close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

1. Тақырып бойынша кеңес - С.Аманжолов атындағы Шығыс

код для вставкиСкачать
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
С.АМАНЖОЛОВ АТЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК
УНИВЕРСИТЕТІ
Педагогика және психология факультеты
Бейорганикалық және аналитикалық химия
кафедрасы
Бейорганикалық химия бойынша 050606 «Химия»
мамандығына арналған
ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕН
Өскемен, 2006
Құрастырғандар: Тантыбаева Б.С., Касымова Г-Х.Б.
Пәннің оқу-әдістемелік кешені
Кафедра отырысында талқыланды
200 ж. «____»______№__хаттамасы
Пәннің оқу-әдістемелік кешені
ғылыми-әдістемелік кеңесінің
мәжілісінде талқыланып бекітілген
200 ж. «____»______№___хаттамасы
Түйіндеме. Химия пәні бойынша оқу-әдістемелік кешені «Химия»
мамандығының студенттеріне арналады. Онда дәріс пен
зертханалық сабақтарының негізгі мәселелері көрсетілген.
Студенттер пәнге байланысты материалды толық және тереңірек
игеру үшін оларға дәрістік сабақ конспектілері, тапсырманы
орындауға арналған кестелер, есептер, жаттығулар, зерханалық
жұмыс жоспары және тақырыптары, тестілер, бақылау мен өздік
бақылау сұрақтары, реферат тақырыптары, өздік жұмысты
ұйымдастыруға арналған әдістемелік ұсыныстар беріліп отыр.
050606
«Химия»
мамандығы
студенттеріне
арналған
«Бейорганикалық химия» пәнінің оқу-әдістемелік кешені.
/Тантыбаева Б.С., Касымова Г-Х.Б. - Өскемен: ШҚМУ баспасы,
2005.
С.Аманжолов атындағы
Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті
2
І ПӘННІҢ ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫ
(Syllabus)
1. Жалпы мәлімет
1.1 Пәннің аты: Бейорганикалық химия
1.2 Бейорганикалық және аналитикалық химия кафедрасы
1.3 Оөытушылардың аты жөні: Тантыбаева Батима
Сматаевна, Касымова Галина Хаджибекировна.
1.4 Оқытушылар туралы ақпарат: кафедрада болу уақыты,
электрондық адресі, телефоны:
1.5 Сабақ өткізетін орны: 425 аудитория, сабақ кестесі
бойынша
1.6 Кредит саны: 3
1.7 Оқу жоспарынан көшірме:
Курс
Сем.
Кредит Дәріс
саны
1
2
3
15
Сем.,
практ
.,лаб.,
сабақ
тар
30
СОӨ
Ж
СӨЖ
Барл
ығы
Бақы
лау
түрі
45
45
135
Емти
хан
1.8 Курстың пререквизиттері:
Бейорганикалық химияны оқу барысында білім негізі қажет
болатын пәндер: мектеп бағдарламасы көлеміндегі бейорганикалық
химия курсы, физика, математика, биология, география, бірінші
семестрде оқыған теориялық бейорганикалық химия курсы.
Бейорганикалық химияны оқу барысында студент келесідей білім,
білік дағдысын меңгеруі керек:
- Бейорганикалық химия негізін білуі керек;
- Периодтық жүйедегі химиялық элементтерді орны
бойынша
сипаттап,
қосылыстарындағы
тотықтырғыш,
тотықсыздандырғыш қасиетін саралап, табиғатта кездесуін, алу
әдісін, қосылыстарын, қолданылуын білуі керек;
3
- Стехиометрия заңдарын есептеу есептерінде қолданып, зат
құрылысы мен қасиеті арасындағы байланысты зат қасиетін
сипаттауда қолдана білу;
- Химиялық байланыс теориясының негізгі жағдайларын
бейорганикалық қосылыстардың қасиетін түсіндіруде қолдана білу;
- Тотығу- тотықсыздану терминінің мәнін түсініп, оны
бейорганикалық қосылыстардың қасиетін түсіндіруде қолдана білу;
- Сабаққа әзірленген кезде, реферат, курстық жұмыс
орындағанда анықтамалық, ғылыми – техникалық әдебиеттерді,
оқулықтар мен оқу құралдарын қолдана білуі керек;
- Химиялық эксперименттің негізгі икемділіктерін меңгеріп,
экспериментті орындау іскерлігін дамытуы қажет;
- Химиялық экспериментті орындау үшін қажетті аспаптар
құрып, олармен жұмыс істеу әдістемесін меңгеруі қажет;
- Химиялық экспериментті қауіпсіздік ережесіне сай,
сауатты орындау керек:
- Бейорганикалық қосылыстарды синтездеу жоспарын құрып
оны іске асыра білуі керек.
1.8
Постреквизиттер.
1.9
Бейорганикалық
химиядан
алған
білімдері
аналитикалық химия, кванттық химия, физикалық химия,
органикалық химия пәндерін оқуда және кейбір арнайы курстарды
оқуда қолданылады.
2. Курстың қысқаша сипаттамасы:
2.1 Курстың мақсаты:
Бейорганикалық химия – химиялық элементтердің олардың
қосылыстарындағы және жай зат ретіндегі қасиеттерін, құрылысын,
құрамын, реакцияға түсу қабілетін, табиғатта кездесуін, алу әдісін,
қолданылуын зерттейтін химияняң бір саласы. Сондықтан бұл пәнді
оқытудың негізгі мақсаты бейорганикалық химияның дамуының
қазіргі күйі туралы мәлімет беру, химиялық элементтерді
периодтық заң мен периодтық жүйе негізінде сипаттап, типтік,
топтық, электрондық, диагональдық т.б. ұқсастықтарын ашып
көрсете білуге үйрету. Бейорганикалық химияның мәнін ұғынып,
түсінуге, қабылдаған білім негізін іс жүзінде қолдана білуге
икемдеу.
4
2.2 Курстың міндеті:
Бейорганикалық химия курсының негізгі міндеті химия
мамандығының бірінші курс студенттері бойында бейорганикалық
химия бойынша кеңейтілген, терең білім негізін қалыптастыру,
химиялық элементтер қасиетіне сипаттама бере білу икемділігін,
химиялық элементтер мен олардың қосылыстарының қасиеттерін
сипаттайтын реакциялардың жүру жағдайы мен мүмкіндіктері
жайлы білім негізін қалау. Студенттер бір уақытта периодтық
жүйедегі барлық топ элементтерін оқып, олардың химиялық
технологиядағы маңызын қарастырады. Негізгі, қосымша топша (s,
p, d, f- элементтері) олардың негізгі қосылыстары, табиғатта
кездесуі және алыну әдісі жайлы білім негізін қарастырады.
Лантанидтер, актинидтер оларды алу, қолдану, қасиеттері жайлы
білім негізін қалау.
2.3
Бейорганикалық химия курсының мазмұны:
Бейметалдар.
Сутегі.
Сутегі - периодтық жүйенің бірінші элементі.Сутегі атомының
құрлысының
ерекшелігі.Сутегі
изотоптары(протий,дейтерий,тритий).Сутегінің таралуы, табиғатта
кездесу формасы. Молекулалық және атомды. Сутегі, физикалық,
химиялық қасиеттері.Сутегіні зертханада және өндірісте алу
тәсілдері.Сутегімен жұмыс істеу қауіпсіздік техникасын сақтау.
Сутегіні қолдану.
Гидридтер - сутегінің металдармен, бейметалдармен қосылысы.
Гидридтердің әр түрлілігі. Қасиеттері. Гидридтердің алынуы,
қолданылуы.
Су сутегінің маңызды қосылысы. Судың биосферадағы рөлі.
Судың термиялық айырылуы. Суды тазарту мәселесі. Жай және
ауыр судың физикалық химиялық қасиеттері.
Галогендер.
Галогендердің периодтық жүйедегі алатын орны, галоген
атомының құрылысы, табиғи минералдарындағы изотоптық
құрамы. Негізгі минералдары. Галогендерді алу әдісі, химиялық
қасиеті, негізгі валенттік күйлері, бірін-бірі қосылыстарынан
ығыстыруы, оны тотығу-тотықсыздану потенциалы шамасымен
5
түсіндіру. Галогенсутектер, олардың физ-химиялық қасиеті. Хлор,
бром, йод суы. Галогендердің оттекті қосылыстары.
Оттегі.
Оттегінің жердегі биологиялық және минералдық процестердегі
рөлі. Оттегінің периодтық жүйедегі орны. Оттегінің атом ядросы
мен электрондық қабығының құрылысы. Оттегі изотоптары.
Оттегінің таралуы. Оттегіні зертханада, өндірісте алу. Молекулалық
оттегінің физикалық, химиялық қасиеттері. Оттегіні зертханада,
өндірісте алу. Оксидтер мен гидроксидтер, оттекті қышқылдар мен
олардың тұздары.
Пероксидтер
мен
асқын
пероксидтер,
оларды
алу,
қасиеттері,қолданылуы. Озон, оның қасиеттері, қолданылуы.
Күкірт.
Күкірт топшасы элементтері. Периодтық жүйедегі орны.
Халькогендердің атом құрылысы. Изотоптық құрамы. Табиғатта
таралуы, алу әдісі, физикалық-химиялық
қасиеттері, қолдану.
Күкірттің тотығу дәрежесі –2, +4, +6 қосылыстары. Күкірттің
оттекті қышқылдары, алу әдісі, қасиеті, қолданылуы. Селен мен
теллур.
Азот.
Азоттың атом құрылысы, изотоптық құрамы. Табиғатта
таралуы, азот молекуласының құрылысы. Молекулалық азоттың
физ-химиялық қасиеттері, өндірісте және зертханада алу әдістері.
Молекулалық азотты қолдану. Атмосфера азотын байланыстырудың
соңғы әдістері (аммиак, азот оксидін, кальций цианидін, нитрогенді
комплекстер алу).
Аммиак. Құрылысы, физикалық қасиеттері, химиялық
қасиеттері. Аммиакты зертханада алу. Аммиакты сұйылту.
Аммиакты өндірісте синтездеу жағдайлары. Аммиактың сумен
әрекеттесуінің тепе- теңдігі. Аммоний тұздары, оларды алу,
қасиеттері, қолдану. Аммоний тұздарының гидролизі, термиялық
тұрақсыздығы.
Азоттың оттекті қосылыстары, оларды зертханада алу, қолдану,
қасиеттері, молекула құрылысы.
Азотты қышқыл, азот қышқылы қасиеті, алу әдісі, қолданылуы.
Нитриттер, нитраттар. Олардың қасиеттері, қолдану. Азот қышқылы
мен нитраттардың термиялық тұрақтылығын, тотықтырғыштықтотықсыздандырғыштық қасиетін салыстыру.
6
Фосфор.
Фосфор атомының құрылысы. Изотоптық құрамы, табиғатта
таралуы (фосфорит, апатит, монацит металл фосфаттары).
Фосфордың валенттік күйі. Атом және ион мөлшері. Фосфордың
аллотропты модификациясы. Ақ және қызыл фосфордың
тұрақтылық жағдайы. Металдармен және бейметалдармен
әректтесуі, фосфорды қолдану.
Фосфор гидридтері. Фосфинді алу. Фосфиннің қасиетін
аммиакпен салыстрыу. Фосфоний тұздары, олардың термиялық,
гидролиттік тұрақтылығы.
Фосфордың оттекті қосылыстары ( оксидтер, оттекті
қышқылдар). Фофордың (ІІІ) оксиді, молекула құрылысы, қасиеті,
алу әдісі. Фосфорлы қышқыл оның тұздары,құрылысы, қасиеттері.
Фосфорлылыау қышқыл, оның тұздары. Фосфордың (V) оксиді,
молекула құрылысы, алынуы, қасиеттері. Фосфор қышқылы оның
тұздары. Орто-, мета-, пирофосфор қышқылдарын алу, олардың бірбіріне айналуы. Фосфор қышқылымен оның тұздарының құрылысы
мен қасиеттері, қолданылуы. Фосфаттар гидролизі. Фосфор
тыңайтқыштары. Фосфаттар негізіндегі жуғыш заттар. Фосфор
қышқылы туындыларының құрамын, құрылысын, химялық
байланыс сипатын, биологиялық процестердегі рөлін қарастыру.
Көміртек.
Көміртегі атомының электрондық құрылыс ерекшелігі. Оның СС байланысын түзуге бейімділігі және басқа бейметалдармен
байланысуы. Көміртегінің қосылыстарының көп түрлілігі, валенттік
жаңдайлары, таралуы, изотоптық құрылымы. Маңызды карбидтер.
Олардың байланыс типтері бойынша классификациясы, қасиеттері.
Күкірт карбиді, азот, кремний карбиді, темір, вольфрам, гафний,
торий карбидтері. Сілтілік және сілтілік жер металдардың
цианидтері.
1, 2, 3 байланысты көмірсутектер. Көміртек тізбегінің
тұрақтылығы.
Органикалық
полимерлердің
биологиядағы,
техникадағы рөлі.
Көміртегінің оттекті қосылыстары, молекулалық құрылысы,
алынуы, қасиеттері. Көмір қышқылы, оның құрылысы, қасиеттері.
Карбонаттар, гидрокарбонаттар. Карбамин қышқылының тұздары,
оларды алу, қолдану жолдары.
7
Кремний.
Оның изотоптық құрамы, атом құрылысы, таралуы. Кремнийлі
минералдар – кварц, силикат, алюмосиликаттар. Кремнийдің
кристалдық құрылымы, алу әдістері, физикалық, химиялық
қасиеттері. кремнийдің сутекті қосылыстары. Силандардың
құрылысы, алынуы, қасиеттері, қолданылуы. Кремнийдің оттекті
қосылыстары, қос оксиді, монооксиді, алынуы, қолданылуы.
Силикаттар, олардың гидролизі. Табиғи силикаттар және
алюмосиликаттар. Силикаттардың құрылысы туралы қазіргі
түсініктер. Жасанды силикаттар.
Бор.
Бор атомының құрылысы, таралуы, табиғатта кездесуі,
изотоптық құрамы. Борды алу, оның физикалық, химиялық
қасиеттері. бордың металдармен, бейметалдармен қосылыстары.
Бор нитриді, қолданылуы, галогениді. Диборанның құрылысы.
Металл боргидридтері мен боридтері. Бордың оттекті қосылыстары.
Бор ангидриді, бор қышқылы. Бор қышқылының күрделі эфирі.
Бордың оттекті қосылыстарын қолдану.
Инертті газдар.
Инетртті газ атомдарының электрондық құрылыс ерекшелігі,
екі атомды молекуласының тұрақсыздығы. МО әдісі. Инертті
газдардың табиғатта таралуы, олардың қоспасын бөлу. Инертті
газдар қосылыстарын ашу. Ксенонның оттекті, фторлы
қосылыстарының тотықтырғыштық қасиеті.
Бейметалдарды жалпы шолу.
Бейметалдардың периодтық жүйедегі орны, атомдарының
электрондық құрылыс ерекшелігі. Физикалық, химиялық
қасиеттерінің атом құрылысына бейметалл, бейметалл-бейметалл.
Бейметалдардың табиғатта кездесуі. Бейметалдарды алу.
Бейметалдардан
түзілген
заттарды
өндірісте,
халық
шаруашылығында, техникада, ғылымда қолдану.
Металдарды шолу.
Олардың периодтық жүйедегі орны, құрылыс ерекшелігі,
активтілігінің атом және молекула құрылысына тәуелділігі.
Металдардың табиғатта кездесуі. Металдар коррозиясы, олармен
күресу тәсілдері. Металл жағдайының қарапайым диаграммасы,
қолданылуы.
8
Сілтілік металдар.
Сілтілік металдар, периодтық жүйенің І негізгі топшасының
элементтері. Сілтілік металдардың электрондық құрылыс
ерекшелігі. І негізгі топша элементтерінің табиғатта кездесуі.
Негізгі мағызды минералдар: сподумен, тас тұз, альбит, криолит,
глаубер тұзы. Сілтілік металдарды табиғи шикізаттан алу, олардың
физ. хим. қасиеттері. Сілтілік металдардың бейметалдармен
қосылыстарын алу. Сілтілік металдардың оттекті қосылыстары,
алынуы,
құрылысы,
қасиеттері,
қолданылуы.
Термиялық
тұрақтылығының және құрамдырының өзгеруі. Сілтілік металдар
гидроксидтері, алынуы, құрылысы, қасиеттері. күйдіргіш натрийді,
калийді қолдану. Сілтілік металдардың маңызды тұздарының
кристаллогидраттары. Сілтілік металдардың комплекс түзетін
қасиеті.
Берилий.
Берилий атомының электрон құрылысының ерекшелігі.
Берилийдің таралуы, изотоптық құрамы. Берилий минералдары.
Берилийдің және оның қосылыстарының улылығы. Оны алу, металл
берилийдің химиялық қасиеттері, техникада қолданылуы.
Магний.
Магнийдің периодтық жүйедегі орны, таралуы, изотоптық
құрамы, магний минералдары. Магнийді минералдық шикізаттан
алу. Магний құймасы, оның қазіргі техникада қолданылуы.
Магнийдің физикалық, химиялық қасиеттері. Магнийдің суда еритін
тұздарының гидролизі. Магнийдің сусыз галогенидтерін алу.
Магний және оның қосылыстарын қолдану.
Сілтілік жер металдары.
Кальций, стронций, барийді алу. Сілтілік жер металдардың
физикалық, химиялық қасиеттері. оксидтері, гидроксидтері. Судың
кермектілігі. Суды тазарту әдісі. Суды минералсыздандыру.
Алюминий.
Алюминийдің атомдық құрылысы, таралуы, изотоптық құрамы,
қасиеттері, алынуы, қолданылуы. Алюминий минералдары (боксит,
нефелин, каолин).Бокситтен алюминий алу. Алюминий оксиді,
гидроксиді, алюминий тұздары. Олардың қасиеттері. Алюминий
гидриді. Алюминий қосылыстарын қолдану.
9
Сирек жер элементері.
Сирек жер элементтерінің ашылуы, атомдарының электрондық
қабаттарының
құрылысы,
валенттік
күйлері,
қасиеттері,
қолданылуы. СЖЭ қосылыстары, қасиеттері, қолданылуы.
Титан топшасы элементтері.
Титан, цирконий, гафнийдің атом құрылысы. Таралуы,
изотоптық құрылымы, алынуы, қасиеттері. Табиғатта кездесетін
қосылыстары, қолданылуы. Титанның, цирконийдің, гафнийдің
оксидтері мен гидроксидтері.
Титанил ионы, цирконий
мен гафнийдің сәйкес
туындыларының құрылысы. Сулы ерітіндіде және құрғақ әдіспен
алынған титанат, цирконат, гафниаттар. Төрт валентті титан,
гафний, цирконий тұздары(сусыз, гидраттанған). Титан, цирконий,
гафний қосылыстарын қолдану.
Ванадий топшасы элементтері.
Ванадий топшасы элементтері-ванадий, ниобий, тантал. Атом
құрылысы,таралуы.
Изотоптық
құрамы,
табиғатта
кездесуі,минералдары, қасиеттері, қолданылуы. Ванадий топшасы
элементтерінің тотығу дәрежесі +5 болатын қосылыстары. Ванадат,
ниобат, танталаттар алынуы, қолданылуы.
Хром топшасы элементтері.
Хром, молибден, вольфрам- периодтық жүйенің VI қосымша
топша элементтері.Металдық хром, молибден, вольфрам физхимиялық қасиеттері, алынуы,қолданылуы. Хром, молибден,
вольфрамның ұосылыстры,олардың қолданылуы.
Марганец топшасы элементтері.
Марганец, технеций, рений элементерінің атом құрылысы, алу
әдісі,
химиялық-физикалық
қасеті.
Марганец
топшасы
элементерінің жғары тотығу дәрежелі қосылыстары, оларды алу,
қолдану. Марганец және оның аналогтарының әр түрлі тотығу
дәрежесіндегі тотықтырқыш- тотықсыздандырғыш қасиетін
салыстыру.
Темір триадасы.
Темір, никель, кобальттың периодтық жүйедегі орны.Атом
құрылысы, изотоптық құрамы, таралуы. Темір минералдары,кобальт
минералдары, никель минералдары.
Шойын, болат өндіру. Темірдің әр түрлі тотығу дәрежелі
қосылыстары. Кобальт пен никель қосылыстары. Оларды қолдану.
10
Платина металдары.
Платина металдарының атом құрылысы,изотоптық құрылымы,
табиғатта кездесуі. Металдардың физ-химиялық қосылыстары.
Платиналық металдар маңызы.
Мыс топшасы элементтері.
Мыс, күміс, алтын - І топтың қосымша топша элеенттері.
Олардың атом құрылысы, изотоптық құрамы, таралуы, рудалары,
өндіру әдістері. Мыс топшасы элементерінің қосылыстары,
қолданылуы. Мыс, алтын, күмісті қолдану, биологиялық ерекшелігі.
Мыс- күміс- алтын қатары бойынша тотығу дәрежесінің өзгеруі.
Мырыш топшасы элементтері.
Мырыш топшасы элементтерінің периодтық жүйедегі орны.
Мырыш, кадмий, сынаптың электрондық қабат құрылысы.Мырыш
топшасы элементтерінің табиғатта кездесетін минералдары.
Мырыштың амфотерлілігі. Мырыш топшасы қосылыстарын
қолдану.
Галий топшасы элементтері.
Галлий, индий, теллурдың периодтық жүйедегі орны, ІІІ
топтың қай топшасында болу керектігі. Таралуы, изотоптық
құрамы, атом құрылысы. Галлий, индий, теллурды алу, физикалық
қасиеттері. Галий топшасы элементтерінің қолданылуы.
Германий топшасы элементтері.
Германий топшасы элементтерінің периодтық жүйедегі орны,
атом құрылысы, таралуы, изотоптық құрамы. Минералдары. Алу
әдістері, физ-химиялық қасиеттері, қолданылуы. Германий (IV),
қалайы (ІІ,IV), қорғасын (IV,II) қосылыстары.
Мышьяк топшасы элементтері
Мышьяк, сурьма, висмут, бесінші қосымша топша элементтері.
Мышьяк топшасы элементтерінің атом құрлысы, таралуы,
изотоптық құрамы. Негізгі минералдары. Мышьяк сурьма висмут
алу, қолдану, физикалық- химиялық қасиеттері.
Мышьяк, сурьма, висмуттың сутекті қосылыстары,алынуы,
қолданылуы.
Радиоактивті элементтер.
Уран- радий туыстығы элементтері. Радон, полоний.
Торий – актиний туыстығы элементтері. Жасанды элементтер.
Актинидтердің атом құрылысы.
Металдардың жалпы сипаттамасы.
11
Металдардың физикалық қасиеттері, оның электрондық қабат
құрылысы мен металл атомы мөлшеріне тәуелділігі. Металдарды
физикалық қасиеттері бойынша жіктеу.
Металдардың периодтық жүйедегі орналасуы. Металдардың
химиялық қасиеттері бойынша жіктеу. Металдар коррозиясы.
Онымен күресу. Металл құймалары. Күй диаграммасы. Металдарды
қолдану.
1
2
Сутегіні және
(1, 3, 1 апта
оттегіні п.ж.
34)
орны бойынша
сипаттау,алу,
химиялық
қасиеті,қосылыс
тарына
сипаттама
беру,теориялық
білімдерін іс
жүзінде қолдана
білу
Тақырып Галогендерге
(1,3,55, 2 апта
№3
п.ж орны
8,10,
1.Зерт.ж. бойынша
34)
2. Бақы- сипаттама беру.
лау ж.
Қосылыста-ры,
химиялық
қасиеті алу
жолы,
қолданылуы
жайлы білімді
бекіту
12
2
1
2
1
Тапсыру
уақыты
Бақылау
түрі
Тақырып
№1-2
1.Зерт.ж.
2. Бақылау ж.
Орынд
ау
ұзақты
ғы
Ұпайы
1
Тапсырманың
мазмұны мен
мақсаты
Әдебиеттер
Жұмыс
түрі
№
модуль
3. Пән бойынша тапсырманы орындау және өткізу кестесі
Зертхана 2-ші
лық
апта
жұмысты
тексеру,
бақылау
жұмысын
тексеру
Зертха- 4-ші
налық
апта
жұмысты
тексеру.
Бақылау
жұмысын
тексеру
3
Тақыры
п №4
1.Зерт.ж.
2. Бақылау ж.
4
Межелік
бақылау
№ 1.
Тестілеу
5
Тақырып
№5-6
1. Зерт.
жұм.
2. Бақылау жұм.
6-шы негізгі
топша
элементтеріне
п.ж. б-ша
сипаттама
беріп,
теорияны іс
жүзінде
қолдана білу
іскерлігі
(2,5,10, 1 апта
13,32,3
4)
1-4
тақырыптар
бойынша
білімдерін
анықтап,
теориялық
білімді іс
жүзінде
қолдану
іскерлігін
қадағалау
4-5-ші негізгі
топша
элементтерінің
жалпы
сипаттамасы.П
никтогендерді
алу, және
олардың
қасиеті,қолдан
ылуы жайлы
білімін
дамыту.
(1-34) 4 апта 10 Тесті
5 апта
тексеру
Коллоквиум
13
2
З.Ж.
5-ші
тексеру, апта
Б.Ж.
тексеру.
1
(2, 5, 1 апта
10,31,
34)
2
1
Зерт.
6-7
Жұм.
апта
Тексеру.
Бақыл.
жұм.
тексеру
Т. №7
1.З.ж.
2.Б.ж.
6
7
Т. №8
1.З.ж.
2.Б.ж.
8
Межелік
бақылау
№2
9
10
11
3
Тақырып № 9
1.З.ж.
2.Б.ж.
Тақырып
№ 10
1. З.Ж.
2. Б.Ж.
Тақырып
№ 11
1.З.Ж.
2.Б.Ж.
3-ші негізгі
(1, 2,5, 1 апта 2 З.ж.т
8 апта
топша
10,16,3
элементтері
1,32,
мен олардың
34)
қосылыстарын
1 Б.ж.т.
алу, химиялық
қасиеті,
қолданылуы
жайлы
білімдерін
практикада
қолдана білу
іскерлігін
жетілдіру
1-2 топ негізгі (2,8,9, 1 апта 2 З.ж.т
9
тпша
34)
апта
элементтерін
алу, қасиетін
1
оқып үйрену
Б.ж.т.
5-8
(1-10 4 апта 10 Тест
10
тақырыптар
және
алу
апта
бойынша
қос.әд)
білімдерін
бақылау.
3-5 топ d-элем. (1-10 1 апта 2 З. ж. т.
11
Алу әдәсі мен
ж/е
апта
қасиеттері.
қос.ә.)
1 Б. ж. т.
6-7 топ d-элем.
Алу әдісі мен
қасиеті.
(1-10 1 апта
ж/е
қос.ә.)
2
З. ж. т.
1
Б. ж. т.
8 топ d-элем.
Алу әдісі мен
қасиеті.
(1-13 1 апта
ж/е
қос.ә.)
2
З. ж. т.
1
Б. ж. т.
14
12
апта
13
апта
12
Тақырып
№ 12
1.З.Ж.
2.Б.Ж.
1-2 топ d-элем.
Алу әдісі,
қасиеті.
(1-10 1 апта
ж/е
қос.ә.)
2 З. Ж.т.
1
Б.Ж.т.
14
апта
13
Межелік
бақылау
№3
9-12
(1-10 4 апта 10 З.Ж.Т.
тақырыптар
ж/е
Б.Ж.Т.
бойынша
қос.ә.)
білімін анықтау
15
апта
3.6 Қолданылатын әдебиеттер тізімі
Негізгі әдебиеттер:
1. Ахметов Н.С. Общая и неорганическая химия. – М.: Высш.
Шк., 1988. – 640 с.
2. Угай Я.А. Общая и неорганическая химия.- М.: Высш. Шк.,
1997.–527 с.
3. Карапетьянц М.Х., Дракин С.И. Общая и неорганическая
химия. – 4-е изд. – М.: Химия., 2000. – 592 с.
4. Спицын В.И., Мартыненко Л.И. Неорганическая химия. Часть
1. – М.: Изд-во МГУ, 1994. – 624 с.
5. Беремжанов Б.А., Нурахметов Н.Н. Жалпы химия. – Алматы:
Мектеп, 1993. – 678 б.
6. Ахметов Н.С., Азизова М.К., Бадыгина Л.И. Лабораторные и
семинарские занятия по общей и неорганической химии, М.:
Изд-во «Академия», 1999 – 368 с.
7. Практикум по неорганической химии. Учебное пособие./ под
ред. В.И. Спицына, - М.: Изд-во МГУ, 1984 – 288 с.
8. Лидин Р.А., Аликберова Л.Ю., Логинова Г.П. Неорганическая
химия в вопросах. – М.: Химия, 1991. – 256 с.
9. Зайцев О.С. Задачи и вопросы по химии. Учебн. Пособие для
Вузов. – М.: Химия. – 1985.
10. Лидин Р.А., Молочко В.А., Андреева Л.А. Химические свойства
неорганических веществ. – М.: Химия, 1997. – 480 с.
15
Қосымша әдебиеттер:
11. Глинка Н.Л. Общая химия /под ред. А.И. Ермакова. – 28-е изд.,
перераб. И доп. – М.: Интеграл – Пресс, 2000. – 7287- с.
12. Лидин Р.А., Молочко В.А., Андреева Л.А., Цветков А.А.
Основы номенклатуры неорганических веществ. – М.: Химия,
1983. – 112 с.
13. Любимова Н.Б. Вопросы и задачи по общей и неорганической
химии. – М.: Высш. шк., 1990. –351 с.
14. Суворов А.В., Никольский А.Б. Общая химия. – 4-е изд. испр. –
СПб.: Химиздат, 2000. – 624 с.
15. Степин Б.Д. Цветков А.А. неорганическая химия. – М.: Высш.
Шк., 1994. – 608 с.
16. Хьюи Дж. Неорганическая химия. – М.: Химия, 1987. – 696 с.
17. Дей К., Селбин Д. Теоретическая неорганическая химия. – М.:
Химия, 1976. – 568 с.
18. Коттон Ф., Уилкинсон Дж. Современная неорганическая химия.
В 3-х томах. – М.: Мир, 1975.
19. Зайцев О.С. Неорганическая химия (Теоретические основы.
Углубленный курс). – М.: Просвещение, 1997. – 320 с.
20. Спицын В.И., Мартыненко Л.И. Неорганическая химия. Часть 1.
– М.: Изд-во МГУ, 1991. – 480 с.
21. Слейбо У., Персон Т. Общая химия. – М.: Мир, 1979. – 550 с.
22. Дикерсон Р., Грей Г., Хейт Дж. Основные законы химии. В 2-х
томах. – М.: Мир, 1983.
23. Браун Т., Лемей Г. Химия в центре наук. В 2-х томах. М.: Мир,
1983.
24. Кемпбелл Дж. Современная общая химия. В 3- томах. – М.:
Мир, 1975.
25. Анорганикум/ под ред. Л.Кольдица. В 2-х томах. –М.: Мир,
1984.
26. Химия и периодическая таблица / под ред. К.Сайто. –М.: Мир,
1982. – 320 с.
27. Общая химия/ под ред. Е.М. Соколовской, Л.С. Гузея. –М.: Издво МГУ, 1989. – 640 с.
28. Новиков Г.И. Основы общей химии. Учебн. Пособие. –М.:
Высш. Шк., 1988.
16
29. Кудрявцев А.А. составление химических уравнений. –М.: Высш.
Шк., 1991.
30. Полторак О.Н., Ковба Л.М. Физико-химические основы
неорганической химии: Учебн. Пособие. М.: МГУ, 1984.– 284 с.
31. Зайцев О.С. Познавательные задачи по общей химии. – М.: Издво МГУ, 1982. – 183 с.
32. Воробьева О.И., Лавут Е.А., Тамм Н.С. Вопросы, упражнения и
задачи по неорганической химии: Учебн. Пособие. М.:МГУ,
1985. – 175 с.
33. Б. С. Тантыбаева, Р.К. Ботаханова, Б.К. Шаихова, З.С. Даутова
«Бейорганикалық химия практикумы» І бөлім. Өскемен, ШҚМУ
баспасы 2003-131б.
34. Б. С. Тантыбаева, А.Қ. Шакирова, «Бейорганикалық химия
практикумы» ІІ бөлім. Өскемен, ШҚМУ баспасы 2004 –156 б
3.7 Рейтинг шкаласы
Бақылау түрі
Күнделікті(Ағымдағы)
Деңгейлік
Қорытынды
Барлығы
Ұпайы
30
30
40
100
17
3.8 Бейорганикалық химия курсы бойынша студент білімін бақылау
кестесі
Бақылау Ұпай
түрі
1
Аптасы
1 кредит
2 кредит
3 кредит
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
№
2
3
Реферат
2
Зерт.
жұмыс
(рұқсат
алу,
орындау,
қорғау)
1
Бақылау
жұмысы
1
*
2
* * * * * * * * * * * * * * * 15
4
5
6
Курстық
жұмыс
Межелік
бақылау
7
Емтихан
8
Семестр
бойынша
барлығы
* * *
* * * *
* * *
3
10
10
*
*
40
*
3
* 30
40
100
18
4. Курс саясаты
Пәнді оқу барысында студентке қойылатын талаптар мен
нұсқаулар:
- сабаққа кешікпеу;
- сабақ үстінде ұялы телефондарды өшіріп қою;
- босатқан сабақтарды оқытушы белгілеген уақытта қайта
орындау;
- тапсырманы орындамағанда немесе уақытында өткізбегенде
қорытынды баға төмендетіледі;
- бақылау жұмыстары мен тест тапсырмаларын оқытушы
сабақ үстінде таратып береді;
- оқу процесінде студент белсенді қатысуы керек;
- әрбір сабаққа міндетті түрде әзірленді;
- емтиханда көшіруге болмайды;
- курстастары мен оқытушыға сыйластық төзімділігін таныту;
- студенттің адамгершілік кодексін сақтау.
ІІ ПӘН БОЙЫНША ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК МАТЕРИАЛ
№
Модуль
2.1 Курстың тақырыптық жоспары
Кредит саны 3
1
2
3
І
4
5
6
7
8
ІІ
Сағаттарды бөлу
Тақырып аты
Дәріс Зерт.ж СОӨЖ СӨЖ
Бейорг. Химияға кіріспе
Сутегі, оттегі
7 негізгі топ
р -элементтері
6 негізгі топ
р-элементтері
0,5
1
2
3
3
2
4
6
6
2
4
6
6
5 негізгі топ р элементері
2
4
6
6
4 негізгі топ
р- элементтері
1
4
5
4
3 топ р -элементтері
1-2 топ s-элементтері
1
1
2
2
3
3
3
3
9
3-5 топ d-элементтері
1
2
3
3
10
6-7 топ d-элементтері
2
2
4
4
11
8 топ dэлементтері
0,5
2
3
3
1-2топ d-элементтері
1
2
3
3
13
f-элементтері
-
-
-
1
14
Барлығы
15
30
45
45
12
ІІІ
2.2 Элементтер химиясы бойынша дәріс тезистері.
Сутегі.
Табиғи сутегінің үш изотопы бар олар: протий, дейтерий және
радиоактивті тритий. Сутегі бейметалл. Түссіз, иіссіз, қиын
қысылатын газ. Суда аз ериді, ал органикалық еріткіштерде
жақсырақ ериді. Металдармен хемосорбцияланады (Fe, Ni, Pt, Pd).
Күшті тотықсыздандырғыш, жоғары температурада металдармен,
бейметалдармен, металл оксидтерімен әрекеттеседі. Әсіресе
атомарлы сутегінің тотықсыздандырғыш қасиеті жоғары.
Сутегіні зертханада алу:
Zn + H2S04= H2 + ZnS04
Өндірісте алу:
H20 + 2C(кокс) = C0 + H2
H2O +CO= CO2 + H2
Сутегінің химиялық қасиеттері:
Н2=2H0
Н2+F2=2HF
Н2+Сl2=2HCl
Н2+Е2=2НE
2Н2+О2=2Н2O
Н2+S= Н2S
3Н2+N2=2NH3
2Н2+C(кокс)=CH4
(2000-35000 C)
(-2500С-ден бөлме тем.дейін)
(бөлме темп. жарықта жағу)
(E=Br, I; 350-5000 C, кат. Рt)
(ауада жағу 5500 С)
(150-2000 C)
0
(500 C, p, кат. Fe)
(6000 C, p, кат. Pt)
20
Н2+2C(кокс)=C2H2
Н2+2Na=2NaH
Н2+Ca=CaH2
4Н2+(FeIIFe2III)O4=3Fe+4Н2O
Н2+Ag 2SO4=2Ag+H2SO4
(1500-20000 C)
(3000 C)
(500-7000 C)
(5700 C жоғары)
(2000 C жоғары)
Сутегіні қолдану.
Аммиак синтездеуде, хлор сутек алуда, тотықсыздандырғыш
ретінде сұйық майларды гидрогендеуде, т.б. Сутегінің маңызды көп
таралған қосылысы су.
Сілтілік металдар. 2-ші дәріс.
Сілтілік металдарға жататындар: литий, натрий, калий,
рубидий, цезий және радиоактивті элемент франций. Сілтілік
металдар периодтық жүйенің бірінші негізгі топшасында
орналасқан. Сыртқы электрондық қабатында 1S электроны бар.
Сілтілік металдарды алу үшін олардың тұздарының
балқындысын электролиздейді. Сонда катодта металл бөлінеді.
2MeCl электролиз Мекатод+Сl2(анод)
Химиялық қасиеті:
2Me+2Н2O=2MeOH+Н2
Me+O2=Me2O(Li)Me2O2(Na) Ме02(К, Rb, Cs).
Me+E2=MeE (E-Cl2, F2, Br2)
Me+E=Me2E (E=S, Se, Te)
6Me+3N2=2Me3N
2Me+2C=Me2C2
4Me+Si=Me4Si
Қосылыстарының маңыздысы:
Ме галогенидтері, карбонаттары, гидроксидтері.
МеОН+НR=MeR+Н2O
Оттегі.
Бейметалл. Түссіз газ, сұйық күйінде ашық – көгілдір, қатты
күйінде көк түсті. Суда нашар ериді. Реакцияласқыш, әсіресе
жоғары температурада көптеген бейметалдар мен металдармен
әрекеттеседі.
Көптеген
бейорганикалық
қосылыстарды
тотықтырады. Табиғи оттегінің өш изотопы бар ( О16, О17, О18).
Өндірісте
ауаны фракциялық айдау арқылы, су және сілті
балқындысын электролиздеу арқылы алады. Зертханада алу әдісі:
21
H2O2 = H2O + O2 (1500С жоғары немесе бөлме температурасы,
NaOH, MnO2, Pt, Cu катализатор қатысында ).
2KMnO4 = K2MnO4 + MnO2 + O2 (200-2400C)
Оттегінің аллотропиялық түр өзгерісі- озон. Маңызды
қосылыстары: сутегі пероксиді, оттегі дифториді, диоттегі
дифториді, диоксигенил гексафтороплатинаты.
Сілтілік жер металдары мен магний, берилий.
Екінші негізгі топша элементтеріне берилий, магний, кальций,
стронций, барий және радий. Соңғы төртеуі
сілтілік-жер
металдары деп аталады. Радий радиоактивті элемент, жартылай
ыдырау периоды 1600 жыл. Сыртқы электрондық қабатында екі
электрон бар, тотығу дәрежесі +2, металдық қасиеті бірінші негізгі
топша элементтеріне қарағанда әлсіздеу. Рет саны өскен сайын
оттегімен әрекеттесуі жеңілдейді, оксидтерінің негіздік қасиеті
артады.
Екінші негізгі топша элементтері оттегімен әрекеттесіп-МО;
сутегімен әрекеттесіп - МН2 гидрид; азотпен әрекеттесіп – М3N2
нитрид; галогендермен әрекеттесіп – МГ2 галогенін; күкіртпен
әрекеттесіп – МS сульфид және т.б. түзеді.
Mg, Ca, Sr және Ва металдары барлық реакцияларда мысалы
белсенді тотықсыздандырғыштар, мысалы:
Са+2Н2О=Са(OH)2+H2
( берилиий мен магний сумен суық су қатысында
әрекеттеспейді, себебі сырты оксидтік қабықпен қапталған).
Берилийдің оксиді мен гидроксиді амфотерлі:
Be(0H)2+ 2Na0H= Na[Be(0H)4]
Be(0H)2+ H2S04= BeS04+ 2H20
Магнийдің және сілтілік жер металдарының карбонаттары
суда аз ериді, оның есесіне гидрокарбонаттары суда жақсы ериді.
Судың уақытша кермектілігін осы гидрокарбонаттар тудырады.
Оны жою үшін суды қайнатамыз немесе бейтараптандырамыз.
Сілтілік металдар сияқты сілтілік жер металдары оксидтер
түзіп қана қоймай пероксидтер, асқын пероксидтер түзеді.
Берилийдің химиялық қасиеті диагональды түрде алюминийдің
қасиетін қайталайды.
22
Үшінші негізгі топша элементтері.
В бор, Аl алюминий, Ga галий, In индий, Tl таллий
элементтерінің барлығы Д.И. Менделеевтің периодтық жүйесінің
үшінші негізгі топша элементтерінің құрамына енеді. Валенттік
ns2np1 электрон саны бірдей. Осыдан б9л элементтерге тән +3
тотығу дәрежесі шығады. Химиялық қасиеті жағынан бор
бейметалл, алюминий, галий және индий амфотерлі элементтер,
сонымен бірге алюминийден индийге қарай негіздік қасиет артады,
талий металдық қасиет көрсетеді.
Төрт sp-гибридтенген орбитальдың болуы (бордан басқасында
nd – орбитальдың болуы) ІІІ топ элементтерінің әр түрлі иондарға
қатысты алғанда акцепторлық қасиетін дамытады.Бұл әсіресе бор
мен алюминийде айқын байқалады.
Бор азот қышқылымен ерітіндіде тотығып, сілтілермен оттегі
қатысында балқытқанда тотығады.
B + HNO3 (конц)= B(OH)3+ 3NO2
4B +4NaOH + 3O2= 4NaBO2+ 2H2O
Алюминий амфотерлі элемент ретінде тотықтырғыш емес
қышқылдармен әрекеттеседі(ерітіндіде
алюминий амфотерлі
элемент ретінде катионның құрамына енеді). Ал сілтілік ортада
алюминий анионның құрамына кіреді.
Бор мен алюминий оттегімен, галогендермен, күкіртпен,
азотпен т.б. әрекеттеседі
Алюминийді алу үшін алюминий оксидінің криолиттегі
балқындысын электролиздейді.
Бордың көп таралған қосылысы натрийдің тетрабораты.
Алюминийдің маңызды тұздары ашудас түріндегі қос тұздар. Бор
мен алюминий сутекті қосылыстар да түзеді.
Төртінші негізгі топша элементтері.
Көміртегі, кремний, германий, қалайы, қорғасын периодтық
жүйенің төртінші негізгі топшасын құрайды. Олардың
атомдарының валенттік қабатының электрондық формуласы: ns2np2.
Қосылыстарындағ негізгі тотығу дәрежелері (+2) және (+4).Электр
терістіліктеріне байланысты
көміртегі мен кремний бейметалдар,
германий, қалайы, қорғасын реттік санының өсуіне орай металдық
сипаты артатын амфотерлі элементтерге жатады. Тұтасымен
алғанда жоғарыдан төмен қарай (+4) тотығу дәрежесінің беріктігі
кеміп, (+2) тотығу дәрежесінің тұрақтылығы артады. Қорғасынның
23
(+4 қосылыстары күшті тотықтырғыштар, ал қалған элементтердің
(+2) тотығу дәрежелі қосылыстары тотықсыздандырғыштар.
Көміртегі, кремний, германий біршама химиялық инертті,
сумен тотықтырғыш емес қышқылдармен әрекеттеспейді. Қалайы
мен қорғасын да сумен әрекеттеспейді, бірақ тотықтырғыш емес
қышқылдардың әсерінен ерітіндіге өтеді:
Sn + 3(H3O)+= [Sn(H2O4)]2+ +H2
Сілтілермен көміртегі ертіндіге ауыстырылмайды, кремний
үлкен
күшпен
ауысады,
германий
сілтілермен
басқа
тотықтырғыштар көмегімен әрекеттеседі, қалайы мен қорғасын
сілтілік ортада сумен әрекеттеседі.
Төртінші негізгі топша элементтерінің реакцияласқыштық
қасиеті температура артуымен артады. Қыздырған кезде олар
металдармен және бейметалдармен әрекеттеседі, сол сияқты
тотықтырғыш қышқылдармен әрекеттеседі.
Металлургияда
көміртегі
кокс
түрінде
күшті
тотықсыздандырғыш ретінде қолданылады.
Көміртегі екі оксид түзеді. С(ІІ) оксиді пирометаллургияда
тотықсыздандырғыш ретінде, С(ІV) оксиді газды сусын алуда,
жасанды мұз алуда және өрт сөндіруде қолданылады.
Кремнийдің (IV) валентті оксиді табиғатта кәдімгі құм түрінде
көп таралған.
Қалайы мен қорғасынның (+ІІ) тотығу дәрежесіндегі
оксидтері бар. SnO оксиді термиялық тұрақсыз, PbO оксиді
керісінше өте тұрақты.
Қалайы мен қорғасынның (+4) оксидтері амфотерлі, бірақ
қышқылдық қасиеті басым болып келеді. Қалайы (+4) оксидін
қалайыны ауада жағып аламыз, ал қорғасынның (+4) оксидін тек
күшті тотықтырғыштар қатысында ғана аламыз.
Бесінші негізгі топша элементтері.
Азот, фосфор, мышяк, сурьма висмут периодтық жүйенің
бесінші негізгі топшасын құрайды. Олардың атомдарының
валенттік қабаты ns2np3. Азот, фосфор, мышьяк – бейметалдар,
сурьма –амфотерлі, висмуттың металдық қасиеті басым. Бұл топ
элементтерінің қосылыстарындағы тотығу дәрежелері (-3) пен (+5)
аралығында орын алады. (+5) тотығу дәрежесі азот пен висмут үшін
тұрақсыз. Висмуттың (+5) тотығу дәрежелі қосылыстары күшті
тотықтырғыштар. Висмуттан басқа элементтердің барлығы Э205
24
типті оксидтер түзеді. Э203 типтес оксидтер осы топтың барлық
элементіне тән. (-3) тотығу дәрежелі қосылыстар азот, фофор,
мышьякқа тән (ЭН3). Бұл қосылыстар оний иондарын ЭН4+ түзеді.
NH4+ аммоний катионынан басқалары тұрақсыз.
Бесінші негізгі топша элементтерінен газ тәрізді азот азот
қышқылымен әрекеттеспейді, ал қалғандары әрекеттеседі. Жерде
азот пен фосфор кең таралған, ал қалғандары сирек элементтер
қатарына жатады.Элементтердің алу әдістері, химиялық қасиеттері,
негізгі қосылыстары, қолданылуы.
VI негізгі топша элементтері.
Оттегі, күкірт, селен, теллур және полоний периодтық
жүйенің алтыншы негізгі топшасын құрайды. Бұл элементтердің
топтық атауы- халкогендер. Бірақ оттегі жеке қарастырылады.
Полоний радиоактивті элемент, оның тұрақты изотопы-210Ро
(жартылай ыдырау периоды 138,38 тәулік).
Бұл элементтердің валенттік электрондық деңгейі: ns2np4.
Оттегі электр терістілігі жағынан екінші орында тұрған
элемент, оның тұрақты тотығу дәрежесі (-2). Қалған элементтерге
-2, +4, +6 тотығу дәрежелері тән. Алтыншы негізгі топша
элементерінің сутекті қосылыстарының тұрақтығы H2O – H2S –
H2Se –H2Te – H2Po қатары бойынша кемиді. Тотықсыздандырғыш
қасиеті осы қатар бойынша артады. Сулы ерітінділерінде судан
басқалары әлсіз қышқылдар.
Күкірт, селен, теллурдың +4 тотығу дәрежелі оттекті
қосылыстарының тотықсыздандырғыш қаиеттері рет санының өсуі
мен кемиді. ЭО2 қышқылдық оксидтеріне сәйкес қышқылдар әлсіз
қышқылдар қатарына жатады.
ЭО3
оксидтеріне
сәйкес
келетін
қышқылдардың
тотықтырғыштық қасиеті селен қышқылында басым болады.
Бұл элементтерді алу, өздерін және қосылыстарын қолдану,
жай зат ретіндегі және қосылыстарының химиялық қасиеттері.
Табиғатта таралуы, маңызы.
VII негізгі топша элементтері.
Фтор, хлор, бром, иод және астат периодтық жүйенің жетінші
негізгі топшасында орналасқан. Бұл элементтердің топтық атауы –
галогендер. Валенттік қабатының құрылысы ns2np5; мұнда фтор
атомында nd- деңгейше жоқ, сондықтан ол тек бір коваленттік
байланыс түзеді. Фтор нағыз электро теріс элемент.
25
Басқа галогендер – хлор және оның ауыр аналогтары өз
қосылыстарында (-1) – ден (+7)-ге дейінгі аралықтағы тотығу
дәрежелерін көрсетеді. Радиоактивті галоген астаттың ең ұзақ өмір
сүретін изотопы 210At жартылай ыдырау периоды 8,1 сағат. Барлық
галогендер бейметалдар. Бейметалдық қасиет фтордан астатқа қарай
әлсірейді.
Табиғатта галогендер тотықсызданған күйде ( фторид, хлорид,
иодид, бромид) түрінде кездеседі. Иод иодат түрінде де кездеседі.
Фторды
фторидтер
мен
сілтілік
металдардың
гипофторидтерінің балқындысының электролизі арқылы алады.
Хлор, бром, иодты бос күйінде алу үшін зертханада кальций
гипохлориті немесе натрий броматы сияқты тоты.тырғыштар
қолданылады:
Ca(0Cl)2 + 4HCl(k)= 2Cl2 +CaCl2+2H2O
NaBrO3 + 5NaBr + 3H2SO4 = 3Br2 + 3Na2SO4+3H2O
Өндірісте хлорды сілтілік және сілтілік жер металдарының
хлоридтерінің электролизі арқылы аламыз. Бром мен иодты
бромидтері мен иодидтерінен газ тәрізді хлордың көмегімен
аламыз.
Галогендердің химиялық қасиеті, қолданылуы, негізгі
қосылыстары.
Сегізінші негізгі топша элементтері.
Гелий, неон, аргон, ксенон, радон сегізінші топтың негізгі
топша элементтері. Радон радиоактивті элемент оның ең ұзақ өмір
сүретін изотопы Rn222 жартылай өмір сүру периоды 3,824 тәулік.
Барлық инертті газдар аздаған мөлшерде атмосферада кездеседі, ал
гелий ядросы күннің едәуір бөлігін құрайды. Бос күйінде инертті
газдар молекуласы бір атомды.
Инертті газдар түссіз, иіссіз, дәмсіз, суда аз ериді, қиын
сығылады, реакцияласу қабілеті төмен. Дегенмен инертті газ деген
травиальды атау қазір өз атына сәйкес келмейді. Себебі гелий мен
неоннан басқаларының қосылыстары алынған.
Ең жақсы зерттелгені ксенон, ол өз қосылыстарында (+1) ден
(+7)-ге дейінгі аралықта тотығу дәрежесін көрсетеді.
Радон өте радиоактивті, оның қаситеі аз зерттелген.
1Б топша элементтері.
Мыс, күміс, алтын периодтық жүйенің бірінші қосымша
топшасын құрайды. Олардың валенттік деңгейі (n-1)d10ns2
26
формуласымен анықталады. Көбірек тән тотығу дәрежелері: мыс
үшін (+1), (+2), күміс үшін (+1), алтын үшін (+1), (+3), дегенменмен
Cu+3, Ag+2,Ag+3 күйлері де болуы мүмкін.
Таза алтын мен күмісті өндірісте цианидті әдіспен алады.
Өндірісте мысты әр түрлі сульфидті кендерден, мысалы
халькопирипттен алады.
2(CuFe)S2 +5O2 +2SiO2= 2Cu +2FeSiO3 + 4SO2
Мыс, лас мысты мыс сульфаты ерітіндісін электролиздеп,
рафинациялау арқылы тазартылады.
1Б топша элементерінің химиялық қасиеті, қолданылуы,
табиғатта таралуы, биологиялық маңызы.
2Б топша элементтері.
Мырыш, кадмий, сынап периодтық жүйенің екінші қосымша
топшасын құрайды. Олардың валенттік қабатының формуласы: (n1)d10ns2. ІІБ топша элементтеріне тән тотығу дәрежесі +2, сынаптың
тотығу дәрежесі +1 болуы да мүмкін.
Электрохимиялық қатарда мырыш пен кадмий сутегіге дейін
орналасқан, сондықтан олар тотықтырғыш емес қышқылдардан
сутегіні ығыстырып шығарады.
Cd +3H3O = Cd +H2 + 2H2O
Cынап сутегіге қарағанда көбірек электро теріс болғандықтан
оны ерітіндіге тек тұрақты комплекс түзетін иондардың көмегімен
ауыстыруға болады.
ІІБ топша элементтерінің химиялық қасиеттері, табиғатта
кездесуі, қолданылуы.
ІІІБ топша элементтері.
Скандий, иттрий, лантан, актиний периодтық жүйенің ІІІ
негігі топшасын құрайды. Валенттік электрондық деңгейлерінің
құрылысы келесідей формуламен өрнектеледі: (n-1)d1ns2,оларға тән
тотығу дәрежесі: (+3).Бұл элементтердің салыстырмалы тотығу
дәрежесі аса жоғары емес, барлығына металдық қасиет тән.
Алтыншы және жетінші периодтарда қасиеті жағынан лантан мен
актинийге ұқсас элементтер орналасу керек. Олар периодтық
жүйенің астынғы жағында орналасқан: рет сандары 58-71 –
27
лантаноидтар, ал рет саны 90-103 актиноидтар. Лантаноидтар
арасында бір радиоактивті элемент прометий (ең ұзақ өмір сүретін
изотопының жартылай ыдыраупериоды 18 жыл, ол Pm145). 7периодтың барлық f- элементтері радиоактивті; торий мен уранның
изотоптары жер қыртысында кездеседі; ал қалғандарының
изотоптары жасанды жолмен алынған.
Стандартты тотығу – тотықсыздану потенциалы мәні жағынан
ІІІ Б топша элементтері сулы ерітінділерінде сілтілік – жер
металдарына жақын.
IV Б топша элементтері
Титан, цирконий, гафний және дубний төртінші қосымша
топша элементтерін құрайды.
Дубний радиоактивті элемент, ең ұзақ өмір сүретін
изотопының жартылай өмір сүру уақыты 65 секунд. Валенттік
қабатының жалпы электрондық формуласы: (n-1)d2ns2. Өздеріне тән
тотығу дәрежесі (+4).Цирконий мен гафний үшін мұндай тотығу
дәрежесі жалғыз, ал титанға (+2), (+3) тотығу дәрежелері тән. Титан,
цирконий, гафний қиын балқитын, коррозиялық тұрақты металдар.
Титан активті, тотықтырғыш емес қышқылдардан сутегіні
ығыстырады. Үш металл да балқытқыш қышқылмен әрекеттеседі:
2Ti + 12HF = 2H3[TiF6]+3H2
Zr + 6HF = H2[ZrF6] +2H2
Бұл элементтердің оксидтері термиялық тұрақты заттар,
оларды ерітіндіге тек балқытқыш қышқылмен ауыстыруға болады.
Титан, цирконий, гафнийдің ерітіндідегі түзілген катиондары
күрделі құрамды және еру жағдайына тәуелді болады. Бұл топ
элементтері жоғары тотығу дәрежесінде жақсы комплекс түзушілер.
VБ топша элементтері.
Ванадий, ниобий, танатл жолиоттий периодтық жүйенің
бесінші қосымша топшасын құрайды. Жолиоттий радиоактивті
элемент, ең ұзақ өмір сүретін изотопының жартылай ыдырау
периоды 34 секунд. (n-1)d
және ns валенттік қабаттары бұл
элементтерде әр қилы электронға толған:
V= [Ar]3d34s2, Nb= [Kr]4d45s1, Ta= [Xe,4f14]5d36s2
Максималь тотығу дәрежесі ниобий мен танатал үшін
тұрақты; ал ванадий бірнеше тотығу дәрежесін көрсетеді. Оның
ішінде тұрақтысы (+4). Бесінші қосымша топша элементерінің жай
28
заттары - коррозияға тұрақты, қиын балқитын металдар.Олар
тотықтырғыш емес қышқылдармен әрекеттеспейді, тек ванадийдің
балқытқыш қышқылмен әрекеттесуі болмаса.
2V + 12HF = 2H3 [VF6] + 3H2
Ниобий мен танталды ерітіндіге ауыстыру үшін азот
қышқылы мен фтор сутек қышқылы қоспасымен әрекеттестіру
керек.
Үш металл да оттегіде жанғанда Э205 жоғары оксидін түзеді.
Ниобий мен танатл құрамы күрделі кластер қосылыстар
түзеді.Ниобий мен танталдың және жолиоттийдің жоғары
галогенидтері алынған.
VI Б топша элементтері
Хром, молибден, вольфрам периодтық жүйенің алтыншы
топшасы элементтерін құрайды. Қазір рет саны 106 жасанды,
радиоактивті элемент резерфордий алынды, оның масса саны 263,
жартылай ыдырау периоды 0,9 секунд.
Хром мен молибденнің валенттік деңгейі (n-1)d5ns1, ал
вольфрамдікі 5d46s2 формуласына жауап береді. Валенттік
деңгейінде алты электронның болуы олардың әр түрлі тотығу
дәрежесін қамтамасыз етеді. Хромның тотығу дәрежелері: (+2),
(+3), (+6).Тұрақты тотығу дәрежесі (+3).
Бос күйінде алтыншы қосымша топша элементтері қиын
балқитын металдар. Металдар оттегі атмоферасында жанып Cr203 ,
MoO3 , WO3 , типті оксидтер түзеді.
Электорхимиялық кернеу қатарында хром сутегіге дейін
орналасқан, сондықтан тотықтырғыш емес қышқылдардан сутегіні
ығыстырады. Ал тотықтырғыш қышқылдар әсерінен пассивтенеді.
Бос металдарды алюминотермия әдісімен немесе сутегімен
тотықсыздандырып алады.
VII Б топша элементтері.
Марганец, технеций, рений элементтері периодтық жүйенің
жетінші қосымша топшасын құрайды. Технеций радиоактивті
элемент, сол сияқты рет саны 107 элемент борийдің ең ұзақ өмір
сүретін изотопының масса саны 262, жартылай ыдырау периоды
ұзақтығы 0,115 секунд. Технеций тарихта ең алғаш синтезделген
элемент, жартылай ыдырау периоды 4,2*106 жыл.
29
Валенттік электрондық құрылымы (n-1)d5ns2 күйіне сәйкес
келеді. Бұл топ элементтерінің жай заттары нағыз металдар.
Электро кернеу қатарында марганец сутегіге дейін орналасқан.
Жоғары оксидтерінің формуласы Э207, қышқылдық оксид,
оған сәйкес келетін гидроксиді қышқылдық қасиет көрсетеді.
VIII Б топша элементтері
Сегізінші қосымша топшаға үш триада элементтері енеді: 4-ші
периодта темір, кобальт, никель(темір туыстығы), 5 периодта
рутений, родий, палладий (платина туыстығының жеңіл
элементтері), 6 периодта осмий, иридий, платина (платина
туыстығы ауыр элементтері). Осылайша бұл топ элементтерінде
химиялық қасиеттердің өзгеруінің период
ішінде (триаданың
көлденең бойында) және тігінен өзгеруі байқалады. Сегізінші
қосымша топша элементтерінің қасиеттерін қарастырудың көбірек
тиімді жолы, элементтерді темір және платина триадасына бөлу
болып табылады. Бұл топ элементтерінің валенттік деңгейлерінде 810 электрон болады. Олардың тотығу дәрежелері (+2)-ден (+8) –ге
дейінгі аралықта. Бос күйлерінде бұл топша элементтері – сұрғылт,
не көгілдір түсті, қиын балқитын металдар. Тотықтырғыш
қышқылдар әсерінен темір триадасы металдары пассивтенеді.
Ерітіндіге тотықсыздандырғыш емес қышқылдар әсерінен
көшіріледі. Платина туыстығы металдары ерітіндіге тотықтырғыш
қышқылдар әсерінен өтеді.
Темір триадасы элементтері оттегіде жанғанда Fe304, Co304, NiO
типтес оксидтер түзеді. Жақсы комплекс түзушілер.
№
1
Тақырып аты
Сутегі
Оттегі
сағат
2.3 Зертханалық жұмыс жоспары
2
Тапсырма, негізгі және қосымша
әдебиет
«Сутегі», «Оттегі, озон, сутегі
пероксиді»
зертханалық
жұмыстарының
мәтінін
конспектілеу.
4-7 бет, 26-29 бет (34)
30
2
р-элементтер
VIIА
топ,галогендер.
3
р-элементтер
VI А топ
Халькогендер
4
«Галогендер жай заттар»,
«Галогендердің сутекті, оттекті
қосылыстары» зертханалық
жұмыстары мәтінін конспектілеу.
8-21 бет (34) 
4
«Халькогендер-жай заттар»,
«Халькогендердің сутекті және
оттекті қосылыстары»
зертханалық жұмыс мәтінін
конспектілеу 30-45 бет (34)
4
р-элементтер
VА топ
Пниктогендер
5
р-элементтер
IV А топ
4
6
р-элементтер
III А топ
2
7
1-2 топтың
S-элементтері
4
2
«Азот және оның қосылыстар»;
«Фосфор және оның
қосылыстары»; «мышьяка
топшасы элементтері».
зертханалық жұмыс мәтінін
конспектілеу. 46-76 бет (34)
«Көміртегі»,«Кремний», «Германий
топшасы элементтерітіл еу»
Зертханалық жұмыс мәтінін
конспектілеу.
76-96 бет (34)
«Бор және оның қосылыстары»,
«Алюминий және оның
қосылыстары», « Галлий топшасы
элементтері». Зертханалық жұмыс
мәтінін конспектілеу. 110-118 бет
(34)
«Сілтілік металдар», «Бериллий мен
магний» тақырыптары бойынша
зертханалық жұмыс мәтінін
конспектілеу. 102-109 бет (34)
31
2
8
3-5 топтың
d-элементтеріы
9
6-7 топ
d-элементтері
2
10
8 топ
d-элементтері
2
11
1-2 топ
d-элементтері
2
12
4f-элементтер
5f-элементтер
«Скандий топшасы элементтері»,
«Титан топшасы элементтері»
«Ванадий топшасы элементтері»
тақырыптары бойынша
зертханалық жұмыс мәтінін
конспектілеу. 129-137 бет. (34)
«Хром топшасы», «Марганец
топшасы» элементтері тақырыбын
конспектілеу 138-147 бет (34)
«Темір триадасы» элементтері
тақырыбы бойынша зертханалық
жұмыс мәтінін конспектілеу 148155 (34)
«Мыс топшасы»,«Мырыш
топшасы» элементтері бойынша
зертханалық жұмыс мәтінін
конспектілеу. 118-129 бет. (34)
1. Рефератты қорғау
Зертханалық жұмыстарға әдістемелік нұсқау
1. Зертханалық жұмысты орындауға әдістемелік нұсқау [6, 7,
34] әдебиеттерде берілген.
2. Жалпы талаптар:
- Студенттің зертханалық жұмысты орындауға рұқсат алуы
үшін қажетті шаралар: зертханалық жұмыстың конспектісін
тексеру, қауіпсіздік техникасын білу, орындалатын жұмыстың
химизімі мен мәнін ұғыну, білу, оқытушы кеңесі.
- Экспериментті орындау, байқалған құбылыстарды, өңдеп жазу,
қорытынды шығару.
- Зертханалық жұмысты қорғауға қажет икемділіктер:
эксперимент нәтижесін түсіндіру үшін тақырыптың теориялық
негізін білу. Талдау, жіктеу іскерлігі, тәжрибенің жеке элементтерін
салыстыру, тәжрибе элементтері арасындағы байланысты дұрыс
32
аңғару, берілген тақырып бойынша тұтас білім мен икемділік
жүйесін қалыптастыру, эксперимент нәтижесін математикалық
өңдеу.
2.4 Оқытушы басшылығымен іске асырылатын студенттердің
өздік жұмыстарының жоспары
№ Тақырып мазмұны
1
2
Сутегі
Оттегі
Галогендер
3
Халькогендер
4
5 топтың
р-элементтері
Тапсырмалар
1. «Сутегі»
«Оттегі,
озон,
сутегі
пероксиді» тақырыптарынан зертханалық
жұмысты қорғау.
2. Тақырып бойынша кеңес
3. Бақылау жұмысы.
1. Тақырып бойынша кеңес
2. «Галогендер», «Галогендердің сутекті
оттекті қосылыстары» тақырыптарынын
зертханалық жұмысты қорғау.
3.Бақылау жұмысы.
1.Тақырып бойынша кеңес
2. «Халькогендер»,
«Халькогендердің
сутекті
және
оттекті
қосылыстары»тақырыптары
бойынша
зертханалық жұмысты қорғау
3.Бақылау жұмысы.
4 №1,2,3 тақырыптар бойынша межелік
бақылау
1. Азот және оның қосылыстары»;
«Фосфор жіне оның қосылыстары»; «
Мышьяк
топшасы
элементтері»
тақырыптары
бойынша
зертханалық
жұмысты қорғау.
1. Тақырып бойынша кеңес
2. Бақылау жұмысы
33
5
4 топ рэлементтері
6
3 топ рэлементтері
7
1-2 топ
s-элементтері
8
9
1. «Көміртегі», «Кремний», «Германий
топшасы
элементтері»
тақырыптары
бойынша зертханалық жұмысты қорғау
2. Тақырып бойынша кеңес
3. Бақылау жұмысы
1. «Бор және оның қосылыстары»,
«Алюминий және оның қосылыстар»,
«Галлий топшасы элементтері».
Тақырыптары бойынша зертханалық
жұмысты қорғау.
2. Тақырып бойынша кеңес
3. Бақылау жұмысы
1.«Сілтілік
элементтер», «Бериллий,
магний», «Сілтілік-жер элементтері »
тақырыптары
бойынша зертханалық
жұмыстарды қорғау.
2.Тақырып бойынша кеңес.
3.Бақылау жұмысы
4. № 4,5,6,7 тақырыптар бойынша
деңгейлік бақылау
3-5 топтың
d-элементтері
1. «Скандий топшасы элементтері»,
«Титан топшасы элементтері», «Ванадий
топшасы элементтері» тақырыптары
бойынша зертханалық жұмысты қорғау.
2.Тақырып бойынша кеңес
3.Бақылау жұмысы
6-7 топтың
d-элементтері
1. «Хром топшасы элементтері»,
«Марганец топшасы элементтері»
тақырыптары бойынша зертханалық
жұмысты қорғау.
2.Тақырып бойынша кеңес
3. Бақылау жұмысы
34
10
8 топтың
d-элементтері
11
1-2 топтың
d-элементтері
12
4f-элементтері
5f-элементтері
1. «Темір топшасы элементтері»,
«Платина элементтері» тақырыптары
бойынша зертханалық жұмысты қорғау.
2.Тақырып бойынша кеңес
3. Бақылау жұмысы
1. «Мыс топшасы элементтері», «Мырыш
топшасы элементтері».
2.Тақырып бойынша кеңес
3. Бақылау жұмысы
4. № 4,5,6,7 тақырыптар бойынша
межелік бақылау
1. Рефератты қорғау
2.5 Студенттердің өздік жұмыс аумағындағы сабақтар жоспары
№
Тақырып
аты
Тапсырмалар
Тақырып бойынша теориялық материалды
оқу.
Сутегі. 2. «Сутегі» «Оттегі», озон, сутегі пероксиді»
Оттегі.
тақырыбы бойынша зертханалық жұмысқа
әзірлік.
3.Оқытушы басшылығымен есеп шығару.
7 топтың
1.
Тақырып бойынша теориялық
рматериалды оқу.
элементте2. Зертханалық жұмысқа әзірлік.
рі Галоген3. Оқытушы басшылығымен есеп шығару.
дер.
1.
1
2
35
3
6 топтың
рэлементте
рі
Халькоген
-дер.
1 Тақырып бойынша теориялық материалды
оқу.
2. Зертханалық жұмысқа әзірлік.
3. Оқытушы басшылығымен есеп шығару
4. №1,2,3. Тақырыптар бойынша деңгейлік
бақылауға әзірлік.
1.Тақырып бойынша теориялық материалды
оқу.
2. Зертханалық жұмысқа әзірлік.
3. Оқытушы басшылығымен есеп шығару
4
5топтың
р-элементтері
5
6 топтың
р-элементтері
6
3 топтың
р-элементтері
7
1-2 топтың
S-элементтері
8
3-5 топтың
dэлементтері
1.Тақырып бойынша теориялық материалды
оқу.
2. Зертханалық жұмысқа әзірлік.
3. Оқытушы басшылығымен есеп шығару
1.Тақырып бойынша теориялық материалды
оқу.
2. Зертханалық жұмысқа әзірлік.
2. Оқытушы басшылығымен есеп шығару
3. № 4,5,6,7 тақырыптар бойынша межелік
бақылауға әзірлік.
1.Тақырып бойынша теориялық материалды
оқу.
2. Зертханалық жұмысқа әзірлік.
3. Оқытушы басшылығымен есеп шығару
9
6-7 топтың
dэлементтері
1.Тақырып бойынша теориялық материалды
оқу.
2. Зертханалық жұмысқа әзірлік.
3. Оқытушы басшылығымен есеп шығару
1.Тақырып бойынша теориялық материалды
оқу.
2. Зертханалық жұмысқа әзірлік.
3. Оқытушы басшылығымен есеп шығару
36
10
8 топтың
dэлементтері
11
1-2 топтың
dэлементтері
11
f-элементтер
1.Тақырып бойынша теориялық материалды
оқу.
2. Зертханалық жұмысқа әзірлік.
3. Оқытушы басшылығымен есеп шығару
1.Тақырып бойынша теориялық материалды
оқу.
2. Зертханалық жұмысқа әзірлік.
3.Оқытушы басшылығымен есеп шығару.
4. № 8,9,10,11 тақырыптар бойынша межелік
бақылауға әзірлік
Оқытушы ұсынысы бойынша реферат әзірлеу
Өздік жұмысты орындауға әдістемелік нұсқау
Сәйкес тақырып бойынша материалды толық меңгеру үшін
студентке керегі:
1. Ұсынылған әдебиеттер тізімінен 2-3 оқулық немесе
әдістемелік құрал, 2-3 зертханалық жұмыс практикумын таңдап алу.
Қалған әдебиеттері керек уақытында қосымша ретінде қолдану;
2. Теориялық материалды дәріс конспектісі және әдебиеттер
бойынша әзірлеу;
3. Берілген
тақырып
бойынша
зертханалық
жұмыс
конспектісін әзірлеу;
Ұсынылған бақылау сұрақтарына жауап беріп, есептерді
шығару.
2.6 Курс бойынша жазбаша жұмыс тақырыптары
2.6.1 Бақылау жұмысының тақырыптары:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Сутегі, оттегі
Галогендер
Халкогендер
Пниктогендер
Көміртегі, кремний
Бор, алюминий, галлий
Сілтілік және сілтілік жер металдары
Ауыспалы d-элементтері
37
2.6.2
1.
2.
3.
4.
Рефераттар тақырыбы:
Лантанидтер
Актинидтер
Инертті газдар
Платина элементері
2.6.3 Курстық жұмыстар тақырыптары
1. Химиялық элементтердің периодтылығы;
2. Бейорганикалық химиядағы еріткіштер теориясы;
3. Бейорганикалық химиядағы тотығу-тотықсыздану процес-тері
(қазіргі көзқарас бойынша);
4. Периодтық заң мен периодтық жүйе жайлы қазіргі көзқарас;
5. Қатты заттарды қоспадан тазарту әдістері;
6. Сұйықтарды айдау және тазарту;
7. Газдардың молекулалық және эквиваленттік массаларын
анықтау әдістері;
8. Өскемен қаласындағы құбыр суының кермектілігін анықтау ;
9. Ұшқыш сұйықтықтардың молекулалық және эквиваленттік
массаларын анықтау әдістері.
Курстық жұмысты жазуға әдістемелік нұсқау:
1. Курстық жұмыс тақырыбын таңдап алған соң, қажетті
әдебиеттерді анықтау;
2. Тақырып бойынша әдебиеттерге шолу жасау;
3. Курстық жұмыс тақырыбына көбірек сәйкес келетін
әдебиеттер негізінде курстық жұмыстың теориялық бөлімін жазу.
4. Эксперимент жағдайын, әдістемесін анықтап эксперимент
жүргізу.
5. Эксперимен нәтижесін қорытындылап, эксперименттік
бөлімді жазу.
2.7 Өздік бақылауға арналған тест тапсырмалары
Нұсқа 1
1. Сутегіні зертханада алу теңдеуі:
А. C + H2O(г) = CO +H2
B. H2O эл-з= H2 + O2
38
C. CH4 = C +2H2
D. Ме + H2SO4=Me2(SO4)x+H2
E. CH4+O2=CO2+H2
2. «Күркіреуік газ» құрамына енетін заттар
А. N2
B. H2
C. O2
D. H2O
E.Cl2
3. Сутегі элементі түзетін жай заттар
А. 3
B. 6
C. 9
D. 10
E.11
4. Натрий ацетатын натронды ізбес қосып қыздырғанда түзілетін
зат:
А. C H3COOH B. CO2 C. Na2CO3 D. CO2 E. CH4
5. Натрий гидрокарбанаты түзілетін реакция теңдеуін көрсет.
А. CO2 + NaOH разб =
B. CO2 + NaOH конц. =
C. H2CО3+ NaOH конц. =
D. H2CО3 + Na2СO3
E. Na2O2+CO2 =
6. Натрий карбонаты ортасының реакциясы қандай
А. Әлсіз қышқылдық
B. Бейтарап
C. Әлсіз негіздік
D. Күшті негіздік
E. Күшті қышқылдық
6. Fe2(SO4)3 – молекуласындағы S- тің тотығу дәрежесі
А. +6 B. +7 C. +4 D. +2 E. +1
7. Тек тотықтырғыш болатын қосылыс
А. MnO
B. MnO2
C. KMnO4
39
D. MnS
E. Mn2O3
8. Cl-ға тән емес тотығу дәрежесі:
А. +7
B. +6
C. +3
D. +1
E.-1
9. Cr – Mo – W қатары бойынша электрон тартқыштық…
А. артады
B. кемиді
C. өзгермейді
D. Монотонды емес өзгереді
E. Кеміп барып артады
11. Cr(VI) оксидін ерітіндіге ауыстыру үшін қосатын зат
А. HNO3(K)
B. HCl(K)
C. NaOH
D. H2 SO4
E. H2O
12. Вольфрам оттегімен әрекеттескенде түзілетін оксид:
А. WO
B. W2O3
C. WO2
D. W2 O5
E. WO3
13. K2Cr2O7+H2S+H2SO4=
теңдеуін
коэффициенттер қосындысын анықта:
А. 10
B. 12
C. 14
D. 16
аяқтап,
оң
жақтағы
E.18
14. Тек тотықтырғыш болатын қосылыс
А. MnO
B. MnO2
C. KMnO4
D. MnS
E. Mn2O3
15. Платина туыстығы элементтерін ерітіндіге өткізуге мүмкіндік
беруші қышқылдар.
А. HCl
B. H2SO4(c)
C. HNO3(K)
D. 3HCl:HNO3
E. H2SO4(K)
Нұсқа 1
1. Азот, табиғатта кездесуі, алу әдісі. Жай зат ретіндегі химиялық
қасиеті және техногендік әсері.
2. Берилий, табиғи қосылыстары, алу әдісі, химиялық қасиеті және
биологиялық әсері және техногендік әсері.
3. Хром оксидтері,хром қышқылы, тұздары, техногендік әсері.
4. Мышьяк топшасы элементтері және техногендік әсері.
5. Көміртегінің сутекті қосылыстары, қасиеті, жіктелуі және
техногендік әсері.
6. Қорғасын. Қорғасынның табиғатта кездесуі, қасиеті, алу әдісі,
қолданылуы және техногендік әсері.
40
7. Бор. Бордың физикалық және химиялық қасиеті, қолданылуы
және техногендік әсері.
8. Титан, алу әдістері, қосылыстары қасиеттері және техногендік
әсері.
9. Көмір қышқылы, тұздары, химиялық қасиеті, қолданылау және
техногендік әсері.
10. Қалайы қосылыстары, химиялық қасиеттері, қолданылуы және
техногендік әсері.
11. Азот қышқылы, химиялық қасиеті. Нитраттар және олардың
техногендік әсері.
12. Барий. Алу әдісі, химиялық қасиеті, қосылыстары, қолданылуы
және техногендік әсері.
13. Азоттың шала оксиді және азоттың жоғарғы валентті оксидтері.
Алу әдісі, қасиеттері және техногендік әсері.
14. Галий топшасы элементтері және техногендік әсері.
15. Күкірт қышқылы, алу әдісі, химиялық қасиеті және техногендік
әсері.
16. Мыс топшасы элементтері және техногендік әсері.
17. Бор қышқылы, оның тұздары және техногендік әсері.
18. Цирконий және гафний. Алу әдісі, химиялық қасиеті,
қолданылуы және техногендік әсері.
19. Бордың сутекті қосылыстары және техногендік әсері.
20. Мырыш. Алу әдісі, жай зат ретіндегі және қосылыстарының
химиялық қасиеті, қолданылуы және техногендік әсері.
21. Кремний. Табиғаттағы қосылыстары, алу әдістері, жай зат
ретіндегі кремнийдің қасиеттері, қолданылуы және кремнийдің
техногендік әсері.
22. Қорғасын. Табиғатта кездесуі, алу әдісі, қолданылуы, химиялық
қасиеті және техногендік әсері.
23. Кремний оксиді, кремний қышқылы, силикаттар. Қасиеттері,
қолданылуы және техногендік әсері.
24. Ванадий, табиғи қосылыстары. Алу жолдары, қасиеті,
қолданылуы және техногендік әсері.
25. Кадмий. Алу әдісі, химиялық қасиеті, қосылыстары,
қолданылуы және техногендік әсері.
26. Селен. Химиялық қасиеті, қосылыстары және техногендік әсері.
27. Шыны, цемент өндіру және техногендік әсері.
28. Ниобий, тантал элементтері және техногендік әсері.
41
29. Аммиак. Гидразин. Гидроксиламин. Олардың техногендік әсері.
30. Хром топшасы элементтері және олардың техногендік әсері.
31. Көміртегі оксидтері, қасиеттері, қолданылуы және техногендік
әсері
32. Қалайы. Табиғатта кездесуі, алу әдісі, химиялық қасиеті,
қолданылуы және техногендік әсері.
33. Күкірттің оттекті қосылыстары және техногендік әсері.
34. Сынап, алу әдісі, химиялық қасиеті және техногендік әсері.
35. Фосфор қышқылдары, қасиеті, қолданылуы және техногендік
әсері.
36. Сілтілік металдардың физико-химиялық қасиеті, қолданылуы
және техногендік әсері.
37. Фосфин, алу әдісі, физикалық және химиялық қасиеттері және
техногендік әсері.
38. Кальций, алу әдісі. Жай зат ретіндегі және қосылыстарының
химиялық қасиеттері және техногендік әсері.
39. Фосфордың аллотропиялық түр өзгерістері, химиялық қасиеті
және техногендік әсері.
40. Сілтілік металдардың жалпы сипаттамасы, алу әдістері, негізгі
қосылыстары, техногендік әсері.
41. Селен мен теллур қышқылдары. Химиялық қасиеті және
техногендік әсері.
42. Лантаноидтар және олрадың техногендік әсері.
43. Аммиак, алу әдісі, химиялық қасиеті, қолданылуы. Амоний
тұздары және техногендік әсері.
44. Магний, табиғатта кездесуі. Физикалық және химиялық
қасиеттері, негізгі қосылыстары және техногендік әсері.
45. Азоттың ІІ және ІV валентті оксидтері. Алу әдісі, қасиеттері
және техногендік әсері.
46. Алюминий. Табиғатта кездесуі, алу әдісі. Жай зат ретінде және
қосылыстарының химиялық қасиеті, техногендік әсері
47. Күкірт. К.кірттің модификациясы, алу әдісі, табиғи
қосылыстары, химиялық қасиеті және техногендік әсері.
48. Марганец топшасы элементтерінің жалпы сипаттамасы, алу
әдісі, қолданылуы, техногендік әсері.
49. Күкіртті сутек, сульфидтер және техногендік әсері.
50. Марганец топшасы элементтерінің химиялық қасиеті және
техногендік әсері.
42
Документ
Категория
Химия
Просмотров
657
Размер файла
373 Кб
Теги
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа