close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

10 класс - родн. баш. яз. и литер.

код для вставки
1.Аңлатма яҙыу
Башҡорт телен предмет булараҡ өйрәнеүселәргә башҡорт мөхитендә үҫмәгән,рус һәм башҡа телдә эшләүсе
мәктәптәрҙә белем алғ ан балалар инә.Был эш программаһы түбәндәге программағ а нигеҙләнеп төҙөлдө:
Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән программа.(Уҡытыу урыҫ телендә алып барылғ ан мәктәптәрҙең I-XI
кластары өсөн). БР Мәғ ариф министрлығ ы.Тикеев Д.С.,Толомбаев Х.А.,Хөснөтдинова Ф.Ә.Өфө- 2005.
2008 йылда сығ арылғ ан яңы программа бөгөнгө көндә мәктәптә булғ ан дәреслектәргә тап килеп
бөтмәй.8 класс өсөн дәреслек тулы килеш 2005 йылғ ы программа йөкмәткеһенә тура килә.Шулай уҡ
10 һәм
11кластар өсөн дә башҡорт теленән уҡыу курсы
тәҡдим ителгән.Шуғ а ярашлы эш
программаһы үрҙә күрһәтелгән программа нигеҙендә төҙөлдө.
Был йүнәлештә эшләүсе мәктәптәрҙә башҡорт телен уҡытыуҙың маҡсаттары һәм бурыстары:
1.Уҡыусыларҙы башҡорт әҙәби телендә дөрөҫ һөйләшергә,өйҙә,йәмғ иәт урындарында,хеҙмәт процесында
башҡорт әҙәби телен практик файҙаланырғ а өйрәтеү.
2.Башҡорт теленең фонетик,лексик,грамматик нормалары буйынса белем һәм күнекмәләр биреү.
3.Башҡорт телендә нәшер ителә торғ ан гәзит-журналдарҙы,әҙәби китаптарҙы үҙ аллы уҡып аңлау
күнекмәләрен биреү.
4.Үҙ фекереңде билдәле кимәлдә бәйләнешле итеп һөйләй һәм яҙа алыу күнекмәләрен формалаштырыу.
5.Телде
өйрәнеү
барышында
балаларҙы
мәҙәниәте,сәнғ әте,әҙәбиәте,башҡорт
һ.б.таныштырыу,уларҙы
башҡорт
башҡорт
йолалары,күренекле
донъяһына
алып
халҡының
фәһемле
шәхестәре,тыуғ ан
инеү,башҡорт
тарихы,бай
илдең
халҡына,уның теленә,үҙе
тәбиғ әте
йәшәгән
төйәккә ихтирам һәм һөйөү тәрбиәләү.
6.Рус
һәм
башҡорт
телдәрен,әҙәбиәтен
өйрәнеү
нигеҙендә,балаларҙа
тәрбиәләү,уларғ а илһөйәр һәм интернациональ тәрбиә биреү.
2. Уҡыу предметына дөйөм характеристика
туғ ан
телгә
ихтирам
Коммуникатив компетенция телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәре, һөйләү һәм яҙма телмәр төрҙәрен
үҙләштереүҙе иҫәптә тотоп, тел материалын һәм күнекмәләрҙе кәрәкле ситуацияларҙа ҡуллана
алыуҙы талап итә.
Коммуникатив компетенция аралашыуҙың маҡсатын билдәләй, телмәр ситуацияһын баһалай белеүҙе,
аралашыусының
коммуникация
ысулдарын
һәм
ниәттәрен
иҫәпкә
алыуҙы,
адекват
стратегик
аралашыуҙы һайлауҙы һәм үҙ телмәреңде аңлы рәүештә үҙгәртеүгә әҙер булыуҙы күҙ уңында тота.
Тел һәм лингвистик компетенция йәмғ иәт күренеше булараҡ тел тураһында тейешле белемде
үҙләштереү нигеҙендә уның төҙөлөшөн, үҫешен, хәрәкәттә булыуын формалаштырыуҙы аңлата, башҡорт
әҙәби теленең төп
төҙөлөшөн
нормаларын үҙләштереү, һүҙлек
байытыу,
фән
булараҡ
лингвистика
запасын
тураһында
һәм
уҡыусы
тейешле
телмәренең грамматик
белем
биреү,
төрлө
төрҙәге
лингвистик һүҙлектәр менән ҡуллана белеү.
Мәҙәни компетенция туғ ан телдең мәҙәниәтен сағ ылдырыусы форма булараҡ аңлауҙы күҙ уңында
тота, тел һәм халыҡ тарихының бәйләнештә булыуын, башҡорт теленең милли- мәҙәни үҙенсәлеген,
башҡорт телмәр этикет нормаларын үҙләштереүҙе, халыҡ- ара аралашыу мәҙәниәтен үҙләштереү,
милли мәҙәни компетентлы һүҙҙәр мәғ әнәһен аңлатыуҙы белдерә.
Башҡорт теле курсының коммуникатив- эшмәкәрлек йүнәлешен көсәйтеү, уны белем алыуҙа
метапредмет һөҙөмтәләргә йүнәлтеү кешенең тышҡы мөхиткә тиҙ яраҡлашыу һәләтле һәм унда әүҙем
эшмәкәрлекте дауам итергә һәләтле булараҡ, функциональ грамоталылыҡты формалаштырыуҙың
мөһим шарттары булып тора.
Функциональ грамоталылыҡтың мөһим индикаторы- предмет- ара статус: коммуникатив
универсаль уҡыу эшмәкәрлеге (телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәре менән эш итеү, тиңдәштәр һәм оло
кешеләр менән телмәр ҡора алыу, телдән һәм яҙма телмәрҙе адекват ҡабул итеү, аралашыу процессында
яҙма һәм һөйләү телмәре нормаларын һәм башҡорт телмәр этикетын һаҡлау); танып белеү универсаль
уҡыу эшмәкәрлеге (проблеманы аныҡлау, дөрөҫ аргументлай белеү, логик яҡтан дөрөҫ фекер йөрөтөү,
иҫбатлай, табыу, раҫлаусы йәки кире ҡағ ыусы тезис килтереү, библиографик эҙләнеүҙе тормошҡа
ашырыу, төрлө сығ анаҡтарҙан кәрәкле мәғ лүмәтте һайлап ала белеү, уҡыу маҡсатын билдәләү);
регулятив универсаль уҡыу эшмәкәрлеге ( эшмәкәрлек маҡсатын ҡуя һәм аныҡ итеп әйтә белеү,
эшмәкәрлекте эҙмә – эҙлекле планлаштыра, кәрәкле саҡта үҙгәртә белеү, үҙ контроль, үҙ баһалау, үҙ
коррекциялауҙы тормошҡа ашырыу) .
3. Башҡорт(туғ ан) теленең уҡыу (белем биреү) планындағ ы урыны.
Уҡытыу урыҫ телендә алып барылғ ан мәктәптәрҙә,Башҡортостан Республикаһы Мәғ ариф министрлығ ы
тарафынан тәҡдим ителгән уҡытыу планы буйынса,башҡорт телен аҙнаһына 3-әр сәғ әт ваҡыт
бүленә.Был дәрестәрҙә уҡырғ а һәм яҙырғ а өйрәтеү бер дәрес рамкаһында ойошторола,йәғ ни ,башҡорт теле
дәрестәре интегратив форманы ала.
4. Уҡыу предметын үҙләштереүҙең шәхсән, метапредмет, предмет һөҙөмтәләре. “Башҡорт( туғ ан) теле”
предметының өйрәнеү һөҙөмтәләре
Төп мәктәп сығ арылыш уҡыусыларының башҡорт (туғ ан)ттеленән прграммаһы үҙләштереүҙең шәхси
һөҙөмтәләре булып түбәндәгеләр тора:
1. Башҡорт телен башҡорт халҡының төп милли- мәҙәни ҡиммәте булараҡ аңлау, интеллектуаль,
ижади һәлтлектәрен һәм шәхестең мораль- этик сифаттарын үҫтереүҙә туғ ан телдең ролен, уның
мәктәптә белем алыу процессындағ ы әһәмиәтен билдәләү;
2. Башҡорт
теленең
эстетик
ҡиммәтен
аңлау;
туғ ан
телгә
ҡарата
ихтирам,
уның
менән
ғ орурланыу тойғ оһо тәрбиәләү, милли мәҙәни сағ ылыш булараҡ, башҡорт теленең таҙалығ ын
һаҡлау тураһында хәстәрлек күреү, телмәр камиллығ ын үҫтереүгә ынтылыу;
3. Аралашыу процессында кәрәкле һүҙлек запасына эйә булыу һәм үҙ фекереңде еткереү өсөн тейешле
грамматик сараларҙы үҙләштереү; үҙ телмәреңде күҙәтеү, уны баһалау күнекмәләрен булдырыу.
Башҡорт (туғ ан) теле программаһын үҙләштереүҙең метапредмет һөҙөмтәле булып:
1. Телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙөрен үҙләштереү:
Аудирование һәм уҡыу:

Телдән һәм яҙма хәбәр иткән мәғ лүмәтте адекват ҡабул итеү;

Төрлөсә уҡыу күнекмәләрен булдырыу, төрлө стилдәге, жанрҙағ ы текстарҙы үҙләштереү;

Һайлап алыу алымдары менән эш итә белеү һәм тәғ әйен темағ а материалды системағ а
килтереү

Стилистик үҙенсәлектәрҙе иҫәпкә алып, йөкмәткенән һәм ҡулланылғ ан тел сараларынан
сығ ып, фекерҙе сағ ыштыра алыу;
Һөйләү һәм яҙ ыу:

Алдағ ы уҡыу эшмәкәрлегенең маҡсатын билдәләү һәләтлелеге, хәрәкәттең эҙмә – эҙлеклелеге,
өлгәшелгән уңыштарҙы баһалау, телдән һәм яҙма адекват аныҡ итеп әйтеү;

Тыңлағ ан йәки уҡылғ ан әҫәрҙе һөйләй белеү

Төрлө жанрҙа һәм стилдә бирелгән ситуацияғ а ҡарап яҙма һәм телдән текст төҙөй белеү

Телдән һәм яҙма формала үҙ фекреңде еткерә белеү

Телмәрҙәге
төрлө
аралашыуҙың орфоэпик,
лексик,
грамматик,
башҡорт
әҙәби
теленең
стилистик нормаларын һәм яҙма телдә төп орфографик һәм пунктацион ҡағ иҙлрҙе һаҡлау
Предмет һөҙөмтәләре:
1. Телдең
төп
функциялары
тураһында,
башҡорт
теленең
башҡорт
халҡының
милли
теле,
Башҡортостан Республикаһының дәүләт тедле булыуы тураһында, тел һәм халыҡ мәҙәниәтенең
бәйләнештәре тураһында, кеше һәм йәмғ иәт тормошондағ ы рле тураһында ҡараш булдырыу
2. Гуманитар телдәр системаһында туғ ан телдең урыны һәм мағ арифта уның тулыһынса ролен
аңлау
3. Туғ ан тел тураһында төп фәнии нигеҙҙе үҙләштереү
4. Башҡорт теленең лекусикаһы һәм фразеологияһының төп стилистик ресурстарын, башҡорт
әҙәби теленең төп нормаларын үҙлштереү
5. Телдең төп берәмектәрен, грамматик категорияларын анализлау һәм таныу
6. Һүҙгә төрлө анализ төрҙәрен яһау
7. Тел- һүрәтләү саралары һәм уларҙы үҙ телмәреңдә ҡулланыу
8. Туғ ан телдең эстетик функцияһын таныу, матур әҙәбиәт текстарын анализлағ анда телмәрҙең
эстетик кимәлен баһалау
4.Уҡыу предметының (курс) йөкмәткеһе
Темалар
№
Дәрестәр һаны
1. Башҡорт совет осоро әҙәбиәтенең формалашыуы.
1
2. Д.Юлтый ижады.
6
Тел тураһында дөйөм төшөнсә.
3. Ә.Вәлиди тормошо һәм ижады.
4
Тел тураһында дөйөм төшөнсә.
4.
М.Буранғ олов тормошо һәм ижады.
7
Графика һәм орфография.
5. Ғ .Хәйри тормошо һәм ижады.
4
Лексика һәм фразеология.
6. Утыҙ ынсы йылдар әҙәбиәте.
1
7. Һ.Дәүләтшина тормошо һәм ижады.
4
Һүҙ ьяһ алыш һәм һүҙ төҙөлөшө.
8. Әҙәби портреттар.
1
Морфология.
9. Бөйөк Ватан һуғ ышы йылдарындағ ы әҙәбиәт
6
10. Р.Ниғ мәти тормошо һәм ижады.
6
Морфология.
11. Б.Бикбай тормошо һәм ижады.
16
Морфология.
12. З.Биишева тормошо һәм ижады.
7
Морфология.
13. Һуғ ыштан һуңғ ы осор әҙәбиәте.
1
14. Н.Нәжми тормошо һәм ижады.
4
Морфология.
15. Үтелгәндәрҙ е ҡабатлау.
1
(бәйләнешле т/ү -5)
69
Бөтәһе
5.Календарь- тематик планлаштырыу
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте
10-сы синыф
Тикеев Д.С., Ғафаров Б.Б., Хөснөтдинова Ф.Ә.
№
Темалар
Дәрес
Дәреслек
Күргәҙмә
Өйгә
һаны
бите
материал
эш
1-се сирек
1
Тел ғ илеменең
Үтәлеше
3.09
1
4-8
Плакат, схема
1-се күнегеү
1
9-12
Схема
9-сы күнегеү
5.09
1
12-13
13-сө күнегеү
10.09
4
102-
бүлектәре
2
Лексика нимә
өйрәнә
3
Актив һәм пассив
һүҙҙәр
4-7
Д.Юлтый Ҡарағ ол.
З.Вәлиди Туғ ан.
12.09,17.09,
130
Ҡан
8
Таблица, портрет
1
Хәтирәләр.
107-
19.09,24.09
Дәреслек, портрет
117
Һорауҙарғ а
27.09
яуаптар
әҙерләргә
9
Синоним,
1
Журналдар, һүҙлектәр
34- се күнегеү
1.10
Таблица
44-се күнегеү
3.10
Яҙып бөтөрөргә
8.10
Һөйләргә
10.10,15.10
антоним, омоним
10
Фразеология
1
11
Изложение Мөхәббәт
1
12-
Мөхәмәтша
2
13
Буранғ ол. Башҡорт
25- 27
138-
Таблица, портрет
153
әҙерләнергә
туйы
14
Һүҙьяһалыш
1
29-30
Таблица
55- се күнегеү
17.10
15
Фонетика, графика
1
16
Контроль диктант
1
17
Үтелгәндәрҙе
1
33-39
Таблица
64-се күнегеү
22.10
24.10
29.10
ҡабатлау
2-се сирек
1-2
Ғ. Хәйри. Боролош
2
154-
Портрет,йыйынтыҡтары
172
3
Орфография,
Һөйләргә
5.11,7.11,
әҙерләнергә
12.11
1
40-44
Таблица
69- сы күнегеү
14.11
4
137-
Дәреслек
Һөйләргә
19.11,21.11
әҙерләнергә
26.11,28.11
Үҙегеҙҙе
3.12
орфоэпия
5-8
Һ. Дәүләтшина.
Ырғ ыҙ
9
Морфология. Исем.
144
1
45-54
Таблица
тикшерегеҙ
10-
С.Мифтахов. Дуҫлыҡ
11
һәм мөхәббәт.
12
Ғ.Сәләм. Бала
2
Инша Бала-
Йыйынтыҡ
214
1
поэмаһы
13
200215-
Йөкмәткеһен
5.12,10.12
белергә
Йыйынтыҡ
224
Һорауғ а
12.12
яуаптар
1
Яҙып бөтөрөргә
17.12
81-се күнегеү
19.12
тормош йәме
14
Сифат
1
15
Контроль диктант
1
54-57
Таблица, журналдар
24.12
16
Хаталар өҫтөндә эш
1
26.12
3-сө сирек
1
Һан төркөмсәләре
1
58-61
Таблица
87- се күнегеү
16.01
2-4
Рәшит Ниғ мәти
3
225-
Плакат
Һөйләргә
21.01,23.01,
әҙерләнергә
28.01
99-сы күнегеү
30.01,4.02
Яҙып бөтөрөргә
6.02,
197-
Һөйләргә
11.02,13.02
204
әҙерләнергә
18.02,20.02
Яҙып бөтөрөргә
25.02
ижады
5-6
Алмаш
242
2
62-70
Терәк-схема
төркөмсәләре
7
Изложение Бал
1
ҡорто
8-
Б.Бикбай Ҡарлуғ ас.
4
11
Аҡсәскә
12
Инша Атайҙың роле
1
13
Рәүеш
1
43-44
Схема
102-се күнегеү
27.02
14-
Ҡылым.
2
70-79
Плакат
114- се күнегеү
4.03,6.03
15
Һөйкәлештәр.
16
Контроль диктант
1
11.03
Әсәкәйем
17
Хаталар өҫтөндә эш
1
18
Синыфтан тыш
1
уҡыу
19
Ҡабатлау
44-46
Плакат
13.03
Журналдар, китаптар
19.03
күргәҙмәһе
1
Плакат
Үтелгәндәрҙе
иҫкә
төшөрөргә
20.03
4-се сирек
1-2
2
Ҡылым
төркөмсәләре
3
248-
Плакат, таблица
129- сы күнегеү
1.04,3.04
Таблица
Һорауғ а
8.04
265
Ҡылым йүнәлештәре
1
яуаптар
яҙырғ а
4-8
З. Биишева ижады
5
270-
Таблица, карточкалар
313
Һөйләргә
10.04,15.04,
әҙерләнергә
17,04,22.04,
24.04
9
Инша
1
10
Ярҙамсы һүҙ
1
29.04
89-95
Таблица, схемалар
147- се күнегеү
6.05
төркөмдәре
11
Контроль диктант
1
12-
Н.Нәжми ижады
3
14
8.05
314-
Йыйынтыҡтары
Ятларғ а
340
15
Изложение
1
16-
Үтелгәндәрҙе
2
17
ҡабатлау
13.05
15.05,20.05
Яҙып бөтөрөргә
Электрон дәреслек
Йомғ аҡлау дәресе
6.Белем биреүҙә файҙаланылған әсбаптар, методик ҡулланмалар.
22.05
27.05,29.05
Уҡыусылар өсөн әсбаптар:
Дәреслек.
Тикеев Д.С., Ғафаров Б.Б. Башҡорт теле: рус мәктәптәренең 10 класы өсөн бащҡорт теле һәм әҙәбиәте дәреслеге. -Өфө:
Башҡортостан “ Китап” нәшриәте, 2003.
Өҫтәлмә әҙәбиәт
1.Әсә теле.Башҡорт мәктәптәренең10-11 кластары өсөн дәреслек.В.Ш.Псәнчин.
2..Башҡорт теле.Юғары уҡыу йортона инеүселәр һәм педколледждар өсөн дәреслек.
3.Башҡорт теле (5-9) һәм әҙәбиәтенән 5-11) тест һорауҙары.И.Ә.Шарапов.Өфө-2000.
Уҡытыусылар өсөн әсбаптар:
1. Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен заманса уҡытыу.Уҡытыусылар өсөн
ҡулланма.М.И.Баһаутдинова,Г.Н.Йәғәфәрова,Өфө,Китап,2009.
2. Башҡорт теле һәм туған әҙәбиәт дәрестәрен үҙ-ара бәйләнештә уҡытыу.М.Б.Юлмөхәмәтов, Өфө-2008
3. Башҡорт теле,башҡорт әҙәбиәте .Электрон дәреслектәр.7-9,10-11,педколледждар өсөн.
4. Башҡорт теленең һүҙлеге.ике томда
5. Башҡорт теленең синонимдар,антонимдар,омонимдар,фразеологик һүҙлектәре.
6. Башҡортса-русса,русса-башҡортса һүҙлектәр.
7. Башҡорт теленең орфографик һүҙлеге.
8. Башҡорт теленән диктанттар йыйынтығы.5-9 Х.А.Толомбаев,С.В.Атнағолова, Өфө,Китап,2009.
9. Изложениелар өсөн текстар йыйынтығы.5-9.М.Ғ.Ғималова,С.М.Рәхимова. Өфө,Китап,2009.
10.Рус телле мәктәптәрҙә башҡорт телен уҡытыу.Методик күрһәтмә.
Ғәбитова З.М.Баһаутдинова М.И.һ.б.БМҮИ нәшриәте.Өфө-2008 йыл.
11. Әсә теле.дидактик материалдар.5,6,7,8-9,10-11 кл.В.Псәнчин. Өфө-2008
12.Электрон һүҙлектәр.
7. Ҡушымта
Контроль эштәр өсөн материалдар
Контроль диктант №1
Болоттарҙан аҡ ебәк селтәр бөркәнгән ҡараһыу зәңгәр күк йөҙөндә тулған ай йөҙә.Күпереп ятҡан йәшел үләндәр ,суҡ ҡайындар эсенә сумған
ауыл,айҙың күгелйем нурҙарына ҡойоноп ,серле йоҡоға талған.Бейек алабуталар,әремдәр араһынан саҡ ҡына күренеп ултырған кескәй бер
өй генә йоҡламай.Уның ҡоршалып бөткән быялалы бәләкәй генә тәҙрәһендә сысҡан күҙендәй генә ут бызылдай,ә унан тирә-яҡҡа үҙәк өҙгөс
әрнеүле моң тарала.Был моң ауыл янындағы ағын йылғаның сылтырауына,һандуғастарҙың сутылдашыуына,ҡамышлы күлдәрҙәге
тәлмәрйендәрҙең баҡылдашыуҙарына ҡушыла ла үкһеп-һыҡтап күккә күтәрелә.Был кескәй ауыл да,бөтә тауҙар,һыуҙар,туғайлыҡтар-барыһыбарыһы ошо моң аҫтында тирбәлеп,ҡайҙалыр әкрен генә ағалар төҫлө.
-Кем уйнай һуң ул көйҙө?(З.Биишева).
Өҫтәлмә эш.
1.Тексҡа исем бирегеҙ.
2.Ниндәй стилгә ҡарай?Уның үҙенсәлектәрен күрһәтерлек иҫбатлауҙар табығыҙ.
Контроль диктант №3
Ер.
Ер!Ниндәй таныш та беҙгә был ер.Беҙ ошо ҡарт һәм шул уҡ ваҡытта бик йәш ерҙең йөҙөндәге һәр бер йыйырсыҡтарҙы күреп,танып ,һиҙеп
беләбеҙ.
Бына тау.Бөтә тигеҙлектәр өҫтөнән ҡалҡып, тирә яғын мәғрур күҙәтеп тора ул бейек тау. Ул тыныс. Ләкин ошо тыныслыҡ аҫтында аҙмы ни
дауыллы көндәр һаҡлана!
Бына урман. Меңләгән ваҡ һәм эре тормоштоң бөтә тауыштары менән шаулап тора ул урман, һәм ошо тыйып алғыһыҙ шау аҫтында аҙмы ни
дәһшәтле аҙналар һаҡлана!
Бына йылға. Тулҡындар теле менән яр ташын ҡарай-ҡарай аға ул йылға. Ә йылғаның теге һәм был яҡ ярҙарында, онотолмаҫ иҫтәлек булып,
аҙмы тулҡынлы айҙар һаҡлана!
Бына ҡыя таштар, соҡорҙар, ҡурғандар. Быларҙың һәр береһе ниҙер кисергән. Ҡайһы саҡта йәш бала һымаҡ шатланғандар улар.
Был-ер. Яҡын да был ер, йылы ла был ер, һөйөклө лә был ер. Һәм уның һәр бер ваҡ ташы , һәр бер зифа ҡайыны ҡаты көрәш менән яулап
алынған. (Р.Ниғмәтиҙән.)
Контроль диктант №2
Шағир-һүҙ тылсымы эйәһе.
Рәми Ғарипов шиғриәте-моңло һәм күп буяулы поэтик ижад. Уның бар моңо һәм биҙәге барыһы ла тәбиғәттән, шуның менән улар тәбиғи ҙә,
ифрат төрлө лә. Ә һандуғас көйҙәренә көйләнгән шиғырҙар шәлкеме үҙҙәре генә ни тора!
Рәми Ғарипов шиғриәте өсөн уйсанлыҡ, тәрән моң, фекер тығыҙлығы хас. Ул ижад тыштан сабыр, эстән ялҡын төҫлө.Уның хатта мөхәббәт,
йәшлек уты менән һуғарылған лирик шиғырҙарында ла илерткес сафлыҡ, сабырлыҡ, ғорурлыҡ, хатта саялыҡ тойғолары ла әллә ни хәтле.
Мөхәббәт шағир өсөн Урал батыр эҙләгән Йәншишмә кеүек. Ә Йәншишмәнән эскән ғашиҡ- үлемһеҙ. Ғашиҡ шағирҙың шиғриәтте мәңгелек
итеүе бар. Өҫтәүенә, ул мөғжизәләргә ышаныр зат, йәиһә уны үҙе тыуҙырыусы. Шуға ла шағир-һүҙ тылсымы эйәһе.(108 һүҙ)
(Ғ.Хөсәйеновтан.)
Диктант №1
Тәржемә өсөн диктант.
Летнее утро.
Ночь уже стоит над озером и смотрит в его темную воду.В прибрежных камышах возятся журавли.
Всю ночь ярким пламенем горит наш костер.Листья берез не шевелятся.Роса стекает по белым стволом.Очень далеко кричит старый петух в
избе лесника.
В чудесной тишине наступает рассвет.Край неба на востоке зеленеет.Это лучшее время суток.Еще все спит.Спит вода, спят
рыбы,птицы.Только совы медленно и бесшумно летают около костра.
Мы говорим шепотом. Боимся спугнуть рассвет.Со свистом проносятся тяжелые утки.Туман начинает расстилаться над водой.Мы бросаем
сучья в костер.
Над озером поднимается солнце,начинается летний день.(По К.Паустовскому).
Изложение№1
Мөхәббәт.
Борон-борон заманда,күп йылдар артылышында булған,ти бер гүзәл ер.Ағастар,ҡуйы урман булып,ҡояштаы ҡаплар бейеклеккә
еткән.Мәғрур ҡаялары,күкрәк киреп,был ожмах утрауын һалҡын бурандарҙан,әсе елдәрҙән һаҡлаған.Шишмәләре саф,таҙа булған,ә
тәме,шифаһы үлер сиккә еткән кешене лә аяҡҡа баҫтырған.Яландарҙа береһенән-береһе матурыраҡ,алһыуыраҡ хуш еҫле гөлдәр
үҫкән.Сәскәнән сәскәгә хуш еҫле бал йыйып бал ҡорттары осҡан.Был матурлыҡҡа һоҡланып көнө-төнө һандуғас һайраған.
Ошо ерҙә бер егет йәшәгән.Үҙе уңған,төҫкә сибәр,буцға һомғол,көслө икән.Бейек тау баштарына менеп,бөркөттәрҙең осоуын
күҙәткән,күкрәк тултырып йырлаған.Уҡ-һаҙағын тотоп ,урман-яландарҙы гиҙгән,һунарсылыҡ иткән.Хәлдән тайып сарсағанда,ятып
шишмәләрҙән һыу эскән.
Ләкин ни генә эшләһә лә ,нимәгә генә тотонһа ла,күңеле болоҡһоп тик торған.,ниҙер етмәгән,күңеле ҡайҙалыр саҡырған,өмөтләндергән.Ул
ошо мөғжизәне эҙләп, бар ерҙе ҡыҙырған.,тыуған еренән алыҫайғандан-алыҫая барған.Һәм түҙмәгән егет,бер көн хәлдән тайғас,күккә ҡарап
мөрәжәғәт иткән:”Эй,Ҡояш-әсәм!Тыңласы минең һүҙемде,ярҙам итсе?!Хәлем бик һәйбәттән түгел.Көндән-көн һарғаямын,кибәмен.Бар сер
йомғағын үҙенә йомған билдәһеҙ ҡошто таба алмайым.Кем ул?Нимә булды минең менән?”
“Эй,балам,балам!Мөхәббәтһеҙ кеше йәшәмәй тигәндәре дөрөҫ икән.Ниндәй генә йән эйәһе булһа ла,парлы булырға тейеш.Ана коштарға
ғына ҡара, нисек күңелле һайрайҙар. Ә һин бөр үҙең, янында һинең ҡүңеленде иш итерҙәй кешенең юҡ-шуға ауыр. Ярҙам итәм мин һиңә,
улым. Үҙемдең баламды-ҡыҙымды бирәм. Тик шартымды ғына тыңла: бер ҡасан да уға ауыр һүҙ әйтмә, ауыр вакыттарҙа ла ҡул күтәрмә.
Сөнки ул – илаһи зат. Һине яратыр, һиңә бәхет бирер өсөн тыуған ул. Усаҡ йылыһын да һаҡлаусы, киләсәгеңде дауам иттереп йәм биреүсе
лә ул буласаҡ. Күп нәмә һинән торасаҡ. Йәберләмә, ишеттеңме, һәр саҡ ихтирам ит!”
Ошо һүҙҙәрҙе әйткән дә Ҡояш-әсә ергә алтын уҡтарын йүнәлткән. Егет был тиклем дә яҡтылыҡта күҙҙәрен йомған. Бер ни тиклем ваҡыттан
һуң күҙен асып ҡарай ҙа хайран ҡала. Алдында тал сыбығылай зифа буйлы, оҙон ҡара сәсле, ҡарлуғас осошон хәтерләткән ҡашлы, бешкән
муйыл төҫөндәге ҡара күҙле һылыу ҡыҙ баҫып тора. Тыйнаҡ ҡына йылмая ла: “Һаумы, егет кеше!Мин һинң хәләл ефетең булам! Ауыр
саҡтарҙа ярҙам итеүсе, бейеклектәргә этәреүсе, яҡшы эштәргә өндәүсе мин булырмын”-, ти ул.
Ә егет ҡыҙға ҡарап,күҙен дә ала алмай тора,ти.Ҡараңғы төндәрҙә йондоҙҙар киңлегендә эҙләгән,ялан-ҡырҙарҙа тапмаған,һунарҙа атмаған
мөғжизәнең ошо икәнен аңлаған.Һәм шул көндән башлап Егет менән Ҡыҙ бик бәхетле,татыу йәшәй башлағандар.Үҙҙәре кеүек уңған,матур
балалар үҫтергәндәр.
-Оҡшанымы әкиәт?-Өләсәйем яратҡан һорауын биреп ҡуйҙы.
(Балалар фольклоры)
Изложение№2
Бал ҡорто-күмәкләп тереклек итеүсе ҡаяулы яры ҡанатлы бөжәктәр вәкиле.Кеше уны боронғо замандарҙан уҡ үрсетә.Бал,балауыҙ,бал
ҡортон алыу маҡсатында,кеше бал ҡортон бөтә Ер шарында аҫрай.Ул бөжәктәр башҡаларҙан ҡылыҡтарының ҡатмарлы булыуы менән
айырыла.
Умартала йәшәгән бал ҡорттары күсендә түлле бер инә ҡорттоң нәҫеле булған 10 000-50 000,ә ҡайһы берҙә 100000эшсе ҡорто була.Бал
ҡорттарында яңы күс май-июнь айҙарында барлыҡҡа килә. Уның өсөн умартала ата ҡорттар,йәки эреғорттар,үҫтерелә һәм йәш инә ҡорт
үҫтереү өсөн күҙәнәктәр яһала.Йәш инә ҡорт үҫеп сыҡҡас,ҡарт инә ҡорт күстең яртыһын эйәртеп,умартанан осоп китә-күс айыра.
Яңы умарта табылғас,эшсе ҡорттар балауыҙҙан алты ҡырлы кәрәҙҙәр яһай.Күҙәнәктәргә улар запас аҙыҡ-нектар һәм сәскәләрҙең һеркәһен
йыя.Үҫеп килеүсе быуынды һәм инә ҡортто ашаталар.
Яҙын,көндәр йылынғас,эшсе ҡорттар умарталарҙан сыға.Тәүге сәскәләрҙән эшсе ҡорттар сәскә һеркәләре һәм нектар йыя башлай.
Йәйҙең икенсе яртыһында эшсе ҡорттар ҡышҡылыҡҡа бал әҙерләй.Һалҡындар башланғас,ҡорттар умарталағы бөтә ярыҡтарҙы балауыҙ
менән һылай һәм ҡышлауға әҙерләнә.Ҡышын улар кәрәҙҙәр аҫтында тығыҙ булып йыйылып ултыра һәм әҙерләнгән бал менән
туҡлана.(Биология).
Зачет өсөн текстар.№2-10 класс.
«Төн. Башҡорт ҡыҙының тәңкәле еләне шикелле, күҙҙең яуын алып, йымылдап торған аяҙ күктә,алтын табаҡтай, тулған ай йөҙә. Таллыҡта
һандуғастар сутылдаша. Тирәк башында кәкүк саҡыра. Күләүектә тәлмәрйендәр баҡылдаша. Оло Эйек йылғаһы, үҙенең мәңге шат, шаян
йырҙарын һандуғас моңдарына мансып, ҡыуана-көлә, бер өҙлөкһөҫ сылтарап аға ла аға...»
Ошондай шиғри картина менән башланып китә Зәйнәб Биишеваның «Яҡтыға» исемле трилогияһы. Иң элек ана шул гүзәл яҙғы төндәрҙең
береһе, Оло Эйек буйында ултырған башҡорт ауылы, бәләкәс кенә, ләкин зирәк аҡыллы, яҡты күңелле Емеш һәм уның ата-әсәһе, туғандары
менән танышып, беҙ инде артабан ҙур тарихи ваҡиғалар эсенә, революция һәм граждандар һуғышы дәүерендә халҡыбыҙҙың яҙмышын һәм
көрәшен, ҙур уй-хыялдарын һәм ынтылыштарын һүрәтләгән образдар донъяһына инеп китәбеҙ.”Кәмһетелгәндәр”,”Оло Эйек
буйында”,”Емеш” тигән романдарҙы берләштереүсе был киң ҡоласлы трилогияны кемдәр генә белмәй ҙә,кемдәр генә яратып
уҡымай!Трилогия ҙур талант эйәһе Зәйнәб Биишеваның башҡорт милли прозаһын үҫтереүгә индергән ҡиммәтле ижад емеше,ижад
ҡаҙанышы булды.(Р.Шәкүр.)
1.Текстың идеяһын,темаһын билдәлә.
2.Һүҙьяһалыш ысулдарына миҫалдар яҙ.
3.Һүҙ составы буйынса тикшер:ҡиммәтле,һүрәтләгән.
4.7 һөйләмдәге тыныш билдәләренең ҡуйылышын аңлат.
Оҙон юл. Тирә-яҡта ҡалын урман.Октябрь башында уҡ ғәжәп бер төҫкә инә лә оҫта сигелгән келәмгә оҡшап ҡала икән ул.Әлморон менән
миләш ҡыуаҡтары, һырға таҡҡан ҡыҙҙар кеүек, ҡыҙыл төймәләргә күмелеп ултыра. Яланғас ағастар һыҙатын, төрлө хәүефтәрҙән
һаҡлағандай, көслө имәндәр уратып алған. Уларҙың ҡараһыу-ҡыҙылһыу япраҡтары аҡрын ғына ҡыштырлаша. Артабан инде йәй ҙә йәшел,
ҡыш та йәшел шыршылар, күкшел ҡарағайҙар теҙелешеп китә. Был һылыуҙар, дәрәжә һаҡлағандай, тын ғына баҫып торалар.
Урман да тау, тау ҙа урман.
Юлдың осо ла, ҡырыйы ла күренмәй. Тау һәм урман диңгеҙендә яңғыҙ елкән шикелле йөҙәһең дә йөҙәһең. Япа-яңғыҙың сәғәттәр буйы
бараһың. Ниһайәт, аҡһыл төтөн күҙгә салына. Тимәк, кешеләр йәшәй был тирәлә.
Юл оҙон. Юл кеүек үк оҙон уйҙар. Хөрмәт саптарҙың лерт-лерт юртыуына һикерә- һикерә алға тәгәрәүсе кырандасҡа ҡырын төшөбөрәк
ултырып алған да, береһен ишеп, икенсеһен һүтеп, уйҙарының осона сыға алмай килә. (Яр.Вәлиев.)
Өҫтәлмә эштәр.
1.Текстың стилен билдәләгеҙ,ошо стилгә хас үҙенсәлектәрен күрһәтегеҙ.
2.Текстың тибын асыҡлағыҙ.
3.”Ҡыуаҡтары”һүҙенә фонетик анализ яһағыҙ.
4. Фразеологизмдарҙы табығыҙ,мәғәнәләрен аңлатығ
Зачет №2. Текст өҫтөндә эш.
№1
Ат башҡорт һуғышсыһының айырылғыһыҙ дуҫы,яуҙашы булған.Башҡорт атына шул заман кешеләре ныҡ һоҡланған.Башҡорттар менән күп
аралашҡан генерал Чернов былай тип яҙған:”Башҡорттар үҫмер сағынан уҡ аттан айырылмай.Малайҙар дүрт-биш йәштән үк атҡа
атлана.Шуның өсөн уларҙың ат өҫтөндә арымауҙары аңлашыла.Үҙ ерҙәренән үткән хөкүмәт кешеләренең экипаждарын һыбай оҙатып
барыусы башҡорттарҙы йыш күрергә мөмкин.Арыу-талыуҙы белмәй,алты-ете сәғәт эсендә йөҙ саҡрым һәм унан да күберәк юл үтәләр.Һис
бер ҡаршылыҡтан ҡурҡмайҙар: һыуҙы ла улар йөҙөп сыға,ҡуйы урманды ла тәбәнәк аттарының йылғырлығы арҡаһында бик шыма уҙа,текә
үрҙе лә ,уйһыу ерҙе лә башҡорт атынан төшмәй сыға,ҡыҫҡаһы,йәйәү кеше йөрөй алған ерҙән ул һис ҡыйынлыҡһыҙ һыбай үтә.Аттары бөтә
талаптарға яуап бирә: еңел кәүҙәле,сыҙам,ҡурҡыу белмәй,шул уҡ ваҡытта түҙемле,йыуаш һәм арзан тора.”
Егет менән атты халыҡ һәр саҡ айырылғыһыҙ бер бөтөн итеп ҡараған.Йырҙа ла улар һәр саҡ йәнәш ҡуйыла.Мәҫәлән:
Алыҫтарҙан күгәреп,ай,күренә
Ирәндеккәй тауҙың аҡ ташы.
Ҡайҙа ғына бармай,ниҙәр күрмәй
Ир-егеткәй менән ат башы.
(Ә.Әсфәндиәров)
Эштәр.
1.Тестың стилен билдәлә,исем бир.
2.Һүҙьяһалыштың төрлө ысулына миҫалдар яҙ.
3.Анализла:айырылғыһыҙ,һуғышсыһының. 4.Морфологик анализ:дүрт-биш,йылғырлығы
Тест№1
1.Нимә ул әҙәбиәт?
А. Һүҙ сәнғәте Б. һынлы сәнғәт В.музыка һәм йыр сәнғәте
2.Совет әҙәбиәтенең төп жанры
А. романтизм Б.тәнҡитле реализм В. реализм Г.социалистик реализм
3. Д.Юлтый ҡайһы йылдарҙа йәшәгән?
А. 1893-1938 Б. 1880-1934 В.1895-1919 Г.1841-1907
4.»Барыһы хәйлә,барыһы золом,
Улар тик беҙҙе һаталар...”Был өҙөк Д.Юлтыйҙың ҡайһы шиғырынан?
А. “шинель” Б. “Ҡан баҙары” В.”Сумка” Г.”Һағыныу йырҙары”
5.Ат аҡтығы илгә бүре килтерә,тиҙәр,балам,уҫаллыҡҡа тәһәрәт кәрәкмәй ул
Кемдең һүҙҙәре?
А. Ҡарағол Б. Ҡыраубикә В. Гөлбикә Г.Ҡәҙерша
6. Ул Ригала механика заводында эшләгән,сәғәт оҫтаһы булған.
Кем ул?
А. Булат Б. Байғужа В. Новиков Г.Индрил
7. Ә.Вәлиди ҡасан йәшәгән?
А. 1890-1970 Б. 1893-1938 В.1880-1934 Г.1831-1895
8.Ә.Вәлиди юғары белемде ҡайҙа ала?
А.Ҡазанда Б. Анкарала В. Венала Г.Петербургта
9. Ә.Вәлидиҙең 1912 йылда баҫылған тәүге ғилми хеҙмәте нисек атала?
А. “Төрк тарихы” Б. “Бөрйән башҡорттары” В. “Хәтирәләр”
10. М.Буранғолов ҡайһы ауылда тыуған?
А. Юлтый Б. Әсән В.Үрге Ильяс Г.Хәсән
11. М.Буранғолға халыҡ сәсәне исеме ҡасан бирелә?
А. 1940 Б. 1944 В. 1946 Г.1950
12. М.Буранғол “Урал батыр”эпосын ҡасан яҙып алған?
А. 1910 Б.1908 В.1907 Г.1911
13.”Ашҡаҙар”драмаһында Йомағолдоң һөйгәне кем?
А. Таңһылыу Б. Дәүләтбикә В. Айбикә Г.Һандуғас
14. “Башҡорт туйы”драмаһының төп геройыА. Уралбай Б. Юлдыбай В. Буранбай Г.Айтуған
15. “Башҡорт туйы”драмаһы сәхнәгә ҡасан сыға?
А. 1926 Б.1930 В.1935 Г.1943
Автор
amsosh2inf
Документ
Категория
Филология
Просмотров
2 595
Размер файла
247 Кб
Теги
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа