарын ?з сазгерл?г?мен жа?а белеске к?тер?лд?. С?г?р еск? к?йш?л?кт?? салтын са?та?ан е? со??ы домбырашы; ол к?йд? ек? тарт?ызбай ?айталау, жанынан суырып-салып к?й шы?ару, б?р тарт?анын
?айталамай та?нан-та??а к?й тол?ау сия?ты б?рын?ы ?нерпаздарды? жолын ?стан?ан дарын иес? болды.
?аратаулы? шертпен?? кей?нг? ?рпа??а б?зылмай жету?не талмай е?бек ет?п ж?рген зиялы, а?с?йек
адам. Т?леген, Генералдармен б?рге ж?р?п, бауырлы? ?арым-?атынаста бол?ан, к?йлер? б?рнеше
к?таптар?а к?рген ар?алы к?йш?.
Домбыра мен ?обызда ?атар тартылатын ?Кертол?ау? к?йлер цикл? Каратау мектеб?нде айры?ша
дамы?ан. К?йд?? ар?ы жанрлы? аны?тамасы ? тол?ау. ?Кертол?ау? жыраулы? ?нерден ауыс?ан к?й
атауы, тол?ау с?з? аспапты? орындау?а т?скенде ?Кертол?ау? болып ?згерген сы?ылды. К?йде кездес?п
отыратын штрихтар мен обертон?а ??сас ?арлы?ы??ы дыбыстар ?обыз ?ия?ына ел?ктеуд?? ?сер?нен
ту?ан. Осымен парапар келет?н ??о?ыр? к?й тараулары да ?обыздан ауыс?ан (?Жолаушыны? жолды
?о?ыры?) сарын. Б?л к?йлерд?? жанрлы? тег? аспапты? десек те, ?аза?ы ?ара ?ле?дерд?? ?уен? ?айырма
рет?нде ?осамжарлана шерт?лет?н?н а??ару ?иын емес. К?д?мг? Ар?а ?ндер?н?? ?з?мен ??рыл?ан ?уенд?к
форма ??аратау шертпелер?? тарауларыны? туылуына салдар болды. С?р?, ?аза?та ке? тара?ан ?Жыр
к?йлер?? жанрыны? шертпедег? к?р?н?с? осы болар. ?аратау к?йлер?н?? ?ш?нде тарма?ты к?йлер топтамасы ерекше к?зге т?сед?.
Б?лар?а ?Бесжор?а?, ?То?ыз тарау? к?йлер? жатады. Тарма?ты к?йлерд?? шы?у кезе?? Байж?г?т,
Т?тт?мбеттер заманына т?стас келед? десек, б?л Алтайдан Ар?а?а дей?н ?ркендеген к?йш?л?к ?рд?с
?аратау айма?ына дей?н ?серл? бол?анын а??артады. ?аратау мектеб?н?? к?йлер?н нота?а т?с?ру саласында М?хит Айт?алиев, Жаулыбай Иман?лиев, У?ли Бекенов, Б?л?л Ыс?а?ов, Абдулхамит Райымбергенов, Р?стем К?лшебаев, М?рат ?бу?азин сия?ты зерттеуш?лер аянбай тер т?кт?. Соза? к?йш?лер?н??
?м?р? жайлы ??нды деректер жаз?ан жазушыларымыз ? Т?кен ?л?м??лов, Т?леген То?бергенов, А?селеу
Сейд?мбеков, С?леймен Т?бриз?лы, ?теш ?ыр?ызбаев, Т?ре?али Т?шеновтер.
?аратау мектеб?н?? ?з?н д?ст?рлеп ?ста?ан к?йш?лерден ? Рымхан ?б?лханов, Ер?али ?л?мхан?лы,
Саян А?молда, С?рсен?али Ж?збаевтарды? атын атау?а болады. ?аратау к?йш?л?к мектеб? б?л к?нде
?з би?г?не шы?ып, б?р к?й отауы болып отыр?ан иг? м?рамыз, оны жал?астырушы ?рпа?ты? ?з?лмеу? ?аратау к?йш?л?г?н?? бекзатты?ын, сазыны? шал?арлы?ын к?рсетед?.
??рылтайшысы: Жа?аар?а ауданыны? ?к?мд?г?
ЖШС басшысы - бас редактор
Газет ?аза?стан Республикасы М?дениет ж?не а?парат
К?ШМА?АНБЕТОВ Бахтияр На?ыпбек?лы
министрл?г? 18.06.2012 жылы т?ркел?п,?12845 - Г ку?л?к
МЕНШ?К ИЕС?:Ауданды? ?Жа?аар?а? газет?н?? ЖШС
бер?лген.
Мекен-жайымыз: 100500, ?ара?анды облысы, Жа?аар?а ауданы, Атасу кент?,
Т?уелс?зд?к да??ылы, 2 -?й. Телефондар: 2-85-45, бухгалтер 2-80-52, т?лш?лер б?л?м? Жариялан?ан ма?ала авторыны? п?к?р? редакция к?з?арасын
б?лд?рмейд?
2-71-01
ИИК KZ47319F010000371320, БИН 010340002761, БИК ABKZKZKX, КОД 17,
Жарнамалар мен хабарламаларды? мазм?нына жарнама
РНН 240400001948, АО ?БТА БАНК? г. Жезказган
беруш? жауап беред?
Газет ?Арко? ЖШС баспаханасында басылады:
?ара?анды ?аласы, С?тбаев к?шес?,15
Офсетт?к басылым
К?лем? б?р баспа таба?
Аптасына б?р рет шы?ады
Индекс 66282
Таралымы 1900 дана
Тапсырыс ?41
Автор
zhanzbc
Документ
Категория
Филология
Просмотров
189
Размер файла
56 019 Кб
Теги
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа