close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

gulsimo.kz/uploads/files/8391__orazalijeva_nrtas_odasynov_kniga_2

код для вставкиСкачать
АРМАНҒА ҚУҒАН ЖЕТЕР
- Нұрмұхамед, Нұрмүхамед! Қайт артка, кайт деймін! - күре жолға түсіп, екпіндей кетіп
бара жаткан екі жасөспірімнід соңынан, капсағай денелі, жүзін оңтүстіктің керімсалы кактаған
жігіт ағасы айғайлап түр. Қайт- пайтынына көзі жеткенсін ол желе жүгіріп, алдарьгаа кесекөлденең түра калды.
Аға, өуре болмаңыз, мен кайтпаймын ауылға! - деді, аккүба өңді, өдеміше келген бала
каткылдау үнмен.
Айналайын, Нцххрмүхамед-ау, ауылда өке орнына өке боп, қара шаңыракта Дүйсен
ағамыз отырғанда, жетім балалар үйіне барам дегенің кай сасканың!? Мен кай бетіммен кайтамын
ауылға? Сені жетім балалар үйіне өткізіл кеттім деймін бе?! Енді бірер күнде зауыт жалакымызды
береді, сосын ауылға кайтайык. Ақылың бар ғой сенің, айналайын! — деп, Нүртаска тете ағасы
Көбелек сөзінің басын каткылдау бастағанмен, аяғьш бипаздап барып бітірді. Ағайынды екеуінід
күзде ауылдағы жиын-терім бітісімен Ташкенттің касындағы Келеске келіп, кірпіш зауытында кыс
бойы жүмыс істеп, азьш-аулак каржы тауып, көктем шыға ауылға кайтып жүргеніне екі жыл
болған. Биылғы кайтар түста Нртас нілдей бүзылды.
Аға, менің окығым келеді, окимын, - деді Нүртас. Үнінде үлкеннің өктемдігіне көнгісі
келмей, өз тағдыры жайлы ойлана алатын “мендік” бар. - Былтыр да осылай ауылға апарып козы
соңына салып койғансыз. Ал, менің окығым келеді. Жетім балалар үйі болса кайтейін, жетім
екеніміз өтірік емес кой. Қайта Кеңес өкіметіне ракмет айтпайсыз ба, біз сиякты жетім балаларға
камкор болып, балалар үйін ашып, окытамыз, білім береміз деп жаткан. Қай ағайын маған ондай
камкорлық жасап жаткан.. Сіз өзіңіз кайта түсініп... - дей бергені сол еді күлак шекенің түсынан
бір нөрсе сарт ете түсті. Сол-ак екен Нұртас топырағы бүркылдап жаткан күре жолға үшын түсті.
Онсыз да айтканына көндіре алмай ашу кернеп түрған Көбелек інісінің мына акыл айтысына
шыдай алмады.
Акылының алдына ашу шығып калай қол көтергенін өзі де білмей
калды.
Үстінің шаңын кағып жатып:
- Ага, бөрібір мен ауылға кайтпаймын - деді Нұртас. Дауысында таяк,
жеген балада болатын өшпенділік немесе кекшілдіктен гөрі жалыну
басым,— оқығым келеді, білім алғым келеді,—дегенді дауысы дірілдеп
айтты. Көзінен бырт- бырт жас шығып кетті. Онысын білдірмеген
болып шаң-шаң қолымен сүрткілей берді. Үстін аз-кем кақты да
қасындағы досьша қарап, басын бір шүлғып: “Өмірзак, кеттік!” - деді.
Бағыттары - Ташкент.
Көбелек бұдан әрі әңгіменің артык екенін ұкты. Оны ұқтырған Нұртас
жүрегінен бұлқьгаа шыққан шьгаайы сөз бен шерлі көңілдің көз жасы
еді. Бала кезінен ана мен өкеден бірдей айырыльш, “айналайьш, ботам,
кұлыным, жарығым” - дейтін мейірім-шапагаты, жылуы мол сөзді ести
алмай, шерленген көңілдің өксігі кепке дейін басылмады.
Өксікпен бірге жетім өмірдің суреттері жадында жащыра берді,
жаңғыра берді... Нұртастьщ көз алдына толғақ қысьш, керулі арқанға
асылып, ауык-ауық “жаным-ай” деп ыңыранган жан анасының бейнесі
еміс-еміс келді. Осыдан кейін анасын ол көрмеді, тек күлағында:
“балапандарым- ай” деген, өкініш пен арманға толы үні ғана қалған.
С о с ь ш м ы н а у біздің кенжеміз. Біз картайдьщ. Үйде хат танитын
ешкім жоқ. Баланың сүйегі біздікі, еті сіздікі, балама күран оқуьш
үйретіңіз” - деп, бір таба нанның үстіне сомдық акша салып, оларды
орап, Нүртастың қолынан жетектеп ауыл молдасы Керімқүлға алып
барған екінші анасы Дөрігүлдің бейнесі келді.
Басына тарткан ақ жаулықты қүлағының артына қайыра салып, екі
үшын алдына тастап, өдемі болып отыратын. “Өгей” деген аты болмаса
обалы не керек Дөрігүл аналық мейірім-шапағатьш Нүртастан аяған
емес. Ауылдьщ бар жиын-тойьша Нүртасын жетектеп жүретін. Әкесінің
азан шақыртып койған Нүрмүхамед есімін келіндеріне айтқызбай
Нүртас дегізіп жүрген де осы Дәрігүл анасы. Ол да мандайына
сыймады, ойламаған жерден ажал алып жүре берді. Туған анасының
орнын толтырған аялы алақанды сағынды. Сарғайған сағыныш ыстық
жаска айнала берді...
Одан кейінгі өшпес оқиға - 1917-“жылан жылғы” аштык каншама
казақтың отын өшіріп, шаңырағын ортасына күлатпады дейсіз.
Аштьщтан жаньш арашалағандар жанжакка боса бастады. Ташкент жакка ауып бара жаткан ағайындарға
Нұртасты ілестіре тұрып: балам,
бар үміт
сенде, бір жаныңды сактап калуды ойла, бізге алаң болма... бейшара
өкеңнің отын өшіре көрме.., - деп, жоктык алдындағы дөрменсіз,
шарасыз халі, коштасып тұрып кемсендегені бүгінгідей көз алдында.
Осыдан кейін өкесін көрмеді. Нұртасты шығарып салған соң көп
ұзамай, ортаншы ұлы Исабекті ертіп, жұмыс іздеп Актөбе жакка кетеді.
Аштьщтың ажалы оларды ауылға оралтпай жарты жолда-ак жалмаған
еді...
Ол казір ағасы Көбелектің үрғанына емес, мына жарык дүниедегі
ауырлау басталған тағдырына тарығып жылаған. Өке мен анадан жастай
айырылып, бүғанасы катпай арык шауып, белі катпай макта теріп,
бүгінгі күнін ертеңге жалғар талпіық іздеп бай өзбектерге жалданып,
“ходжайынның” коқиланып арына тиген, жанын жөбірлеген кездері
ойға түсіп, көңілдің кермек көз жасына айналған...
Бүл Нүртастың ес білгелі есіле жылағаны. Қасындағы досы Өмірзақ
жаутаң-жаутаң карағаннан баска жүбату айта алмады. Өйткені, Өмірзак
та жаралы жетім көңілінщ ексігін өрең-өрең басьш түрған.
Екеуі козы көш жүргеннен кейін алдарынан арыны асаулау, лайланып
ағып жаткан суы бар арык шыкты. Соньщ басында беті-колдарын жуып,
аяқтарын суға малып, ағаш көлеңкесінде демдерін алды.
Нүртастьщ кеудесі кеңіп, бойы сергіп калды. Көптен аркалап жүрген
ауыр бір жүктен күтылғандай сезім бар. Көңіл сандығында көптен
сарғайып, көмескіленіп бара жатқан өткен өмір суреттерін алып шығып,
жаңғыртып, “шаңын” сүртіп, кайыра сыр сандығына салып койды. Үзак
уакыт ашпауға, енді бүлай босамауға өзіне-өзі уөде берді. Алдында
мүлдем баскаша, жаңаша өмір түрғанын сезді.
- Өмірзақ оку керек, оку. Орысша үйрену керек. Маған бар сикыр осы
орыс тілінде түрғандай. Нешауа, орысша білетіндердің екі басы, төрт
аяғы жок, олар да біз секілді адам. Үйренеміз, еңбектенеміз... - деп,
Келес кірпіш зауытында орыстардан үйренген бір ауыз орысшасын
косып койды. Бір кезде ойына өлденөрсе күрт түскендей, орньшан атып
түрып: “Өмке, кеттік!” - деді.
Бағыттары — Ташкент!
Олар Орта Азиядағы ең кәттә шаһар Ташкентке жетіп, одан нөмірі 14жетім балалар мектеп-интернатьш тапканша күн түс болды.
жакка боса бастады. Ташкент жакка ауып бара жаткан ағайындарға
Нұртасты ілестіре тұрып: балам,
бар үміт
сенде, бір жаныңцы сактап калуды ойла, бізге алаң болма... бейшара
өкеңнің отын өшіре көрме.., - деп, жоктык алдындағы дөрменсіз,
шарасыз халі, коштасып түрып кемсеңдегені бүгінгідей көз алдында.
Осыдан кейін өкесін көрмеді. Нүртасты шығарып салған соң көп
үзамай, ортаншы үлы Исабекті ертіп, жүмыс іздеп Актөбе жакка кетеді.
Аштьщтың ажалы оларды ауылға оралтпай жарты жолда-ак жалмаған
еді...
Ол казір ағасы Көбелектің үрғанына емес, мына жарык дүниедегі
ауырлау басталған тағдырына тарығып жылаған. Өке мен анадан жастай
айырылып, бүғанасы катпай арык шауып, белі катпай макта теріп,
бүгінгі күнін ертеңге жалғар талшык іздеп бай өзбектерге жалданып,
“ходжайьшның” кокиланып арьша тиген, жанын жөбірлеген кездері
ойға түсіп, көңілдің кермек көз жасына айналған...
Бүл Нүртастың ес білгелі есіле жылағаны. Касындағы досы Өмірзак
жаутаң-жаутаң карағаннан баска жүбату айта алмады. Өйткені, Өмірзак
та жаралы жетім көңілінің ексігін өрен-өрен басьш түрған.
Екеуі козы көш жүргеннен кейін алдарынан арыны асаулау, лайланып
ағып жаткан суы бар арык шыкты. Соньщ басында беті-колдарын жуьш,
аяқтарын суға малып, ағаш көлеңкесінде демдерін алды.
Нүртастьщ кеудесі кеңіп, бойы сергіп калды. Көптен аркалап жүрген
ауыр бір жүктен күтылғандай сезім бар. Көңіл сандығында көптен
сарғайып, көмескіленіп бара жатқан өткен өмір суреттерін алып шығып,
жаңғыртып, “шаңын” сүртіп, кайыра сыр сандығына салып койды. Үзак
уакыт ашпауға, енді бүлай босамауға өзіне-өзі уөде берді. Алдында
мүлдем баскаша, жаңаша өмір түрғанын сезді.
- Өмірзак оку керек, оку. Орысша үйрену керек. Маған бар сикыр осы
орыс тілінде түрғандай. Нешауа, орысша білетіндердің екі басы, төрт
аяғы жок, олар да біз секілді адам. Үйренеміз, еңбектенеміз... - деп,
Келес кірпіш зауытында орыстардан үйренген бір ауыз орысшасьга
косып койды. Бір кезде ойына өлденөрсе күрт түскендей, орньшан атып
түрьш: “Өмке, кеттік!” - деді.
Бағыттары — Ташкент!
Олар Орта Азиядағы ен кәттә шаһар Ташкентке жетіп, одан нөмірі 14жетім балалар мектеп-интернатын тапканша күн түс болды.
Дөл осы сәттін куөгері, сол интернаттың түлегі, Нүртастың бала күннен
досы Бектас Шынарбаев былай дейді: Нүртас
бізге 1920
жылдың,
жобамда, тамыз
айында келді. Ол кезде Нүртас сүңғак бойлы, ашык жүзді, жасы 15-16ға келіп калған жасөспірім екен. Неге екенін білмеймін Нүртастың
алғаш интернатқа келген күні менің жадымда жатталып калыпты.
Жетімханаға Нүртас Өмірзак Орымбетов деген бала екеуі бірге келді.
Олар келген кезде балалар түскі тамактарын ішіп жатқан болатын.
Белгіленген тәртіп бойынша күн сайын екі бала асханаға кезекші
болады. Сол күні асхана кезекшісінің бірі - Райымбек Ахметов деген
бала еді. Балалардың жапа - тармағай тамак ішіп жатканын көрген екеуі
оларға жөудіреп карап, дөметіп-ақ түр. Соны сезе қалған Райымбек:
“Сендер бүгінгі тамак беру тізімінде жоқсындар, сонда да болса бір
есебін карастырып көрейік, — деп асханаға кіріп кетті де артынша
екеуіне екі тарелке сорпа, екі жапырак кара нан өкеп берді. Ашығып
калған екен, өп-сөтте ішіп алды. Сосын екеуі жан-жағьгаа карастап,
кезекшіге рақметін айтып, карсылас отырған бізбен өңгімелесе бастады.
Өздерінің туған жері Түркістан екенін, Келес кірпіш зауытына жүмыс
істеуге келгенін, сол жерде осы интернат туралы естігендерін, ағасының
карсы болғанын, сол үшін таяк та жегенін айтып, бар сырын актарып
тастады”.
Қызык, адам бойындағы күштарлык бар жаңалык- жаксылықтың
бастауы ма дерсін. Әдетте “талант, дарын” деп тамсанып, табынып
жататынымыздың кайнар көзі осы цщітарлыцца келіп бас иіп түрғандай.
Нүртастың да: окысам, білім алсам, дүние-өлемді танысам деген
қүштар- лығына ешкім тоскауыл бола алмады.
Осыншама оқу-токуға деген күштарлык, білімге деген ынта қайдан,
кашан пайда болды? Ауылда қоңыркай, бір күні бір күніне үксас өтіп
жаткан Нүртас өміріне осыншама өзгеріс өкелген не күш, не күдірет?
Бүл сауалдарға жауап іздесе болды Нүртастын ойы да, сөзі де ауылға
карай ойысатын...
...Қыс-бойы бүйығып жататын ауыл көктем шыға дүрбелеңге түсетін.
Егін егіп, макта сеуіп жаз бойы соның басында бауырын жазбай енбек
етеді. Күз түсе астыктарын қамбаға күйып, мактасын өзбектерге сатып,
пүлдап, малдап, калғанын күнкөріске калдырады. Осылай тіршілік
дөңгелегі келесі жылы да, арғы жылы да кайталана беретін. Үлкендер
өмірден озып, олардың орнын орта буын басатын, ортаның орнын кіші
ұрпак толтыратын... Ауылда жүргенде Нүртас бүл жарық дүниеде баска
өмір, өзгеше тіршілік барынан бейхабар еді.
Тек осыдан үш жыл бүрын ағаларымен бірге Түркістан базарына бидай,
мақта сатура барган. Сонда алдарынан кыздың кос бүрымындай катар
жаткан шойын жолды көрген. Бір кезде сол шойын жолмен Шорнак
жактан тебесінен буы бүркыраған кап-кара, алып бір нөрсенің ысылдаппысылдап, анда-санда ышкына айғайлап-айгайлап келе жатканын
көргенде, жағы семіп, өн бойы дір ете түскен. Қоркып кеткен. Сан ғасыр
тыныштык күшағында жаткан мына маң даланы үйкысынан ояткан бүл
не? Қандай керемет! Тіптен оньщ өзі: “Ей, Адамзат! Мен - Адам акылойының жемісімін, жол беріндер маган!”, - деп, төкаппарлык
танытатындай.
Нүртастың ауыл молдасынан алған арабша сауаты болды. Күні бойғы
ауыр тіршіліктен зорығып отырса да, ауылдастары бір үйге жиналып,
оған жыр-дастан, аңыз- ертегілерді үнемі окытатын. Сөйтсе, кайран
ауылдастары, жаудан елін-жерін жан аямай корғаған батырлар
ерлігінен, ьштызар жүрек - Лөйлі мен Мөжнүн, Қозы мен Баян ...
махаббатынан рухани нәр алып, тән шаршауын жан лөззатымен басады
екен ғой. Әйтеуір, риясыз көңілден: “Айналайын, молда бол!” - деп,
жапырлап бата беріп жататын. Қайтсін, ауылдағы сауатты, кітап оки
алатын адамы жалғыз молда ғана болса. Ол кезде Нүртас үшін де молда
— түлға болатын.
Сол аңыз-ертегілерден окыған, алыптың атасы - кара диюдың күшіне
мына паровоз пар келер ме екен, әлде одан да зор ма калай? - деп,
Нүртас өз өресімен өлшеп койды. Не керек, осы кара дню - паровоз
Нүртас түсінігіне, жан- дүниесіне жай түсіргендей болған. Бүл не өзі?
Қалай, немен жүріп келеді? - деген сауалдар самсап шыға келгенде
диқанның баласына дикандар ортасы жауап бере алмаған. Нүртас өзі:
мүны ойлап тапкан Адам ғой, Адам! Олар кім, кандай халык? Кім де
болса акылы аскан екен. Біздін білеріміз сока мен өгіз. Сока сүйреген
өгіз соңынан ерген сорлы елдің жаны да, төні де контерлі, көнбіс күйге
түскен. Бүл - не тіршілік? Осы сауалдар Нүртас санасына жай отындай
жалын түсірді. Дәл осы сәт, осы сағат, осы күннен бастап Нұртаста: “Біз
басқа өмір, тіршілік барын білуіміз керек, білуге ұмтылу керек!” - деген
күлшыныс, жүлкыныс пайда болған.
Өткен жылы ағаларымен бірге Ташкент касьшдағы Келес кірпіш
зауытында кыс бойы жұмыс істеп қайтты. Сол жакка бара жатканда жол
бойынан электр жарығын көріп танкалған. Танкалысы “білсем” деген
талпынысын ояткан.
Көктемгі жүмыс басталар түста Ташкенттен ауылға паровоз сүйреткен
көп вагонның бірімен кайтқан. Пойыз үстінде өзгеше киінген,
какырайған калқаяшасы бар бас киім киген, сүліктей кара - қаткан
жігітпен сөйлесіп калды. Ол жаңа өмір келгенін, техникальщ прогресс
басталганьш, баска халықтарда аэроплан, машина, радио... барын үзакүзак өңгіме еткен. Оның бірін түсініп, мыңын түсінбеді. Түсіну үшін,
сол өскен елге еру үшін окудың, білімнің кажеттігін Нүртас алғаш
сезінді. Жолаушы жігітағасы сездірген.
Сол бір үстінде сүйрете киген плащы, басында шәпкесі бар сүліктей
кара жігіт ауылға келген сон да есінен жатса да, түрса да кетпей койған.
Енді не істеймін, қалай окимын? Ол окуды, білімді іздеп кетуге каражат
кайда? Талай талаптының жолын да, қолын да байлаған ку жоқшылыктан калай шығуға болады? Одан шығу үшін де тағы да окуға,
білімге жүгінуің керек екен... Не керек бар д үниенің кілті - оку, білім,
ғылымға келіп тірелгенін түсінді Нүртас.
Түсінуін түсінгенмен, каржы-каражаттың жоқтығынан жүлкынып шыға
алмай, арман жетегінде жүргенде көктен сүрағаны жерден табылған.
Акырында, Ташкенттің №14- жетім балалар үйінен бір-ак шығып отыр...
Сол күні оларға тосек-орын берілді, моншаға түсті, судай жаңа киім
киініп, сырткы пошымдары танымастай өзгерді. Аз күнде ашкүрсак
карын да тойынып, көкдөнен көңілге жүйріктік бітіп, жан-жакка ой
жүгіртуге жетіп калған. Бүрын бір үзім нан үшін бай өзбектерге
жалданып, тіленші тіршілік кешіп келген Нүртас үшін интернат өмірі
тура ертегідегідей- ак. Салулы төсек, салкын үй, өзір ас! Балалар тура
өкелерінің үйіне келгендей емін-еркін.
Алғаш мүғалім тактаға “Ленин” деген соз жазып, содан сон Октябрь,
революция төңірегінде үзак-үзак әңгіме айтты. Кобінің мөнін үқпады.
Үкканы - сендердің осылай тегін тамақ, тегін окуға ие больш
отырғандарың сол адамның аркасы дегені. Күллі жетімді жетілдіремін
деген кандай керемет Адам! Одан өріге, қанша ойланса да, Нұртас өресі
бөрібір жетпеген. Лениннің назары неге жетімдерге ғана түсті екен,
ауылдағылардың да шекесінің кызып түрғаны шамалы. Күйбің-күйбің,
күлді-көмеш, өйтеуір жан сактағандарына төуба. Неғылган
төубашылдык мінез, кайдан келген канағатшылдык - өзі де түсінбейді.
Бір күні интернат директоры Сөдуакас Османов окушылармен кездесу
үшін Ғани Мүратбаевтың келетінін хабарлады. Ал, Ғанидың кім екенін
интернат балалары жаксы білетін. Мүнда табалдырыкты аттасымен-ак
алгаш еститіндері Ленин, сосын Ғани есімі болатын. Жасалып жаткан
бар камкорлыктың бастау көзі соларда жатканын мүғалімдер келген
күннен, келген сағаттан бастап баяндайтын. Саналарында сом түлга
болып сомдалган адамның өз орталарына келетіні Нүртас үшін адам
сенгісіз оқиға болды.
Интернат балалары “Қызыл бүрышка” өрен сыйып түр. Бір кезде мектеп
директоры Османовпен бірге орта бойлы, өңі өте өдемі жас жігіт залга
кірді. Сол-ак екен түрган окушылар мен мүгалімдер дүркірете кол
сокты. Тіптен токтатар емес. Олар төрдегі орындыкка жайгасты.
Осыншама күрметтің не үшін екенін ол кезде Нүртас жете түсіне
алмады. Әйтеуір үлы дүрмекке косылып кол сога берген.
Сөз алған Ғани өңгімесін өуелі баяу, коңыр дауыспен бастады. Бір кезде
үзакка шабатьш хас түлпардай қызынып, адымын аша түсіп, көсілді-ай
келіп. Бүган дейін мүндай шешен сөйлейтін адамды Нүртас көрген емес.
Жас Кеңес өкіметінің калай, неліктен пайда болганьш, оның
болашақтағы максат-мүратын, міндеттерін, оның көсемі Ленин туралы
үзак-үзак түсіндірді. Әліпті таяқ деп білмейтін сауатсыз балалардың
санасына себездеп күюмен болды. Сондағы Нүртастың үкканы,
Мүратбаев мүраты - казак жастары окыса, білім алса, орыс тілін
үйренсе, дүние- өлемге көзін ашса екен!
Бүл Нүртастың Ғанидан алған алғашкы ғибраты.
1920 жылы Ғани басшылығымен интернатта комсомол ячейкасы
күрылды. Комсомол жүмысымен айналыса жүріп Ғани ағай бізге орыс
тілінен сабақ берді. Ол бізді аз уақыттың ішінде орыс өліппесіне үйретіп
шығарды. Оның сабактары кызықты өтетін, сосын тар аукымда
шектеліп калмай, дүние-әлемде не болып жатканынан мағлұмат беретін.
Ол өрқашан жаксы окьщдар, Отан сенімін актаңдар деген ұлағатты
сіңірумен болды.
Интернатта да, Қазак орман шаруашылығы техникумында да маган
комсомол ұйымын баскаруға үнемі сенім білдірілді. Бүл Ғанимен
аудандык комсомол комитетінде, конференцияларда жиі кездесіп түруға
мүмкіндік берді...” дейді Нүртас, Ғани туралы жазған естелігінде.
Адам өмірі - өмір бойы үйренуден, окудан, жаксыдан ғибрат алудан
түратыны анык болса, Нүртастың алғаш тәлім алған а дамы осы Ғани,
халқының жаркын болашағы үшін күрескен Ғани Мүратбаев болды.
Көп үзамай Ғаниды Мәскеуге кызметке шакырып, ТТТыгыс
жастарының одан кол үзуіне тура келді. Өкініштісі Ғани Мәскеуде
казаға үшырады. Мүндай ауыр каза шын мәнінде Шығыс жастарын
кайғыға орады. Әкесізге пана, анасызға қамқор болған Ғанидың үлкен
жүрегін қалай үмытпак, олар!
Ауыр казаны естіген жастар Ташкенттің Орталык стадионына жиналып
каралы митингі өткізді. Аз ғана ғүмырында талай жастың жанына аскак
арман, үкілі үміт үялата білген Ғаниды жүректері жылап түрып еске
алды. Ал Нүртас аспанында, Нүртас әлемінде Ғани есімі Темірказыктай
жаркырап,
болашактың
қолбасшысындай,
аскак
армандарын
аманаттаған Үлы есім болып қала берді!
Өрине, казакта Ғанидай акылды, зерек, ойлы жастар көп болды. Бірак,
олар дөл Ғанидай ескі заманның бүғауын бүзып шыға алмады. Шығар
жолды білмеді. Бірлі-жарым білгендері Санк-Петербург, Омбы, Қазан
калаларында окыды. Бірак, олар:
Кел балалар окылык,
Окығанды көңілге Ыкыласпен токыльщ!
- деп, ағартушылыктан, уағыз айтудан аса алмады. Олар, бізге білім
бергенмен, баска миллиондаған казак караңғы боп кала берді. Баяғы
ауыл баяғыша өмір көшіне ілесе берді.
“Содан ХІХ-ғасырдың орта белесінен асканда кара тобыр таптаурын
кара жолмен баяғыша маңып бара жаткан жүртына үлы Абай тап болды.
Үлы Абай, үлы акын оз халкын өнер-білімге шакырды. Атадан калған
сүрлеу жолмен өмір көшіне ілбіп ілесіп бара жаткан халкын көрген ол:
Адасып, аландама жол таба алмай,
Берірек түзу жолға шык камалмай.
Не ғылым жок, немесе еңбек те жок,
Ең болмаса кеттің рой мал бага алмай...
деп, алғашында бір айтты. Бүл сөзге күлак асып, ескеріп, елемеген
соң үлы ақын өз жүртьгаа жалынды да, кейіді де, сөкті де. Бар арманы
халкының білімді, өнерлі, мәдениетті болуы еді. Ең алғаш киіз үйдің
түңлігін батыс жақтан ашып, халкының тарихын ол кездегі алыс
батыска, үлы аңғарға бағыттаған Абай еді. Халкының сол күндері үшін
қайғырып: “Өстіп жер-дүниедегі жүрттың коры болып отырғанымыз
ба? Жок казак ортасында да өнермен өрістерлік күні болар ма екен? деп, ащы арманмен дүниеден кайтты”.
Осылай студент Нүртас алдында, үстаз Мүхтар үлы Абай хақында ой
тербегенде жас шәкірттің киялы кияндарға калыктап, акку арман болып
үшатын. Мүхтар Әуезов аркылы Нүртас Абайды, Абай аркылы
казактың өзге елден көш кейін калған халін үккан, тағдырын таныған.
Баяғы дикандар ортасы жауап бере алмаған сан сауалға үстазы Мүхтар
жауап берген.
Тағы бір үккан нөрсесі - үлы Абайдың кабырғасын кайыстырып, ой
казынасын қаздырған өз камы емес ел камы, халык мүраты. Мүхтар
Әуезовті де жауларымен жағаластыра жүріп, Мәскеу мен Алматы
арасында кашып- пысса да ретін тауып, білгенін жастарға талмай,
шаршамай айткызған күш - Абай мүраты, Абай арманы.
Артынша Абай арманын шындыкка айналдырсам деген адуынды жастар
біртіндеп шыға бастады. Тіптен олар:
Қараңғы казак көгіне,
Өрмелеп шығып күн болам... Қараңғылықтың когіне - Күн болмағанда
кім болам,
дейтін, айбынды, айткыш жастар болды. Олар сөзінде кара түнекті как
айыратын алмас-ой, найзағай мінез жатты. Осы мінез заманнан заман,
коғамнан коғамды оздырды. Қараңғы казактан білімді Нүртастар өсті!
Жапа тармағай оқу білімге үмтылған жас көбейе түсті. Олар - Мәскеу,
Ленинград, Ташкент, Қазан, Томск, Омбы, Саратов қалала- рьгаа оқуға
ағылды... Үлкен жердегі үлкен оку ордасында Нүртастың окығысы
келгенмен жағдайы келмеді. Ол Таш- кенттегі орман шаруашылығы
техникумын канағат етті. алғашкы білгір-мамандары Райымбек
Ахметов, Бектас Шынарбаев сол интернаттың түлектері. “Жылан
жылғы” ашаршылыкта ата-аналарынан айырылып, панасыз, көшекөшені кезіп, темір жол бойын жағалап, базар торыған, анщүрсақ
жетімдер жетіліп кана коймай, қараңғы казак көгіне өрмелеп шығып,
Күн болғандар еді.
Өрине, Нүртаспен бірге окыған ол “балалар” бүл күнде жарык дүниеден
озып, о дүниелік болған. (Жарыктык- тардың жандары жаннатта
болғай).
***
Осы кітапты жазарда жастық шағынан, Совнарком болтан кезінен
естелік айтатын “сол балалардан” ешкімді таппаған сон, акырында дядя
Сашаға, яғни, Ескендір Нүртасүльша хат жолдадым, өкесі жайлы
естелік айтуын тағы өтіндім.
Тағы деуімнің сыры бар. Бүдан тура он жыл бүрын Нүртас
Оңдасыновтың 90 жылдығы Түркістан жерінде тойланды. Оған
облыстың бар аудандары бір кісідей ат- салысты. Ондай игі іске
алғыстан баска айтарың жок, әрине.
Ол кез заманның барьппна күбылып, түлкі бүлаңға салып түрған түсы
еді ғой. Тура бір алдымызда майшелпек қоғамнын түрғанына сенімді
адамдай, бәріміз социализмді, оның кайраткерлерін түкке алғысыз етіп,
жабыла, жамырай жамандап жатканбыз. Соның бөріне карамастан,
тіптен мемлекеттік каулыны күтпей-ак Нүртас Оңдасыновтьщ
жерлестері 90 жылдығын дүркіретіп атап өтті. Сол тойға Ескендір
ағамыз Мөскеуден арнайы келген-ді. Орайы келіп түрған соң өкесі
жайлы естелік айтуын сүрандым. Сүрағыма ойланбастан іле:
“ - Қандай естелік айта аламын мен... Өкемізді өте сирек көретінбіз.
Себебі, біз үйыктап калғанда жүмыстан келетін де, біз оянбай түрып
ерте кетіп калатын. Мектеп бітірісімен Мөскеуге окуға кеттік, одан өзім
біраз жыл шет елде жүмыс істедім. Қыскасы, өкемді бізден көрі
өріптестері жаксы біледі, солардан сүрарсың, - деді. Бірак сөлден кейін
жымиып, маған токтала карады да: — Қоя түр, бір окиға есіме түсті,
елшілікте кызмет істеп жүргенде жаздым. Көп материалдарды ағылшын
архивтерінен алдым. Мәскеуге келгеннен кейін диссертациямдағы
кейбір фактілерге біздің ғалымдар келіспей, кайта зерттеуге жіберді.
Қайта жазу оңай ма?! Байқасам, сараптау комиссиясының төрағасы
Қазақстанда қызмет істеген, әкемді жаксы танитьш, аралас- күралас
болған адам екен. Содан, “сол адам маган көмектессін, Сіз өтініш
етіңіз” дедім, әкеме. Ңашанда сабырлы, ойланып сөйлейтін калпын
сақтап, үндемей, сүк саусағымен жазу столын тыкылдатып біраз отырды
да:
- Балам, білем, ғылым жолы - ауыр жол. Оны инемен қүдық қазғандай
дейтіні де сондықтан. Ғылымға тамыр- таныстық жүрмейді. Онда ол
ғылым емес далбаса болады. Комиссия кайта қара десе, жүмысыңда
кемшілік көп болғаны. Ерінбей-ак қайта қарағаның дүрыс болар. Сен
бауыр етім баламсың, бірак мен бүл айтқанынды орындай алмаймын,
жаксы танитын адамым болса да оған ондай өтінішпен бармаймын.
Ғылыммен айналыскан адам барынша таза болуы керек, ойткені оның
өзі шындықты ашатын, дәлелдейтін ілім емес пе?! Ал оған тамыр-таныс
араласкан соң шындьщ бүрмаланады, оның несі ғылым болды сонда... деді.
Әңгіме осымен бітті.
Бүл менің өкеме жасаған алғашкы және соңғы өтінішім. өзім де өтініш
жасауын жасасам да, нәтижесі осылай болатынын білгенмін. Әкеме
жалыну-жалбарыну, алдап- арбау жүрмейді. Тек комиссия кабылдамай
койған сәттегі ашу, ыза өкелген болуы керек. Оның озінде де бар
төуекелімді жинап әрең айтып едім.
Содан ғылыми еңбегімді Мәскеу архивтерінен алған деректермен
толықтырып, қайта карап, үш жыл бойы тынбай еңбек етіп, 34 жасымда
доктор лык диссертациям ды корғап шықтым, - дегені бар-ды.
Тағы да осындай бір окиғаның үшығы шығып калар, болашақ кітабыма
күнды бір дүние табылып калар деген оймен, естелік айтуьш сүрап,
Ескендір ағамызға хат жаздым. Хатыма жауап мьша томендегідей
болып келген еді. білетіндігіме өкінішпен көзім жетті. Азды-кем
“зерттеу” жүмыстарын жүргізуіме тура келді.
Біріншіден, шешемнің Мөскеуде түратын немере сіңлісінен аз-кем
мағлүмат алдым. Өзінің 92 жасына карамай, біраз жағдай есінде екен.
Ол кісі - Елена Григорьевна Астапова, маған өкем мен шешемнің 1927
жылы Қостанай губерниялык орманшылығында кездескенін айтты.
Ол жерде Елена Григорьевнаның өкесі - менің шешемнін Орынборда
темір жол инженері болып жүмыс істейтін өкесінің туған бауыры
Василий Дмитриевич Астапов кызмет аткарған.
жылдың жазында мамам осы орманшылыкка демалуға келген.
Әкем де сол жерге, орман техникумын бітіргеннен кейін, төжірибе
жинактауға жіберілген болуы керек. Осы бірге болған кездерде олардьщ
арасында үлкен махаббатка жалғасқан шынайы достык кальпггасады.
Мүны мен олардың 1927-1932 жылдар аралығындағы, екеуінің
Ташкентте кайта кездескенге дейінгі, бір-біріне жазған хаттарынан
көрдім.
Бүл хаттар менің ол кезендер жөніндегі пайымдауларымды мүлдем
өзгертті.
Бүрын мен, өкем техникумды Шымкентте бітірді, сол жерде 1932 жылға
дейін кызмет аткарды, содан кейін бізбен бірге, Орта Азиялык
ирригация инженерлері мен техниктері институтына окуға түскеннен
кейін, Ташкентке көштік деп ойлайтынмын.
Сөйтсем, бөрі олай болмай шыкты.
Хаттардан өкемнің техникумды кашан бітіргені, оньщ қай жерде
орналасканы жайьшда білу мүмкін болмады. Тек кана Сырдария
облысына кызмет көрсететін мекеменің Бас баскармасынын Қызылорда
каласьшда орналасканы мөлім. Дөл осы жерде, 1927 жылы күзге дейін
өкем түрған және кызмет атқарған. Өз хаттарының бірінде мамам
Валентина Васильевнаға осы мекеме басшыларының бір орында үзак
уакыт отырғанды үнатпайтынын, бүларды ылғи бір каладан екінші
калаға жиі ауыстыра беретінін айтып, шағынған.
жылы өкемді Әулие Атаға, 1929 жылы Шымкентке кызмет
бабымен ауыстырған.
1925 - 1928 жылдар аралығында шешем Орынборда ІУ^о жылы
Валентина ьасильевна ками^улыода Атадағы Нұртас Дәндібайұлына
келген. Осы жерде олар семья күрып, мамам техникумды бітірісімен
өкеме түкпілікті көшіп келуге уәделескен. Бірак олардың бірге
тұрулары көпке созылмайды.
1929 жылы жазда әкем окуға Ташкентке жол жүреді. Онда үй табылмай,
жатакханада түрады. Біздер мамам екеуміз, бірде Шымкентте, бірде
Орынборда туыстармен бірге түрдык. Түрмыс ауыр болды. Семьяның
еріксіз екіге бөлінген киындығына, енді келіп каражат қиындығы
косылды.
Үй мөселесі 1932 жылы Ташкентте шешілді. Әкем, институттан болуы
керек, “Широкая” көшесінен пәтер алды. Әлі есімде, ол кішкентай ғана,
асхана қызметін аткаратын дәлізі бар, бар-жоғы 15-16 шаршы метр бір
бөлмелі ортаазиялык жаппа там. Суды күдыктан алып, тамақты
“керосинкамен” дайындап, білте шамның жарығын пайдаланатынбыз.
Үшеуміз бүл үйде 1933 жылға дейін түрдык.
жылы әкем ағасы Дүйсеннің кызы Зүбайраны өз қолына алды.
Олар да ашаршылыктан жан сауғалап, Ташкентті “паналап”, талшык
іздеп келген-ді.
Сол кездегі СССР-ді мекендеген баска халыктар секілді біз де
ашаршылыктан қатты киналдьщ...
Әкем окуын аяқтай алмады...
жылы партиялық “мобилизация” жолымен әкемді кызметке
Алматыға, “Казлесхозстрой” трестіне жіберді. Кейінірек осы трестің
бастығы болып тағайындалды.
1936 жылы Совнаркомға, ауылшаруашылық бөлімінін меңгерушілігіне
ауыстырылды.
Біз - мамам, мен, Зүбайра үшеуіміз Алматыға кейінірек кешіп барған
болуымыз керек. Бүл да түратын үйдің болмауынан. Тянь-Шянь
көшесінін базарға жакын түсынан ауласы кен, екі какпалы үйге коныс
аудардьщ. Көп пөтерлі осы үйдің - № Ікішкентай екі бөлмесінде төрт
жан түрдык.
1936 жылы інім Гених туды. Әкем өзі окыған неміс жазушысынын
романындағы бас кейіпкердің атын койыпты. Біз үшін ол “Гена” болып
кетті. Бір жылдан кейін үшінші үл - Эрик дүниеге келді. Бірак ол екі
жылдан кейін менингиттен кайтыс болды. Біз тұрған үй “Казлеспромға”
карайтын болуы керек, екінпіі какпаның алдьшда екі ат жөне кабриолет
(жеңіл, үсті ашық арба) түратын. Екі аттың бірі “Ворошилов”, екіншісі
“Будённый” деп аталатын. Осы пар ат жегілген кабриолетпен өкем
жүмыска катьшайтын.
Аулада шағын бау бар болатын. Онда негізінен апорт алма ағаштары
өсетін. Ол алмалардың иісі, дөмі ерекше болушы еді. Ол дәм туралы
казіргі алматылықтарга айтып жеткізу, сендіру мүмкін емес. Біз түрған
үйдің барлык түрғындарының шағын бакшалары болатын. Ондай бақша
бізде де болды. Оган мамам негізінен көкөністермен катар жүгері,
күнбағыс өсіретін. Ол бакшага ерекше сөн беретін. Айнала өскен гүлдер
көз жауын алатын. Сол күндерді ойласам жаныма жылы нүр күйылады.
Адамға күнделікті кажеті - өжетханасының жоктығы болмаса, бөрі де
жақсы еді. Рас, 1936 жылдың басында электр жүйесі тартылып,
түрмысымыз өжептеуір жақсара түсті.
Міне, Елена Григорьевна айтқан, хаттардан білгендерім, өзімнің
есімдегілер осымен бітті.
Тағы басқа мәліметтер кажет болтан жағдайда хабар берерсің.
Айтпақшы, Гулсіж
Мамамнан калган бірнеше күжаттарды жіберіп отырмын. 19411945 жылдары мамам - Валентина Васильевна Совнарком
кызметкерлері өйелдерінің шефтік комиссиясын күрып, оны баскарган
болатын. Госпитальда жаткан жаралы жауынгерлерге көрсеткен
камколығы үшін мамам “Отан согысы жылдарындагы ерен еңбегі үшін”
медалімен наградталган.
Әкем мен шешем косылтан кезеңде некені тіркеу “мещандык
тірлік” деп танылган екен. Сондыктан олар некелерін тек 1948 жылы
гана заңдастырган.
Тянь-Шань көшесіндегі үйден біз 1938 жылдьщ басында, өкемді
Семей облисполкомына төрата етіп тагайындап жіберген кезде көштік.
Сәлеммен, Ескендір Нүртасүлы.
Мәскеу қаласы, 18.11.2003 ж.
(Хаттаеы жылдар, оқигалар өзгертілмей сол қалпында берілді)
Хат төркіні осы. Қыска болғанмен Оңдасынов өмірінің басы, яғни,
жастык шағы калай басталды, қайтіп семья болды, ағайын-тумаға
жанашырлығы жайында осы хаттан аз да болса мағлұмат алуға болады.
Ал, мынау өз колымен толтьфған “Личный листогі”. Бар- жоғы бір ғана
парақ болғанмен Нұртас Оңдасыновтың жүріп өткен өмірінің үзынырғасын баяндап түр.
13 Выполняемая работа с начала грудовоА деятельности (включая. учіб/
заведениях, ьоенную службу, у-іас.яе в партизански* отрядах я рябо.у
ъ
высших я средних специальных учебных
по совместительству)
При ипмтпя xtiWD пумдт* учреждении. оргамяіапия ■ предприятии меобходиыо гаеммт 1IR, ш ©» i наш* •
•алмсь a сті яргмя. яоемиую службу мпясымН
. Mww
пегуп-
лгн*ш 1
Iгод
yxoa*
с у*ннмм должности
Должность с уямяиие* учреждения, оргашіаавип. предприятия, я тмя! Мсс-гаяяюжхсяир
маиііскрстіі (мдомстаі)
np«aiipH«t»\n •,
//-/!)/?
Г-/4/І
й /д м
/?■/.&# xctJt /ьимпі^
8*9* '" Гр у v ^ t Г -И tO j
*n *7.
А**СМ>Ъ0 * t-лчил^кШЭ*
} 1%
m
i SiXtCJAAJtXhjtAC. CKjfjLj'XU*!.**. -n/sx/u&i
Л-/Ш
xjsGW
&/t /I't/t&JjbUXS Л Hrt/ZLHStA, %&u5"
■ , Г / gj ■
MStC XOZ4 AS IcC
учрсж
Ceoi^tx.
/1 ■ • eirx>^4 *UJUX* .
ir штш T_l —.... - О -J*--*
W.
#’/ - -
*. A-—
tfr'jLJxAJ~ OfaAZXL
if ^
г
Ғ~ /9 Я Я \jU. XMtUAC J
'X,JkjuA*4' -Лғк,;
ST-гШ
dA*CiXSKJU*L*'
$49Я
7FtLXUM4Cf - 4UAAOU
іс«-4Я,
«ргмнміііін.
О
8cG
QfUXUA. 'tUOUbl4~UX>W*&1.0
J- S. T*4
,,
<гГл
tV
■VTfr 1—I , — у ■
\T-te%o
&
8-/9*
/
£
/
«
1.
en jLG fU '
.
' v - f ' ДІААО. rXSGUA* VUl>42^
jr-t-егч
H*-/9S4
>7-г4М
W-tGSi
I B - I9 W
— // —
Ж- f UAA f.
tZAAJ^JUtfc*f.
-&
/
/
У
tf^v
f SZ&A UJLAiJCOt ^XJ Uj L M
yfe-6it
. J .&v±
70ал. малля /ъ*> ~4jtcp ULO. ~
C&'tCCtpCLLlM*? //Oft кУУ-Л/jAoU- Ю&* ttfi
лі0#Lf'W-/031 / * *>
' • AU^i/
s(/tA4><U. qXL*J&**4 €A& вUA?*JU££1.VJU
/S-S0+ c.
W»* ^Агл^руиі.
— //
^ ббсбО//ілгіЯЛха
-Агч
&9-AAX*C>* JKtUU/£
Jv*4> &y. itp .
” Gvjw&LtuM. /Srutctcex* **svT fj -1 _ r mr' ■
— —/ / ■■—■
Atcx*e4<l.
(
J
ri
‘I
VH-ns*
JCtAjU сЛ
.
JUSKJLL0 ~/£tv .
Бұл - Нұртас Оңдасьгаовтың өмірбаяны.
Ал, жас Қазакстан Республикасыньщ өмірбаяны, яғни, сол кездің
тыныс-тіршілігі былай еді.
...1917 жыл! Февраль револзоциясы патшаның тақтан түсуімен
аяқталды. Ал, Үлы Октябрь социалистік революциясы пролетариаттың
жеңіске жетіп, түңгыш рет өкімет билігін колына алғанын жариялады.
Ол адамзат тарихына бүрын-соңды болып көрмеген жаңа қоғам өкелді.
Бірак, ол коғам теориялык жағьшан мыкты болғанмен, іс-жүзіне аса
бастаганда олкылықтары көп-ақ болды. Зер салсак, өлі рулыкпатриархалдық әдет-ғүрып пен дәстүрлер аясында, таным- түсінігі
мүлдем бөлек казак халкы жаңа заманның бар заң-зөкүнін, күрылымын,
тіптен мүрат- максатын да санасьша бірден сідіре алмады.
1920-1930 жылдар аралығында Қазакстанда үлкен наукан - жер бөлісі,
ауылды советтендіру мен колхоздас- тыру сиякты әлеументтік ісшаралар жүргізіле бастады.
1929 жылдың ноябрінде Мөскеуде ВКП(б) Орталық Комитетінің
Пленумы болды. Онда ауыл шаруанп>ілығын социалистік жолмен кайта
күру, тіптен коллективтендіруді бір жылдың ішінде аяқтау қажеттігін
үсынды. Міне, осы жағдайда ВКП(б) Казкрайкомының бірінші
секретары Голощекин көншелі ауылдың өз заңдылықтарын ескеріпелемей, белден басып бірден отырыкніылыкка айналдыра бастады. Ол
Қазакстанда “Кіші Октябрь” жасап, Үлы тарихта “үлы” атын
калдырғысы келді.
Қазақстандагы коллективтендіру мен байларды тап ретінде жою әрекеті,
тура 1917 жыліы октябрь төңкерісімен пара-пар болды. Бір ғана 1930
жылдың өзінде, Голощекин 100 мың шаруашылыкты (600 мың адам
бар) отырыкшы- лыкка көшіріп, малдарьш алу міндетін үсынды. Мүньщ
соңы азык-түлік тапшылығына өкелді, тіптен қалада: нан, сүт, ет, май
карточка бойынша беріле бастады. Өзімізде аштык жаппай етек ала
бастағаньша қарамастан, зорлык-зомбы- льщпен тартып алынған
миллиондаган мал мен астықты эшелон-эшелон етіп республикадан тыс
жакка жөнелтіп жатты.
Жаңа колхоздар зерттелместен, шаруашылыққа өте колайсыз жерлерге
салына салды, түрғьш үйлер мүлдем болмады, күнкөріс табатын жүмыс
орындары жоктың қасы. Акыр соңында, қаншама жау шауып, отаношағын ойрандаса да ата-мекенін өмірі тастай қашпаған қазактар
тіршілігін жалгар талшык іздеп, жан сауғалап, баска елге босты.
Мұндай шұбыра көшу мен жаппай аштыктан өлу - казак тарихында
бірінші болған еді. Тарихи деректерге карасак, аштык жылдарында
Қазақстан халкының 40 пайызы ауып кеткен. Оган аштыктан өлгендерді
косыңыз...
1929 жылгы 40 миллион малдан 5.397 мың гана бас калган.
Отызыншы жылдардың аштығы, отыз жетінің нөубатына келіп
ұласқанда казак халқы кан жүтып, катары сиреп, жан мен төн аштыгына
катар ұшырап, калжырап калган еді. Міне, осындай коғам “казанында”
Нұртас та кайнап, пісіп, ысылып жатты. Сол коғам, сол орта жас
Нүртастын көзкарасын қалыптастырды, санасын оятты. Таксірет пен
нөубаттың кайдан, неге, туындап жатканын, саясат катпарларын түсіне
алатын сауатты, білімділер катарына косылды.
Тагдырды жасамайды, тагдырмен өмір сүреді дейді біреулер. Дүрыс та
шыгар. Бірак, Нүртас таг дыр сыйын күтіп отырмады. Орман
шаруашылығы техникумын ашқүрсак болып жүріп бітірді. Қызылорда,
Әулие - Ата (Тараз), Шымкентте мамандығы бойынша біраз жүмыстар
аткарды. Жогары білім алудың қажеттігін түсінді. Білгенінен білмейтіні
көп болып шыкты. Сөйтіп, тагдьфмен тайталаса жүріп Ташкенттегі
Орта Азиялық ирригация инженерлері мен техниктері институтына
окуга түсті. Ол бүкіл аймактагы ен ірі жогары оку орны болатын.
Амал канша, апггык араны бүларга да ауыз ашты. Ендігі жерде өйелі,
баласы, карьшдасьш аштыктан аман алып калу үшін окуды уакытша коя
түрып, Орта Азиялык рабфакка мүгалім болды. Көп үзамай өзінің
жаксы көретін мамандыгы бойынша жүмыска шақырганда ойланбастан,
бірден келіскен. Сөйтіп, 1934 жылы Қазак Орман шаруашылыгы
трестіне өуелі директордың орынбасары, сосын директор болды.
Ал, 1936 жылы Совнаркомга ауылшаруашылык бөлімінің мецгерупгісі
кызметіне ауысты. Бүлай кызмет баспалдагына тез-тез көтерілу
Нүртастың калауымен емес, оның іскерлігін, жаңашылдыгьш, коғам
үшін пайдалы іс аткаруға пейілді екенін білген баскалар өсірген еді.
Акырында, Нүртас Оңдасыновты 1938 жылдың басында Шығыс
Қазакстан облыстык (орталыгы Семей) аткару комитетінін
төрагалыгына сайлады.
Бірде біз:
Сізге назары түсіп, мұндай жауапты жүмысқа алгаш ұсыныс
жасаған кім? - деп, сұрадық. Оңдасынов ойланбастан: “Мирзоян!” - деді
де, аз-кем үнсіздіктен кейін сөзін жалгады:
—
1933 жылдың 21 январында ВКП(б) Орталык Комитетінің Саяси
Бюросы Ф.И.Голощекиңді орнынан алды. Оған өзінің саяси
сауатсыздығы мен әпер-бакан өрекеті кінөлі еді. Төрт күннен кейін - 25
январьда Қазак крайкомы Л.И.Мирзоянды өзінің кұрамына кіргізіп, оны
бірінші секретарь етіп сайлады.
Мирзоянмен бірге елге тыныштык, жылы бір жағдай орнады. Асыра
сілтеушілік өшкереленді, өпербақан өкімшілер төртіпке шакырылды,
коптеген облыстар мен аудандарда партиялык басшылык жаңартылды.
Бұнымен бірге адамдар бойына болашакка деген сенімділік орнады,
босып кеткендер біртіндеп өз мекен-жайларына орала бастады.
Өз басым байсалды, акыл-парасаты мол осы басшыны сыйлайтынмьш.
Бірак, Семейге, аткару комитетішң төрағасы болып барасың дегеніне
карсылык білдірдім. Ондай үлкен кызметті аткаруға төжірибемнің аз
екендігін алға тарттым. Сылтауым өлсіздеу болып шықты-ау деймін,
кешікпей Жоғарғы Кеңестің сессиясында бекітіп, 1938 жылдың басында
Семейге кеттім.
Өкінішке қарай, көп үзамай Мирзоянға Қазакстанда бүқараға
интернационалдык төрбие беру жүмысы қанағаттанғысыз халде деген,
жоқ жерден ойлап табылған кінөні, жаланы тағып, секретарьлықтан
түсіріп, акырында “халык жауы” атандырып, атып жіберді.
Мен де осы түста халык жауы болудың аз-ақ алдында калғанмын. Ол
кезде мен, яғни, 1937 жылы орман шаруашы- лығында басшы қызметте
болатынмын. Орман шаруашы- лығы министірінің орьшбасары
Панкратов деген кісі біздің шефіміз болды. Ол кісі екеуміз жүмыс
барысында көп мөселелерде көзқарасымыз келіспей, айтысьштартысьш, қас болып жүретінбіз. Сөйтіп жүргенде, жоғарыда айттым,
Мир- зоянның үсынысымен Семей, Павлодар, Шығыс-Қазакстан казіргі үш облыстың аткару комитетіне председатель болып кеттім. Мен
кетісімен өлгі Панкратов үстальпггы. Ол: “Менің үйымымда Оңдасынов
та болтан” деген показание береді. Бүның алдында да Орталық
Комитеттің ауыл шаруашылық бөліміне арыз түсіп, кайта-кайта
шақырғаны бар-ды. Оған Панкратов показаниясы косылды. Ол кезде
үстіңнен үшбу арыз түссе болды халык жауы атанып кете бересің.
Сөйтіп, менің басыма да кара бүлт үйіріліп, КГБ кайта-кайта шакырып:
“Сенің Мирзоянмен кандай жакындығьщ бар?” - деп, сүрағьпптап
жүргенде өлгі, өркенің өскір Панкратов, ар-үяты оятты ма білмеймін:
“Жок, Оңдасыновты мен үйымға шакырған жокпын, мен онымен кас
адам болатынмын. Өзім кетіп бара жаткан сон оны да ала кетейін деп
едім” — деген, кайта жаңа показание береді.
Сөйтіп жүргенде - 1938 жылдың екінші жартысынан бастап елде сөлпөл тыныштык орнай бастады. Себебі, жоғары жак асыра
сілтеушіліктің, кателіктің кеткенін хальщ алдьшда ашық мойындамаса
да түсіне бастады. Бірак, арыздан арыз, комиссиядан комиссия—
тексеруден көз ашпайтынбыз.
Осылай атқару комитетінің жүмысына кірісіп, жай- жапсарын түсіне
бастағанымда Қазакстан КП(б) Орталык Комитетінің бірінші хатшысы
Николай Александрович Скворцов (Мирзояннан кейінгі хатшы)
шакыртты. Ол бүдан да бүрын екі рет шакырып, үлкен лауазымды
жүмысты үсынган. Екі ретінде де отказ берген болатынмын. Бүл жолы
мөселені алдыма көлденен койды.
Халык Комиссарлар Кеңесінің Төрағалыгына Сізді үсынамыз.
Ертең Жоғарғы Кеңестің мөжілісінде қаралады, отказ беріп жүрмеңіз, деді. Мен жанталасып, ондай үлкен лауазымды аткара алатын менде
төжірибе де, білім де жок деп ағымнан актарылдым. Шаяхметовпен тіл
табыса алмайтынымды да айттым. ТТТыны керек, Шаяхметовтың бір
нөрсенің байыбьша бармай айғай-үйгайды көтеріп жіберетін мінезі
өзіме үнамайтын. Мүмкін соган токтар деп едім, оныма:
Біз партияның солдатымыз, кайда жүмсаса сонда баруға тиіспіз, деді. Жауап кыска, өрі нүска болды.
Осы түста Николай Александрович Скворцов туралы айтпасам, тарихка
киянат, өзіме үят болады...
Қазакстан КП (б) Орталық Комитетінің хатшысы болып 1938 жылдың
мамыр айынан 1945 жылдың маусымына дейін Сворцов кызмет етті.
Бүл жылдар жас Қазакстан мемлекеті үшін де, жаңа жолға түсіп жаткан
казак халкы үшін де ен бір ауыр кезендер болатын. Сол ауырлыкты
білім- парасатымен, іскерлігімен көтеріп алған ел басшыларының бірі
ол. Алғапщы кезде төжірибесі аз маган акыл-кенесін аямай беріп,
төселуіме көп көмек еткен адам.
Бар жогы 34 жасында Үкімет басшысы болған жасты кейбір кексе
басшылар мойындагысы келмей, кайта сүріндірмек болғанын байкап
калып, оларды катты сынға алғаны бар. Жаңа істе өзіме-өзім
сеніңкіремей, кобалжып жүргенімде, жігер, шексіз күш-куат берген сол
сөттерді үмыта алмаймын. Бүдан кейін мені колдайтын күшті сезіндім
бе, өлде ширауыма себеп болды ма, өйтеуір, бойымда жігер пайда
болып, кандай қиын істер болса да бастап кететін болдым. Николай
Александровичтің: “Кісі аяғы басылған кезде, түн болса да келіп,
акылдасып отыр...” - деген камкорлығьш қалай үмытасьщ. Басшыльщта
үстаздық еткен адал, принципшіл Николай Александрович Скворцовты
өз басым күрметпен еске аламьш...
Ал, Нүртас Ондасынов Семейден Қазакстан КП облыстык комитетінің
бюро мүшесі, Қазак ССР Жоғарғы Советінің депутаты, Қазакстан КП II
съезіне делегат болып, Совнаркомдыкка салмакты “багажбен” келген.
Нүртас Ондасынов 1938 жылдың 17 шілдесінде Қазақстан КП ОК Бюро
мүшелігіне өтіп, Қазак ССР Жоғарғы Советінің Бірінші сессиясьгада
Қазак ССР Халык Комиссарлары Кеңесінің Төрағасы болып
тағайындалды.
Шыгыс халқьшда: “Сенің өмір сүруің туған күніңнен емес, ортаңа пайда
өкелген күніңнен басталады” — деген сөз бар екен. Бүл сөзге күлақ
асқан біз де, Нүртас Дөндібайүлы Оңдасыновтың “туған күні”, сол 1938 жылдың 17 шілде- сінен, Совнарком болтан күннен басталса керек
дейміз. Олай болса ендігі өнгімені сол арнага карай бүрайык.
I. Ауылдағы өзгеріс
Қалай
болғанда
да,
жаңа
заманның
асыра
сілтеушілігі,
бүрмалаушылығы көп болумен қатар, казак тұрмысьша, мөдениетіне, ел
экономикасына өкелген өзгеріс, жаңалығы да ұшан-теңіз еді.
Қазақстанда, бірінші бесжылдыкта (1928-1932 жж.) ашылған ірі өндіріс
орындары саны 40-қа жетті. Ал, екінші бесжылдьщта (1933-1937 жж.)
бұл көрсеткіш 120-ға асты. Яғни, екі бесжылдьщта казак даласында
өмірі болмаған ірі өндіріс орындары іске косылды. Олардың катарында
Шымкент қорғасын зауыты, Балкаштың мыс, Риддердің мырьпн
зауыты, Ащысайдағы полиметалл, Ақтөбедегі химия комбинаты,
Қарағандының жаңа шахталары, Ембі жаңа мұнай косіпшілігі, 1500
шакырымдык Түрксіб темір жолының бітіп, іске косылуы казак
даласының өңін де, тіршілігін де өзгертіп жіберді. Қарағанды-Балқаш,
Шымкент-Ленгір, Рубцовка-Риддер, Орал-Илек жаңа темір жолдары
пайдалануға берілді. Қарағандыдан жаңадан бірнеше шахта сальшып,
ТЭЦ іске косылды. Балкаш пен Алматыда электростанция, Үлбеде су
электр станциясы салынды. Гурьев - Орск мүнай қүбыры іске косылды
Өндіріспен коса тамак жөне жеңіл өнеркөсіп те дамыды. Семейдің етконсерві комбинаты, Гурьев, Аралдан балык өндіретін кәсіпорындар
екінші бесжылдықтың жемісі еді.
Бүрын қаңбағын жел куған сайьш далаға 1937 жылы 28 кала мен 28
жүмысшы поселкесі орнады.
Міне, осындай бүрын-соңды болмаған жаңаша дамуы, өзгеріс,
жаңалығы бар Қазак Республикасы Үкіметінің тізгіні Нүртас
Дөндібайүлы Оңдасыновка тиді.
Ал, шілденің 21-і күні Оңдасыновтың төрағалығымен Совнаркомның
алғашкы мөжілісі өтті. Сол мөжілістің хаттамасьш Қазақстан
Республикасы Ортальщ Мемлекеттік мүрағатьшан таптык. Онда
қаралған мөселелердің ауаны мынадай екен.
Бар жоғы 34 жасында Үкімет басшысы болтан жасты кейбір кексе
басшылар мойындагысы келмей, кайта сүріндірмек болғанын байкап
калып, оларды катты сынга алганы бар. Жаңа істе өзіме-өзім
сеніңкіремей, кобалжып жүргенімде, жігер, шексіз күш-куат берген сол
сөттерді үмыта алмаймын. Бүдан кейін мені қолдайтын күшті сезіндім
бе, өлде ширауыма себеп болды ма, әйтеуір, бойымда жігер пайда
болып, кандай киын істер болса да бастап кететін болдым. Николай
Александровичтің: “Кісі аяғы басылған кезде, түн болса да келіп,
акылдасып отыр...” - деген камқорлығьш калай үмытасьщ. Басшыльщта
үстаздык еткен адал, принципшіл Николай Александрович Скворцовты
өз басым күрметпен еске аламын...
Ал, Нүртас Ондасынов Семейден Қазакстан КП облыстык комитетінің
бюро мүшесі, Қазақ ССР Жоғарғы Советінің депутаты, Қазакстан КП II
съезіне делегат болып, Совнаркомдыкка салмакты “багажбен” келген.
Нүртас Оңдасынов 1938 жылдың 17 шілдесінде Қазақстан КП ОК Бюро
мүшелігіне өтіп, Қазак ССР Жоғарғы Советінің Бірінші сессиясьгада
Қазақ ССР Халык Комиссарлары Кеңесінің Төрағасы болып
тағайындалды.
Шыгыс халкында: “Сенің өмір сүруің туған күніңнен емес, ортаңа пайда
өкелген күніңнен басталады” — деген сөз бар екен. Бүл сөзге қүлақ
асқан біз де, Нүртас Дөндібайүлы Оңдасыновтың “туған күні”, сол 1938 жылдың 17 шілде- сінен, Совнарком болтан күннен басталса керек
дейміз. Олай болса ендігі өңгімені сол арнага карай бүрайық.
I. Ауылдағы өзгеріс
Қалай
болғанда
да,
жаңа
заманның
асыра
сілтеушілігі,
бұрмалаушылығы көп болумен қатар, қазақ тұрмысьша, мөдениетіне, ел
экономикасына өкелген өзгеріс, жаңалығы да ұшан-теңіз еді.
Қазакстанда, бірінші бесжылдыкта (1928-1932 жж.) ашылған ірі өндіріс
орындары саны 40-қа жетті. Ал, екінші бесжылдыкта (1933-1937 жж.)
бұл көрсеткіш 120-ға асты. Яғни, екі бесжылдыкта казак даласында
өмірі болмаған ірі өндіріс орындары іске косылды. Олардың катарында
Шымкент қорғасын зауыты, Балкаштың мыс, Риддердің мырыш зауыты,
Аіцысайдағы полиметалл, Актөбедегі химия комбинаты, Қарағандының
жаңа шахталары, Ембі жаңа мұнай көсіпшілігі, 1500 шакырымдык
Түрксіб темір жолының бітіп, іске косылуы казак даласының өңін де,
тіршілігін де өзгертіп жіберді. Қарағанды-Балкаш, Шымкент-Ленгір,
Рубцовка-Риддер, Орал-Илек жаңа темір жолдары пайдалануға берілді.
Қарағандыдан жаңадан бірнеше шахта салынып, ТЭЦ іске косылды.
Балкаш пен Алматыда электростанция, Үлбеде су электр станциясы
салынды. Гурьев - Орск мүнай қүбыры іске косылды
Өндіріспен коса тамак жөне жеңіл өнеркөсіп те дамыды. Семейдің етконсерві комбинаты, Гурьев, Аралдан балык өндіретін кәсіпорындар
екінші бесжылдыктың жемісі еді.
Бүрын қаңбағын жел куған сайьш далаға 1937 жылы 28 кала мен 28
жүмысшы поселкесі орнады.
Міне, осындай бүрын-соңды болмаған жаңаша дамуы, өзгеріс,
жаңалығы бар Қазақ Республикасы Үкіметінің тізгіні Нүртас
Дөндібайүлы Оңдасыновка тиді.
Ал, шілденің 21-і күні Оңдасыновтың торағалығымен Совнаркомның
алғашкы мөжілісі өтті. Сол мөжілістің хаттамасьш Қазақстан
Республикасы Ортальщ Мемлекеттік мүрағатьшан таптык. Онда
қаралған мөселелердің ауаны мынадай екен.
Қазақ ССР Халық Комиссарлары Кеңесінің №18 Хаттамасы 1938 жылгы
шілденің 21-і
Қатыскандар: ҚазССР Халком Кеңесінің мүшелері: Оңдасынов,
Климентьев, Төжиев, Бекжанов, Бектасов, Байүзаков, Большаков,
Досымов, Дауылбаев, Жүмағүлов, Ыктысамова, Кондаков, Королев,
Қаракүлов, Найденов, Поздняков, Силантьев, Чагиров, Шибряев ж.ж.
Үйымдар мен ведомство лардың өкілдері:
Бен дет
(Ауылшарбанкі), Бөрібаев, Қальіков, Рүстемов, Фрачер, Баранов,
Халковский, Филатов, Кошаев, Геринг (Жерхалком), Андиреншн,
Өзизов, Мермонштейн, Степанов (Мемжоспар), Скородумов,
Жуковский, Фирсов (Жергөнеркхалком), Зюзин (Тубинституты),
Костина
(Денсхалком),
Шишкин
(Малимпорт),
Сүлейменов
(Қазтүтынуодагы), Милехин, Рабинович (Қаржыхалком), Рейман
(Өнеркбанкі), Тараненко, Хляп, Нанюков, Петров (Каучуконострест),
Алексеев (Қазөнеркүр), Шабалин, Ергожин (Жеңілөнерк.халком),
Храповицкий, Мартенсон (Совхоздархалком), Оразбаев, Тейтельбаум
(УПХУ), Низяов (Облзу), Анискин, Арефьев, Голубев (КПК OK),
Токарев (Партбакылау), Васильев (Дайьіндхалкомуөкіл).
Оңдасынов жолдас төрағалық етті
§1. Мал шаруашылыгын дамытудың 1938 жылга арнал- ған мемлекеттік
жоспары (Баяндамашы Бөрібаев ж. - Жерхалком, Степанов ж. Мемжоспар, Мартенсон - Совхоздархалком).
Мал шаруашылыгын дамытудьщ 1938 жылга арналган мемжоспары
енгізген мемлекеттік жоспары кабылдансын. Қаулының жобасыньщ
соңгы редакциясьш жасау күрамьш- да Климентьев (шакыру), Төжиев,
Королев, Бектасов жене Жүмагүлов ж.ж. бар комиссияга тапсырылсын.
Мерзімі - 2 кун.
§2.1938 жылгы макта жинауга және өзірлеуге дайындык туралы (Баянд.
Ергожин ж. - Жеңілөнеркхалком жөне Рүстемов ж. - Жерхалком).
Халкомкенесі каулысьшың Жеңілөнеркөсіпхалком үсынган
жобасы канагаттанарлыксыз деп табылсын.
Қүрамында Төжиев, Бектасов жөне Сарынов ж.ж. бар Комиссияга пікір
алмасуды ескере отырып 1938 жылдың мактасын жинауға және
өзірлеуге дайындық жөніндегі Хал- комкеңесінің каулысыньщ жобасьш
әзірлеу және шілденш, 2 5-не Халкомкеңесінің бекітуіне енгізу
тапсырылсын.
Макта өткізушілерге май, макта (линтер) сату (босату) ісінде
біркатар жөнсіздіктердщ барлығьш және макта егетін аудандардағы
кеңес саудасының канагаттанарлықсыз жай- күйін ескере отырып,
Ерғожин ж-тың төрағалык етуімен қүрамында Деревнин (Жерхалком),
Захаров (Саудахалком), Ланцинов (Қаржыхалком), Благосмыслов
(Қазтүтынуодагы) жөне Бендет (Ауылшарбанкі) ж.ж. бар комиссияга
макта егетін аудандарда кеңес саудасының және мақта өткізушілерге
май, күнжара және макта (линтер) берудің жай-күйін тексеру
тапсырылсьш және өз ұсьшыстарьш осы шілденің 28-іне
Халкомкеңесінің карауына ұсынсын.
Жерхалкомның джингауздарын Жеңіл өнеркәсіп халкомына беру
туралы мөселені карау кейінге калдырылсьш.
§3. 1938 жылға каучук шикізатын үксату зауытыньщ кұрылысы және
көк сагыз егетін орынды аныктау туралы. (Әзизов жолдастьщ
баяндамасы - Мемжоспар).
—
Дайын болмагандықтан мөселені карау кейінге калды- рылсын.
Мемжоспар мен Жерхалкомның Халкомкенестін 1938 жылгы
маусымның 27-індегі (№16 хаттама, 5 т.) каучук пшкізат базасы жөне
оны ұксататын зауыт салу ор- ны туралы каулыны орындауга үстірт
карағандықтары атап өтілсін.
—
Мемжоспар мен Жерхалкомына Алматы облаткомы мен
облжербәлімін, мүдделі ауаткомдар мен жербөлімдерінің жөне баска да
мүдделі үйымдардьщ басшыларын катыстыра отырьш, 1938 жылы көк
сагыз егетін жерді аныктау және каучук шикізатын үксату жөніндегі
зауыт күрылысы туралы мәселені пысыктап, Халкомкеңестің қарауьша
27 шілдеде енгізу.
§4. Батыс Қазакстан облысының 1937 жылгы жергілікті бюджеттерін
зерттеп тексерудің корытьшдылары туралы.
(баяндамашы Мелехин ж. - Қаржыхалком).
-
Дауылбаев, Қарақүлов және Большаков жолдастарға пікір алмасуды
ескере отырып, каулы жобасын қайта жасап, Халкомкеңестің бекітуіне
үсыну тапсырылсьш.
Мерзімі - 3 кцн.
§5. Жергөнеркхалкомының №1 кірпіш зауыты туралы (Баяндамашы
Скородумов ж. - Жергонеркхалком). Қаулы жобасы кабылдансын.
§6. Шеттен өкелінген түйелер туралы (Баянд. Холков- ский ж. Жерхалком). 5-тармак кайта редакцияланғаннан кейін қаулы жобасы
кабылдансын.
§7. Бершағыр кенішінің жұмысы және оның даму перспективалары
жөнінде.
(Баяндамашы Скородумов ж. - Жергкөнеркхалком). Қаулы жобасы
негізінен қабылданып, түкпілікті редак- циялау Төжиев пен Бекжанов
жолдастарға тапсырылсын.
§8. Техбазаны 1938 жылдың астығын кабылдауга дайындау туралы
(Халкомкеңесінің о.ж. 29-маусымдағы №655а қаулысы).
(Баянд. Брушковский ж. Республикалық астық дайындау Кеңсесі жөне
Шибряев ж. - Дайындхалкомуөкілі).
Дайындаухалкомуөкілі енгізген Халкомкеңесі каулысының
жобасы қанағаттанарлыксыз болғандықтан қабылданбасын.
Климентьев, Бектасов жөне Шибряев жолдастарға пікір алмасуды
ескеріп 1938 жылғы егін астығын кабылдауға техбазаны дайындау
жөніндегі Халкомкеңес каулысьгаың жобасын өзірлеп, Халкомкеңестің
бекітуіне енгізу тапсырылсын.
§9. Агроорманмелиорация бойынша күрделі каржы жүмсау туралы
(Баянд. Геринг ж. - Жерхалком)
Қаулы жобасы кабылдансьш.
§10. Жылкы зауыттарьшан колхоздарга жылкы сату туралы (Баянд. Холковский ж. - Жерхалком)
Қаулы жобасы негізінен кабылданып, түкпілікті редак- циялау жөне
жылкы зауыттарынан колхоздарга жылкы сату жоспарын нактылай
Климентьев, Королев жене Бектасов жолдастарға тапсырылсьш.
Мерзімі - 3 кун.
§11. 1938 жылдын III тоқсанының қорынан күрделі күрылыска жөне
өндірістік-пайдалану мүктаждарына материалдар бөлу туралы.
Халкоматтардьщ 1938 жылдың III токсаны қорьшан кур- дел!
кұрылыска жөне өндірістік-пайда лану мұктаждарына материалдар белу
жобасы жөніндегі алауыздьщтарьш карау Төжиев жолдаста өтетін
кеңеске калдырылсын.
§12. Еңбекшіказак ауданы Қаракемер ауылындағы Воен- ведтің
бұрынғы ғимаратын пайдалану туралы (Баянд. Қосыбаев - Комиссия)
Алматы облаткомы мен Еңбекшіқазақ ауаткомының Еңбекшіказак
ауданы Қаракемер селосындағы Военведтің бұрынғы ғимаратын
созылмалы ауруы бар адамдарға арналған аурухана ұйымдастыру үшін
Денсаулықхалко - мына беру туралы үсыныстарымен келісілсін.
Алматы Облаткомына Ағартухалкомымен бірлесіп Түрген
педагогикалык училищесінің жағдайын жаксарту жөне Түрген кентінің
балаларын мектепке тарту жөніндегі іс-шаралар жобасын өзірлеп, 1тамызға Халкомкеңес қарауына енгізу тапсырылсын.
§13. Тракторшыларға карыздан қүтылу туралы. (Оңдасынов ж.)
Қүрамында Ондасынов, Климентьев, Дауылбаев, Бектасов, Бендет жөне
Дедов жолдастар бар комиссияға Халкомке- ңестің тракторшыларға
карызынан қүтылу жөніндегі шара- лар туралы қаулысының жобасын
өзірлеу тапсырылсын.
Мерзімі - 3 кун.
§14. Халкомкеңестің кейбір мүшелерінің Халык Комис- сарлары
Кеңесінің мөжілісіне кешігіп келуі жөнінде. (Ондасынов ж.)
Халкомкеңестің осы мөжілісіне Халық Комиссарлары Кеңесінің
төмендегі мүшелерінің: Қаракүлов ж. (Денсау- лықхалком), Шибряев ж.
(Дайьшдаухалкомуөкілі), ЬІқтыса- мов ж. (Өлеуқамхалком), Силантьев
ж. (Орманхалком), Сары- нов ж. (Жеңілөнеркхалком), Жүмағүлов ж.
(Совхоздар- халком), жөне Найденов ж. (Өнер істері жөніндегі басқарма
бастығының орынб.) кешігіп келгендері атап көрсетілсін.
Осы жолдастарға Халкомкенес мөжілісіне кешігуге болмайтындығы
атап көрсетілсін.
Халкомкенестьщ барлык мүшелеріне Халык Комиссарлары Кеңесінің
барлық мөжілістеріне уакытылы келу міндеттелсін.
§15. Күн төртібіндегі басқа да мөселелері туралы
Төмендегі мөселелерді карау кейінге калдырылсьш:
—
Қазөкілдікке 1937 жыл жөне 1938 жылдың бірінші тоқсаны
бойынша жүргізілген қаржылык ревизияның корытьгадысы туралы.
—
Қазак КСР аумағында шешекке карсы егуді жүргізу міндеттілігі
туралы.
—
Тамак
өнеркөсібінің
кейбір
кәсіпорындарын
облыстык
бағыныстан республикалық бағьшысқа беру туралы.
-
ҚазКСР Халык Комиссарлар
Кеңесінің Төрагасы
Н.ОҢДАСЫНОВ
ҚазКСР Халык Комиссарлар
Кеңесінің Іс басқарушысы
Д.СЫРЦОВ
Зерделей карасаңыз, Үкімет алдында кандай қадау-қадау мөселелер
тұрған. Шаруа шаш етектен, мөселе мьщ.
Мөжілістің басты мөселесі болып мал шаруашылығы каралған. Оньщ
кисыны бар. Колхоздастыру кезінде асыра сілтеушіліктің салдарьшан
кеміген мал санын қалпына келтіре алмай республика басшылары талай
шаралар мен каулы-қарарлар кабылдаған. “ Асыра сілтеу болмасьш, аша
түяқ калмасын” - деп, ұрандаған науканнан тұралаған шаруашылык
каулы-қарармен көтеріле кояр ма?! Оған мемлекеттің колдауы, нақтылы
іс-шара қажет.
Үкімет басшысы Оңдасыновтың мал шаруашылығының жай-күйімен
танысудан бастауының бір сыры осында. Әрине, ауыз толтырып
айтарлыктай көрсеткіш мөз емес. Мал басын көбейтудің жолы біреу жем-шөп корын мол дайындау. Бүл бір жаңалық та емес, малшы
ауылдың бала- сының тұжырымы. Тек айырмашылығы орта шаруаның
оншақты койына емес, колхоз, совхоздың ортак малына молынан жинау
керек. Мөселе осыдан туындады. Жем- шөптің мол корын жасау үшін
жаңа техника - трактор, комбайн керек.
Қазакстан Үкіметі бүл мөселені шешу үшін 716,5 млн. сом каржы
жүмсады. Соның аркасында Қазақстанда трактор саны 41 мыңға, астык
оратын комбайн 12 мыңға, жүк таситын машина 14 мыңға жетті. Олар
330 МТС-ка шоғыр- ландырылып, колхоз, совхоздың сан-салалы
жүмысын аткарды.
Алайда, жаңа техниканың тілін тауып, меңгеріп кете қоятьш мамандар
жоктың касы. Үкімет алдында енді кадр даярлау мөселесі түрды. Оны
шешу үшін Алматыда Ауыл шаруашылығы институты, облыстарда
техникумдар жөне түрлі курстар ашылды.
Қаралған екінші мөселе - мақта жинау науканына өзірлік. Оңдасынов
бүл саланы, макта өсірудің тауқыметі мен бейнетін бес саусақтай біледі.
Әке мен анадан жетім қалып, ерте еңбекке араласқанда әуелі козы
бакса, сосын күз бола үлкендермен бірдей, бел жазбай мақта теруге
катысатын. Мақтаны дер кезінде, жаңбыр, кардьщ астында қалдырмай
жинап алмасаң, жаз бойғы белшеден кешкен бейнетің далаға кетті дей
бер. Соны білетін ол “кыс шанасын жаз дайындап”, күзде терілетін
мактаға мемлекеттік деңгейде мөн беріп, шаралар белгілеп жатқаны.
Бейнеті шаш етектен болғанмен мақта күны жоғары, мемлекетке біраз
табыс өкеледі. Бұрьш казақтар макта егуге кұмбыл емес-тін. Себебі сан сала. Бір себебі - су жок, дала шөл. Жаңа өкімет жыл сайын
жоспарды өсіріп, макта егудің көлемін ұлғайтып келеді. Соның
аркасында оңтүстік облыстар үшін мақта шаруашылығы маңызды
салаға айналды. 1941 жылы Оңтүстік Қазакстан облысындагы
“Мақтарал” совхозы 5.3 мьщ гектардан 35 центнерден мақта алып,
атактарын Одакка өйгіледі.
Сол күнгі каралған маңызды мәселенің бірі - астык жинау мен кабылдау
жөніндегі Үкімет қаулысының орындалу барысы. Алайда, кабылданған
каулыда кемшіліктің, камтылмай қалған мөселелердің көптігінен каулы
жобасын кайта өзірлеу тиісті адамдарға тапсырылды.
Сонымен бірге қаралған мөселелер катарында №1 кірпіш зауытының
жүмысы, Бершагыр кенішінің II- токсандағы күрылыс жоспарының
орындалысы, тракторшыларға мемлекет карызьш өтеу жолдары... Қарап
отырсаңыз кадау- кадау, өрқайссы бір-бір кеңестің жүгі боларлықтай.
Елімізде шешілмей, тіптен әлі басталмай жаткан өзекті мөселелердің
көп екенін аңғару қиын емес. “Үзын аркан, кең түсауға” салуға
болмайды. Іс те, өрекет те пшрак, шапшаң болуды талап етеді.
Мөжіліс соңында жаңа Үкімет басшысы Оңдасынов жиналыска кешігіп
келгендерге қатаң ескерту жасады, баскаларға қүлаккағыс ете отырып,
бөрін тәртіпке шакырды.
Міне, Ондасьшов төрағалығымен өткен алғашкы мөжіліс үзын-ырғасы
осы.
Осыдан кейін көп үзамай Орталык Үкімет “Қазакстанда мал
шаруашылығьш өркендету шаралары” туралы мөселе қарайтын болып,
Ондасынов Мөскеуге келеді. Алғаш рет Орталық Комитеттің алдында
Қазакстандағы мал шаруашылығының барысы жайында баяндама
жасамақ. Аудан, облыс көлемінде көп алдына шығып сөйлеп
жүргенмен, Кенес Одағы бойынша жиылған алқалы топ алдына бірінші
шығуы. Президиум толған ығай мен сығайлар. Сырттан естігендері
болмаса көбін көрген емес. Бәрі айбарлы, бәрі сүсты. Ондасынов
сырттай сабыр сактағанымен, іштей кобалжып түр.
Үкімет мөжЪгісін КСРО Халык Комиссарлар Кеңесінін Төрағасы
В.М.Молотов баскарып отырды. Кезегі келгенде Оңдасынов мінбеге
көтеріліп, сөзін бастай бергені сол еді, атағы жер жарған, күдайдан өрі
болмаса, бері емес, “үлы Сталин” акырын басып, аспай-саспай Молотов
касьша келіп отырмасы бар ма?! Отырғандардьщ бөрі пшрығып, етекжеңдерін тез жиып, козғалақтап калды. Залдағылар да демдерін ішіне
тартып алғандай, тыныштық. Онсыз да қобалжып түрған Оңдасынов
Сталинді көргенде бір сәтке тілі байланып қалғандай, жағын ашайын
десе үні шықпайтындай. Осыны байқай қалған, Сталиннің оябьшан
шығып, өзімсініп алған Молотов табан астынан үзіліс жариялады да
жіберді. Сөйтті де Оңдасыновты Сталинге карама карсы отырғызып,
“Қазақстан Үкіметінің жаңа басшысы. Өзі жас болғанмен мал
шаруашылығын жақсы біледі” - деп, таныстырды. Сталин болса
қанжардай өткір көзімен Оңдасыновқа “шын ба?” дегендей, тесірейе бір
карады да: “Тындайьш деп келіп едім, Вячеслав артынан өзің айтарсың”
— деді де, асықпай басып шығып кетті...
Осьгаы естігенде Оңдасыновты коркак, дүрыстап мәселе қоя алмады
деп, сыртынан мысқылдап күлгендер де болды. Ел билеуге енді
араласқан, өзіне-өзі өлі сенімсіз, көптің алдында көсіліп сөйлеу
төжірибесі жок, бар жоғы отыз төрт жастағы адамға, каһары мен айбаты
бет қаратпай түрған “үлы көсем” алдында сасқалақтап калғанын
“қорқак” деп қонжита салу обал болар. Ол мысқылшылдар Сталин
қаһарын естіп-сезбеген, үйде, от басында отырып “батырсынған”
пенденің пікірі-дағы. Жарайды, мөселе онда емес, мөселе сол сөттегі
Молотов айтқан: “мал шаруашылығын жаксы біледі” деген бір ауыз
сөзде.
Бір ауыз сөздін қүдіреті мен куаты осыншама алапат болады екен-ау!
Сол бір ауыз сөзден кейін ес жиып, ширығып қалды. Сүрінейін деп
түрған жерінен сүйеп калған Молотовқа алғысын талай айткан
Оңдасынов. Мен “Наркоммын” деп шіренбей, кашанда карапайым
жүретін осы бір жанды іпггей үнататьга. Енді екеуі тіптен жакын болып
кеткендей. Кімнің-кім екенін анықтайтьга осындай тосын жағдай екенін
Оңдасынов алғаш сонда түсінген.
Мемлекет кызметіне енді араласып жаткан жас Ондасыновты
колтығынан демеп калған Молотов кім? Ол сол кездегі СССР Халык
Комиссарлары Кеңесінің Төрағасы, яғни, Оңдасыновтың “үлкен үйдегі”
тікелей бастығы.
Молотов (игын фамилиясы Скрябин) 1890 жылы туған. 1906 жылы
РСДРП қатарына өткен. 1917 жылғы Февраль революциясы түсында
партия Орталык Комитетінің Орыс бюросының мүшесі болған, Кенес
өкіметінің түсында көптеген жауапты жүмыстар аткарған, 1930-1941
жылдары Халық Комиссар лары Кеңесінін Төрағасы, Төрағаның бірінші
орьшбасары, сырткы істер министрі. Жүрттың бәрі тек “жолдас Сталин”
дей алатын “күн көсемге” “Коба” дей алатын үш-төрт кана адамның бірі
болған. 1957 жылы “антипартиялық топ” жетекшілерінің бірі ретінде
компартия катарынан шығарылған. “Топтың” баска мүшелері өздерінің
партиядан шығарылатынына бірауыздан дауыс бергенде, калыс калған
жалғыз қайраткер.
Зейнеткерлікке шығып Мөскеуге көшіп келгеннен кейін Ондасынов
арагідік Молотовпен кездесіп, өңгіме-дүкен күратьш. Шын тарих
солардың өңгімесінде еді-ау. Бірак оны сол кезде кім кадіріне жетіп,
жазьш-сызьш алдьі дейсің. Бірак бірде Молотовтың өзі Оңдасыновка
өткен күндерден кітап жазып жатырмын депті. Кім білсін...
Содан, сол “коркак” Оңдасынов біраз жылдардан кейін “батыр”
Оңдасынов атанады. Бүны Оңдасыновка он жыл орынбасар болған
Дінмүхамед Қонаев ағамыз айтады.
“ - 1945 жылдың екінші жартысында партия Пленумы болып, біраз
басшылар өзара сынға алынды. Скворцов бірінші хатшылықтан
босатылып, баска жүмыс - Совхоздар Халык Комиссарлығына
тағайындалды. Скворцов осы сонғы Пленумды өзі баскарып, жүргізіп
отырды.
Дөл осы жолы Комиссарлар Кенесінің Төрағасы Ондасынов Нүртас
Дөндібайүлы сөз сөйлей келіп, соңында:
Қызмет бабында қүрдай жорғалаған жағымпаздардан іргеңді
аулак салғаныңьіз макүл, - деп еді, “Казахстанская правда” газетінің
редакторы Нефедов орнынан атып түрып:
Жағымпазыңыз кім, ашып айтыңыз, - деп кақпайлай берді.
Нүрекең қүланньщ касьшуьша мылтыктьщ басуы дөп келгендей, сол
жерде каскайып түрып:
Жағымпаздың көкесі - мына Сіз! - деп, сілтеп-ак жіберді.
Нефедовтьщ аузына күм күйылды. Нүрекен сөзін аяктап, мінбеден түсіп
бара жатты.
Мөскеу мен Қазақстан басшыларына жағымпаздана жүріп, өзіне біраз
жағдай жасаған, кеудесі өсіп, мейманасы тасыған көңілді су сепкендей
баскан, Нүрекен батырлығына іштей кол соғып, біз отырмыз”.
(Д.Қонаев. “Өтті дәурен осылай” кітабынан). Тосын сауалға тосылмай
жауап беру, ел билеуде төселіп, өзіне-өзі сенімді бола бастаған, халык
үшін ары да, колы да таза адамньщ жауабы еді. Нефедов неге үндемеді?
Оны үндетпеген кірленген ардьщ ұяты!
Айткандай, бұл өңгіме неден шығып еді? Енді соған оралайық. Иө,
содан дуалы ауыздан шыккан Молотов сөзі шындыкка айналып, үшінші
бесжылдык түсында Қазакстанның ауыл, мал шаруашылыгы біршама
биікке көтерілді. Қазақстан Үкіметі мал шаруашылыгына жаңа жүйе
енгізді.
Әрбір
колхозға
жер
жагдайларына,
материалдық
мүмкіндіктеріне орай мал фермаларын үыйымдастыруды міндеттеді.
Оларды екі жылға салықтан, ет, сүт тапсыру міндетінен босатты.
Халыктың түрмысы көтерілді. Үш жыл ішінде мал фермаларының саны
22 218- ге жетті. Оларға мемлекет тарапынан карызга қаражат берілді,
ол жаңа техника алуға мал санын көбейтуге жүмсалды. Сонымен бірге
астық, күріш, күнбағыс, картоп егетін егістік көлемі үлгайтылды.
Қазакстанның осындай жетістігі Нүртас Оңдасынов омырауына ең
жоғары награда Ленин ордені болып, 1939 жылы 1 наурызда тагылды.
Осы кезде көршілес жаткан Өзбекстан еңбекшілері шел жөне шөлейт
даланы суландыру бастамасын көтеріп, ВКП(б) Орталык Комитетінін
алдына мөселе койды. Орталық оны хош алып, туыскан
республикалардьщ көмегімен аз ғана уақыт ішінде Үлкен Фергана
каналы салынды. Бүл бастама казақстандыктарды жайбаракат
калдырмады. Себебі, жер көлемінің басым көпшілігі шел болгандыктан
Қазакстан үшін су кашаннан тапшы, зөру еді.
Сол зөрулікті жоямыз деген жоба-жоспарлар әр замандарда болтан.
Соның бір шарасы - Сібір езендерін Қазақстанга бүру, Ертіс Қараганды каналын салуды кыркыншы жылдардың басында Үкімет
тарапынан Ондасьгаов та көтерген. Ол туралы “Елеулі кезендер есімде”
макаласында (“Орталық Қазакстан” газеті, 13 июль, 1986
ж.) Нүртас Ондасьшов былай дейді:
“Үлан-байтак жері бар республикамыздың бір мүктажы су екенін өмір
алга тарта берді. Күн санап өсіп келе жаткан өндіріс ошактары да су
болмаса дөрменсіз. Болашак кеніштерге, зауыттарга, ауылдарга,
кенттерге, энергетикага орасан мол су керек. Жаз күндері су күнделікті
шаруага, тіпті ауыз суға жетпей жатады. Сондьщтан да, алдымен осы
мөселені шешіп алу кажет болды.
Бізде ол кезде су шаруашылығының мықты мамандары жок болатын.
Дегенмен халык, үшін қажет нөрсені іске асыру жолында діттеген
бетімнен кайтпай, әдебиетті копардым, қарастырдым. Революциядан
бұрын да әр түрлі ғалымдар мен инженерлердің Солтүстік өзендерін
Орта Азия мен Қазақстанға бұру жөнінде жоба-жоспарлары болған.
Алғашқы идеяны айтқан Ресейдің белгілі инженері Демченко. Кеңес
өкіметі орнағаннан кейін бұл идеяны кайта көтерген гидротехник
Монастырев. Жиырмасыншы- отызыншы жылдары бұл мөселемен
Букинич, Ботвинкин белсене айналысты. Отызыншы-елуінші жылдары
Макаров, Давыдов, Миллер-Шульга сүбелі еңбектер жазыпты. Соларды
кайта
көтердік.
Ал,
Давыдовпен
кезінде
Қызылорда
су
шаруашылығында аз уакыт бірге кызмет істегенмін. Соны іздестіріп,
Мөскеуде инженер-гидролог екен, колкалап Қазақстанға шакыртып,
кеңес алдык. Ертістің суын Қарағанды аркылы Жезказған даласына
жеткізу идеясы көбіміздің көңілімізге конған болатьш. Бүның бәрі
соғыс алдындағы, 1939 - 1940 жылдардың өрекеті еді.
Ойламаған жерден согыс басталды. Мемлекет, халык алдында бүдан
маңызды мәселелер түрды. Алайда, Жеңіске жетіп, ес жиған соң Ертіс Караганды каналын салу мөселесіне кайта оралдьщ. Ертіс - Қараганды
каналының жобасьш жасауды, іздестіру жүмыстарьш жүргізуді Мәскеу
- Орталык Комитет КСРО Су шаруашылыгы министрлігіне тапсырды.
Содан, 1951 жылы, яғни, мен мемлекет басшылығынан кеткенге дейін
төрт миллион сомдай қаражаттың жүмысы атқарылды...”.
Бастауын осы жылдардан алған канал күрылысы 1968 жылы бітіп,
Ертістен шыккан су Сарыарканы бетке алып, зарығып отырған
Қарағандыға жеткен...
Айта берсеңіз, бүл сайын далаға су өкелу, егін, бау-бакша егу
Оңтүстіктің шөлді аймағында туып-өскен Оңдасынов ата-бабаларының
бағзы заманнан арманы болған. Бірак, ол арман күйінде ғасырданғасырга жалғасып келген. Көктемгі еріген қардьщ, мол жаңбырдьщ
суынан нөр алып, жайкалып шыккан егін шілденің шіліңгір ыстыгына
төтеп бере алмай, табаны күрғап, таңдайы кеуіп, мейірі канып ішер суга
зар болып, акырында бидай басы ерте сарғайып, өнім сапасы да,
салмағы да түсіп кететін. Қып-кызыл бейнетпен өсірген макта,
бидайына су жеткізе алмай, өз өкесінің кун ұзакты арык жағалаған
кездерін талай көрген. Енді міне, сан гасырлык ата-баба арманы, әке
мұратының орындалар орайы келіп тұр. Қапы қалмау керек.
Содан, шөлді аймактарға су коймалары мен бөгеттер жасап, каналдар,
құдыктар казу керектігін, оның халык шаруашылығын дамытуға үлесі
үлан-ғайыр екенін ғалымдар зерттеуіне сүйене отырып, КСРО
Мемлекеттік Жоспарлау комитеті мен Су шаруашылығы министрлігіне
Қазақстан Үкіметі атынан ресми хат жазды. Хатты алып Мөскеуге өзі
барды, министрлермен ауызба-ауыз сөйлесті, баска да ыкпал етупгі,
билігі биік басшыларға кірді, бірінен көмек сүрады, бірімен
акылдасты... ақыры мөселе оңынан шешілді, келгендегі максат
орьшдалды.
Соньщ нөтижесінде - Батыс Қазақстан облысьшан Орал- Көшім,
Оңтүстік Қазақстан мен Жамбыл облысьшан Талас- Асы, Келес, БөгенШаян, Алматы облысында Жаңа Антоновка су коймалары салынды.
Шөлді даланы сулан- дыратын Киров магистральдык каналы кеңейтіліп
үзар- тылды.
Қаражатты карык кылып бере коятын Орталык па? Бөлінген ақшаның
өзін жүз барып, аяғыңнан сарсылып, табаньщнан тозып жүріп, өрең
аласың. Бүл жолы, бірак Оңдасынов ешкімге жальшбады, артык каржы
сүрамады. Қүрылыс жүмысына күны қымбатка түсетін көрші
ағайындарды көмекке шакырмай-ақ, республиканың ішкі резервінен
каражат тауьш, “халыктық күрылыс” жариялап, бөгендер мен
каналдарды екі жылдың аумағында салып шықты.
Ендігі жерде су жеткен аймақтарды игеріп, колхоз, совхоздар
үйымдастыру керек. Мөселені өмірдің өзі Үкімет я л дыня осылай
көлденең тартты. Содан Үкімет қаулысымен Қызылкүм, Мактаарал
жерінен жер кайырылып, жаңадан Киров ауданы күрылды. Сағымы
ойнап, шаңы аспанға шығып жаткан шөл далада түрғын үйлер бой
көтерді, октаудай түзу көшелерге ағаш отырғызыльш, асфальт жол
салынды. Тың жерге халык куана коныс аударды. Өмірі тандайы жібіп
көрмеген, төсінде егін өспеген 145 мың гектар жер суландырылып,
макта, бидай, күріштен мол өнім алына бастады. Жана колхоз,
совхоздар дүниеге келді.
Осындай республика үшін, халык үшін маңызы зор игі істің басында
Үкімет басшысы Оңдасынов болмады, жүрмеді деуіміз қисынсыз
шығар, өрине. Қайта, экскаваторлар мен трактор үні даланы жащыртып,
еңбек көрігін қыздырып жаткан ортаға, шөл далаға болашағы зор
далаға, куана- куана талай келген шыгар-ау!
Бұл кезде өлі Одак бойынша астык мөселесі шешілмеген болатьш. Басқа
республикаларда егіс көлемі көп болғанмен, өнім беруі өте төмен еді.
Соның салдарынан жалпы Одак халкын астықпен, яғни, нанмен
қамтамасыз ету киындьщқа түсті. Ата-бабамыз “Аттьщ жалы, түйенің
комында” жүріп корғаған, сактаған жеріне “Орталыкта” отырған
ағайындардьщ “оң” көзі баяғыдан түсіп, назары ауьш келген.
“Айналдырған жау - алмай коймайды”, акырында сол Орталык, 1940
жылы астьщты бірден 6,8 млн. гектарға егуді міндеттеді.
Ал, мұндай көлемде астык егуге Қазакстан шын мөнінде кай жағынан
болсьш өзір емес еді. Мұнша мөлшерді игеретін біріншіден техникалық
кұралдар: трактор, комбайн, машина... жетіспейтін. Мұндай бірден көп
көлемге егін егіп көрмегендіктен, төжірибенің жоктығынан еңбекті
ұйымдастыруда
бей-берекеттік
орын
алды.
Оның
үстіне
колхозшыларды ынталандыратын еңбекакы мөлшері аньщталмады, ескі
тарифпен төленді. Оның үстіне Қазақстанның Шығыс жөне Солтүстік
облыстарында сол жылы ауа райы күрғақ болып, көп жердің бидайы
қурап, өнім сапасы мүлдем төмен түсіп кетті.
Тарихты білетін, Ондасьшовпен кызметтес болған адамдар арасында
мына бір: “Тыңды көтеруге Шаяхметов пен Оңдасынов карсы болған”
деген өңгіме бар. Біз соның растығына сенеміз. 1940 жылғы 6,8 млн.
гектар жерді жыртып, егін егуден пайда таппақ түгілі, шығарған шығын
да жаба алмады. Ягни, республиканың солтүстік жағына егін егу
экономикалык жағынан тиімсіз. Міне, карсы болудың басты себебі осы.
Екіншіден, көп көлемде жайылымдарды жыртып, егін салу, мал
шаруашылығына зиянын тигізеді деп есептеді. Қазактың кашаннан
күнкөрісі, жанбағары - малынан екінші рет (1930-1933 жылдардағыдай)
айырғылары келмеді.
Үшіншіден, өрине, бүны олар айғайлап айта алмады, жүрек түкпірінде
сактады. Ол - Тың жерді игереміз деп, сылтауратып, казактарды атамекенінен ығыстырып, орыстардың каптауынан қауіптенуі. Себебі,
Ортальщтың ұйғарымымен бір ғана 1940-1941 жылдары 21 мың отбасы
көшіп келді. Орталык оларға үй салып, бау-бащпаға жер беріп, тіптен
мал, қүска дейін колхоздар есебінен бергізіп, камкорлыктарын “үзакта”
жатып аямады. Осының бөрі оларды сескендірген еді.
Ал, 1961 жылы 22 наурыз күні пойызбен ел шетіне дейін шығарып
салып бара жатқан Қонаевқа Хрущев: “...было большой ошибкой, что
целиной занялись очень поздно. Это ошибка Скворцова, Шаяхметова,
Ундасынова” - депті.
(Д. А. Қонаев. "От Сталина до Горбачева? кітабынан).
Шаяхметов, Ондасыновтар билік басынан кетісімен, Тьщ жерді игеруді
сылтауратып, бөтен, бөгделерді каптатканын көзімізбен көрдік кой.
Осындай маңызды мөселелерді көтеріп, оны шешеміз деп жүргенде
Қазакстан Республикасының күрылғанына 20 жыл толыпты. Алайда,
осы жиырма жылдың Қазакстан тарихында алатын орны ерекше.
Себебі, оку, онерсіз караңғылыкта бар ғүмырың өтетін болды-ау деп,
өмірі өкінішпен өткен Абай - арманы, Мүхтар - мүраты орындалған
жылдар болды! Жаппай сауаттанған, жасы - білім, үлкені — ғылым
куған, жаңа омірге - қүлшыныс, жаксы өмірге — үмтылыс жылдары
болды.
Жиырма жыл ішінде бүрын-соңды болмаған каркынмен өндіріс, оның
ішінде ауыр онеркөсіп дамыды, тіршіліктің күре тамырына айналған
Түрксіб темір жолының күрылысы бітті, алғаш өуе жолы ашылды,
автокөліктер көбейді, жеңіл өнеркөсіп дамыды, комір, темір, мүнай
өндірісі ашылды, мал өнімдері өсті, дөнді дакылдар мен бау-бакша
көбейді...
Сөйтіп, экономикасы артта қалған мешеу елден, Қазакстан Кеңестер
Одағы бойынша өркендеген, өскен республикалар қатарьша косылды.
Қалай болғанда да, казак халкы материалдық та, моральдық та жағынан
жаңаша бір белеске көтеріліл, ерекше бір кезеңді басьшан өткеріп
жатты.
Қайтерсіз, дөл осындай жаңару, түлеу кезеңінде ойламаған жерден Үлы
Отан соғысы басталды. Ойламаған жерден? Жок, сөйтсек, ол ойламаған
жерден емес, халықаралық жағдай өбден шиеленісіп, соғыстьщ түтануы
өне, міне деп, үлы державалар бір-бірімен теке-тіресіп түрған кез екен
ғой. Ол жағдайларды жасырып, Сталинге кір жуыткысы келмегендер,
жауырды жаба токыпты. Бүл шындық талай жылдар өтіп, талайлар
калғанда барып айтыла, жазыла бастады. Бұл да сол Кеңес саясатының
жаманды жасырып, жокты асырып айтатын айла-шарғысының бір түрі.
Нактылы деректер не дейді, назар аударайык.
“Отызыншы жылдары Германия мен Жапония соғыс ошақтарына
айналды. 1933 жылы фашистік диктатура орнағаннан кейін Германия
империализмінің ең алдымен СССР-ге қарсы бағытталған екпінді
күшіне айналды. Германияның фашистік үкіметі бүкіл дүние жүзін
жаулап алып, үстемдік жүргізу жоспарьш жүзеге асыруға тырысты.
Жапония мен Италия да дүниені кайта бөлуді калады. СССР-ге ғана
емес, Үлыбритания, Франция, АҚШ-ка да кауіп төнді. Капиталистік
елдердің антисоветтік топтары Германияны СССР-ге айдап салып,
екеуін де әлсірету, СССР- ді фашистердің колымен жою саясатын
жүргізді. Капитализм жөне социализм системалары арасьшдағы басты
кайшылык Екінші Дүние жүзілік соғыс алдында осылай байкалды.
1936 жылы Германия мен Жапония “Антикоминтерн пактісіне” кол
койды, бүған 1937 жылы Италия косылды. Жапония 1931 ж. Қытайда,
Италия 1935-1936 жж. Эфиопияда, Германия мен Италия 1936-1939 жж.
Испанияда соғыс жүргізді. 1937ж. Австрияны косып алды. Германия
тарапынан қауіп төнгенде, Чехословакия СССР көмегінен бас тартты.
Англия, Франция “араласпау” саясатын үстанды. Германия 1939 ж.
мартта Чехословакияны, Литванын Мемель облысын, апрельде Италия
Албанияны басып алды.
Үлыбритания мен Франция өз мүдделерін корғап калу үшін Польша,
Румыния, Греция, Түркияның “төуелсіздігіне кепілдік” берді. Франция
Полыпаны Германия шабуылынан қорғауға міндеттенді. Үлыбритания,
Франция үкіметтері коғамдык пікірден сескеніп, өрі Германияға кыр
көрсету үшін 1939 ж. СССР-мен Мөскеу келіссөздерін жүргізді. Бірак
олар коллективтік кауіпсіздік шартына келіспеді. Совет Одағы сәтсіз
келіс сөзді тоқтатып, өз қауіпсіздігі үшін Германиямен өзара шабуыл
жасаспау пактісіне (1939 ж. 23 авг.) келісті...”
(Қазақ совет энциклопедиясы).
Міне, Сталинді шатастырған осы келісім. Ол келісім күшіне сенді.
Сенім деген жаксы-ау. Бірак Сталин секілді Үлы державаны баскарып,
басқаларға колайсыз когам - социализм туьш ұстап отырғанын ұмытпау
керек еді де, сене отырып, сезіктенуі керек еді. Оған себеп те бар еді
ғой. Қараңыз, 1940 жылдың июнінде Италия Үлыбритания мен
Францияға соғыс жариялады. 1941 жылы Балкан кампаниясы аркылы
Югославия мен Грецияны жаулап алады. Югославияда фашистік
Хорватия, Сербия “мемлекеттері” құрылып, Румыния, Венгрия,
Болгария, Финляндия фашистік одактың кұрамына енді. Жаулап алған
жерлерде фапшстер халыкты аяусыз азаптады, атты- шапты, Германияға
кара жүмыска аттандырды, лагерьге камады.
Осындай халыкаралық ахуалды көре-біле отырып, жайбаракаттык
таныту Сталинге тагылар басты кінә, сосьш күнө! Сол кателіктің
күрбаны болып, таңғы үйқы күшагында камсыз жаткан каншама
отбасы, ауыл-село, шарасыз шекарашы-солдаттар қыршынынан киылып
кетті емес пе?! Техникасы, ок-сайманы аз, өлсіз Қызыл Армия
акырында Мөскеуге дейін шегінді. Талай кала мен село жау колында
өп-сөтте калып, отка оранды. 1939 жылдан бері фашистік Германия
каншама елде соғыс отын түтатпады. Тіптен үй іргесіндегі
Чехославакия, Польшаға келгенде қуаты өлсіз келісімге сеніп отыра
бермей карулы күш пен армияны алдын ала ел шетіне, шекараға неге
төкпеді?! Онда мүндай есепсіз кырылыс болмайтын еді. Бүл мен ашкан
жаңалык емес, өлемдік тарихшылар, саясаттанушылар аузында жүрген
пікір-түжырымдама.
Осылай опасыздыкпен - 1941 жылдың 22 маусымында (июнь) Германия
өзара шабуыл жасаспау келісімін бүзып, түткиылдан соғыс бастады.
Бүкіл Кеңес Одағында төтенше жағдай орнады. СССР Мемлекеттік
Қорғаныс Комитеті күрылып, оның төрагалығьгаа И.В. Сталин
тағайындалды.
Бір сағаттың айналасында Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетіне
ел басшылары түгел жиналып, пгүгыл шаралар белгілеп, накты
нүскаулар алды. Үш күннен кейін - 25—26 маусымда Орталык
Комитеттің V Пленумы болды. Онда өнеркөсіптен бастап, колхоз,
совхоздарға дейін еңбекті майдандағы жеңіске бағыттау жолдары мен
шаралары көрсетілді. Ол нүскаулар облыс орталыктарына, өр аудан,
ауылға өп-сөтте жетіп жатты.
Ел-жүртқа үрей енгізбей, сабырлылықпен, байсалды- лыкпен, акылмен
басқару кажеттігін түсінген ел басшылары Қазакстан Компартиясы
Орталык Комитетінің бірінші хатшысы Николай Александрович
Скворцов, Халык Комиссарлар Кеңесінің Төрағасы Нұртас
Дөндібайұлы Ондасыновтар радио мен баспасөз беттерінде бірлік пен
татулықты ту етіп, адам бойындағы ең асыл касиет - Адам рухынан
туындайтын ЕРЛІК екенін баса айтып, Отан- Ананы коргауға ундеді.
Бұдан кейін жер-жерде, фабрика-зауыттарда, өндіріс орындарында,
ауыл-артелдерде, мектептер мен жогары оку орьшдарында, ғылым мен
мөдениет мекемелерінде майдан митингілері басталды. Бүкіл экономика
мен Қазакстан халкының күш-жігерін майдан мүддесіне, жауды жеңу
максатына жүмылдырды. Қазақстан халкы бүл міндетті парызым деп
кабылдады. Өз еріктерімен Отан корғауға ниет білдірушілер әскери
комиссариаттарға алғашқы күннен-ак арыз бере бастады.
Республиканың Халық Комиссарлар Кеңесі жанынан елдегі төтенше
жағдайға байланысты істі жедел үйымдастыру бюросы күрылды. Бюро
жүмысьш Совнарком Төрағасы Ондасынов өзі кадағалап, басшылык
жасады. Сан- салалы шаруа, мөселенің шүғыл көбеюіне байланысты
Ондасынов өзіне бес орынбасар, он бір көмекші алды.
Республикадан аткыштар жөне атты әскер бригадалары, әуе күштерінің,
зеңбірекшілердің полктары өр түрлі өскер саласының ондаған
батальондары жөне соғыстың алғашкы күндерінен-ак Алматы, Жамбыл,
Оңтүстік Қазакстан, Қырғызстаннан шакырылған жігіттерден 316аткыштар дивизиясы жасақталды. Осы дивизияға байланысты болған
мына бір сөтті айтпаска болмас.
1941 жыл. Жаз. Совнарком Оңдасыновты көмекшісі:
Сізге, Қырғызстаннан генерал Панфилов келіп отыр,
қабылдауыңызды өтінеді, - деді.
Бірден “кірсін” деді де Ондасынов орнынан түрып генералды карсы
алды. Шен-шекпені дардай болғанмен Панфиловтың өзі орта бойлы,
ашык жүзді, аса актарыла сөйлемейтін, байсалды адам екен. Төртіптің
адамы екені байкалып түр, амандык-саулыктан соң бірден келген
шаруасына көшті.
Менің шен-шекпеніме карап батьф деп калмаңыз, нағыз батырлар
майданда жүр. Өскери адам мүндай сын сөтте ауылда емес, соғыста
жүруі керек, - деп, Үкімет басшысына карап жымиып алды да.
Сондыктан жауынгерлерімді жасактап, жеделдетіп мен де соғыска
аттанып кетсем деп едім... сондай тапсырма да алдым... - деді байсалды
үнмен.
Күнделікті хабарды естіген сайын кабырғаң кайысады. Қиын сэт
болып тұр. Тапсырма алсаңыз, көмектесеміз.
Майданға сұранупзы азаматтар жетерлік, - деді, қызыл сөзді тоғытпай,
ішкі уайымын Үкімет Төрағасы сездіріп. Артынша көмекшісіне
бұрылып: “аппарат мүшелерін жинаңыз” деді...
Қазакстаннан жасақталған 316-атқыштар дивизиясына Мөскеуге
тірелетін негізгі, өзекті жолдардың бірі Волокаламск тас жолын корғау
тапсырылды.
Дубосеково
разъезі
түбінде
28-гвардияшыпанфиловшылар жаудың 50 танкісінің шабуылына карсы түрды. Саяси
жетекші В.Г.Клочковтың жауынгерлерді ерлікке жігерлендіріп: “Ресей
байтак, бірақ шегінер жер жоқ, артымызда Мөскеу!” деген сөзі бүкіл
майданға үран болып тарап кетті. Жиырма сегіз жауынгер - орыстар,
казактар, украиндар, кырғыздар
—
4 сағат бойы өршеленген жауға тойтарыс берді. Бөрі дерлік каза
тапты, бірак жауды Мөскеуге жібермеді.
-
Оңдасьшов олардың бүл ерлігін естігенде 316-аткьпптар дивизиясының
жасакталуына озінің атсалысқанын, алдарында сөз сөйлеп шыгарып
салғанын еске ала, мактана түрып мүңайған. Аз уакытта көптен
білетіндей кадірлісіне айналған Панфиловты әлімге қимады. Шығарьш
салғандағы қалжьшдай айтқан сощы сөзі есіне түсті.
—
Нүртас Дөндібаевич, біз тек Жеңіспен ғана ораламыз. Сіз сонда
бізді өндетіп, оркестрлетіп карсы алатын болыңыз!
—
деп, жарқырай күлген бейнесі көз алдына келді. Жакын досын
жогалткан адамдай, өзіне-өзі келе алмай, кабинетінде үнсіз отырьш
қалды. Жанын жүбатар жебеу іздеді.
Ерлік ешкашан ескерусіз калмайды. Жиырма сегіз ердің ерлігі батырлықтың, кайсарльщтың символы болып, майдан даласьга шарлап,
Үлы Отан соғысы тарихьша алтьш өріппен жазылды. Дивизия
командирі И.В.Панфилов пен жиырма сегіз жауынгерге Кеңес
Одағының Батыры атағы берілді.
Алғапщы үш айдьщішінде 238, 310, 314,357 жөне 391 атқыштардивизиясы қүрылып, Совнарком Ондасынов олардың біразының
алдында сөз сөйлеп, шығарып салды.
Қарулы күштер мен еңбек армиясының катарында 1.8 млн. шамасында
казакстандықтар болды. Солардың да талайының алдында Совнарком
Ондасынов сөз сөйлеген. Онда ол күрғак ұрандарды шұбатпай, адамда
тағдыр дегеннің болатынын, онымен өмір сүруге тура келетінін айткан,
сол тагдыр сендерге Отан коргауды бүйырып тұр, сондықтан аянбай,
жауды жеңіп қайтыңдар... деп жол болсын айтқан.
Соғысқа кажетті заттарды жіберуден Қазакстан аянып калган жок.
Республика майданга 1,5 мың трактор, 110,4 мың жылкы жөне 16,2 мың
арба жіберді. Бүл ауылдағы жүмысты ауырлатып жіберді, бөрін колмен
аткаруга тура келді. Одан шыгудың бір жолын - арба өндірісін іске
косып, көлікті көбейту болды. Үкімет бұл жөнінде каулы шыгарып,
жергілікті өнеркөсіп халык коммисары Өтебаевка 1941 жылдың бірінші
жартысында отыз мың арба шығаруды міндеттеді. Бар ауыр жұмыс:
шөп шабу, тасу, астык жинау, камбаға кұю карт пен әйел, бала мойнына
тусіп тұрғанда бұл үлкен жеңілдік болды.
Енді бір ай өтпей-ак, неміс фашистері басып алған аудандардан ауа
көшкен халык Қазакстанға ағыла бастады. Халыкпен бірге ірі
кәсіпорындар мен зауыт, фабрикалар да келді. Бүл орайда цифрларды
сөйлетер болсак: 142 өнеркөсіп орны, оның ішінде ірі ауыр жөне орта
машина жасау зауыттары, аяк киім, токыма, макта-мата фабрикалары
бар еді. Эвакуацияланғандардың үштен бірі калаларға, ірі өнеркәсіп
ортальщтарына жайгасты. Ерекше көңіл балаларға, карт адамдарга
бөлінді. Қазакстанға 149 жетім балалар үйі мен 16 жарымжан балалар
үйі көшіп келді. Осының бәрін жайғастыру, бәріне киім, тамак, жатар
орын, төсек, баспана тауып беру Қазакстан Үкіметінен бастап, жержердегі атқару комитеттеріне жүктелді.
Мемлекеттік Ортальщ мүрагаттагы №1137 кордың, №9 тізбесіндегі
142,143 істер біздің назарымызды көп аударды. Папкага жинакталған
жедел хаттардың айтары өр алуан. Тек тақырыбы біреу - “Совнарком,
Ундасынову”.
“Кривой Рогтан шыккан 300 окушы Алматы станциясында түр. Оларды
Петропавлдің темір жол училищесіне орналастырмакшымыз.
Эвакуация Кеңесінің Секретары Кузьмин * * *
“Мөскеуден
120
өнер
кайраткері
шықты,
қарсы
алып,
орналастырыңыздар.
Мөскеу. Өнер комитеті”.
•к "к "к
“Украинадан шыккан 500 оқушы Оралға келіп тұрып калдык. Бізді
кайда орналастырасыздар, жедел хабарлаңыздар”.
•к * *
“Қарағанды кабылдамай жатыр, кайда орналастырасыздар, жедел
шешіңіздер.
Жер аударылғандар”.
-
*
it
“СССР Совнаркомына.
Совнарком орынбасары Косыгинге!
Қазакстанның эваксоветі 1400 жетім балаларды қабылдап, енді 1600-ін
күтіп отыр. Олардың көбінің киімі жүқа, күн суық. Балаларға бөлінетін
төртінші токсан қорының есебінен мьщ сом жөне 330 жейде, 83 аяк киім
бөлсеңіз.
Совнарком Оңдасынов. ”
**
“Мөскеу. Оку министрлігіне.
Мөскеу қаласынан эвакуацияланған мына оқу орындарын Қазақстан
кабылдай алатынын хабарлаймыз:
— Мөскеудің Энергетика институтьш - Шығыс Қазақстан облысына;
—
Түсті металдар институты - Алматы каласына;
—
Заң институты - облыстарға;
—
Кинематография институты - Алматы кинотех- никумына;
—
Байланыс ғылыми-зертеу институты Алматы бай- ланыс
техникумына;
—
Архитектура академиясы - Шымкент қаласына;
—
Әлемдік саясат пен шаруашылык институты - Шымкент
каласына;
—
Экономика институты - Шымкент каласына;
Элем өдебиеттері институты - Шымкент каласына; Ғылым
Академиясының философия институты - Павлодар каласына,
Авиация институты — Алматы қаласына орналасатьш болады.
Совнарком Оңдасынов.
9-қараіиа, 1941жыл”.
Жау басып алған жерден көшірілген ок-дөрі, кару- жарак шығаратын
өскери зауыттарды - Алматы, Петропавл, Орал, Ақмола, Балкаш
калаларына өте тез орналастыру кажеттігі жөнінде де жедел хаттар бар.
Ол зауыттарға жұмысшы табу, жер аударылғандарға баспана табу,
жаралы жауынгерлерді ауруханаларға орналастыру... оларды азықтүлікпен камтамасыз ету, не керек бар мөселелердің шеніілуі
Совнарком Төрағасы Оңдасыновка тіреліп жатты.
Қарап отырсаңыз, бөрінде фашизмнің ойыншығы мен ойынына
айналған Адам тағдыры! Батыстан Шығыска, енді біреуі Шығыстан
Батысқа жүйткіген қара пойыздың сакырлаған-сатырлаған, сары аяздан
сыкырлаған сан вагонында төлкекке айналған сан тағдыр кетіп барады.
Біреу Отан қорғауға аттанып бара жатса, енді бір шерменде - атабабасынъщ каны тамған, алтын бесік туған жерінен бір күн, бір күн
емес-ау, бір сағатта жер ауып, өмірінде көрмеген, білмеген Сібір мен
Қазакстанға маңып барады.
Осының бөрін жүдырықтай жүрегінен өткізіп, сезінген Үкімет басшысы
Нүртас Ондасынов қабырғасы сөгілген, қайғыға баткан ел-жүртқа
жакын баруды борышым, жүбаныш айту парызым деп үқты. Ол
Алматыда қаулы- қарарларға бүрқыратып қол койып отыра бермей,
облыс- облысқа іс-сапарларға жиі шығып, ел өмірін, тіршілігін көзімен
көріп, мүктажын шешіп кайтатын. Боздағынан айырылған ата мен анаға,
жар мен балаға демеу сөзін айтып келетін...
Майдандағы жеңістер - ауыл еңбеккерлерінің де жеңісі. Қорғаныс коры
күрылып, ол республика енбекшілері арасында қолдау тауып, соғыстың
алғапікы жылында-ақ 854 тонна астық, 1883 центнер сүт, 43 центнер
май, 18,8 тонна көкөніс жіберілді. Және 8,985 мың сом ақшалай, ал, 31
миллион сомның облигациясы, алтын, күмісі корға қүйылды. Ауыл
еңбеккерлері өздері киналса да, тапшылык көрсе де, майдан даласын
азык-түліктен кем кылған жок. Мал шаруашылыгы өшмдерін өндіру
мен коғамдык мал санының өсу жоспарын ойдағыдай орындады.
Осындай жанқиярльщ еңбегінің аркасында Қазакстан еңбекшілері, 1942
жылы СССР Мемлекеттік Қорғаныс Комитетінің Ауыспалы Қызыл
туын және бірінпгі сыйльщты жеңіп алды.
Бүл орайда Ондасыновтың өзі не дер екен, естеліктеріне жол берейік.
“Мемлекеттік көлемде баскарылып, барлык салада жүмыс жоспарлы
жүргізілудің арқасында Қазакстан тылдағы енбектің алғы шебінде
болды. Ол кезде мактаныш болмағанмен казір мактануға болады Қазакстан мен Орта Азия республикалары соғыс жылдарында негізгі
астыкты аймак пен өндірістік шикізат базасына айналды. Орта Азия
республикалары 5 миллион тоннаға жуық макта өткізсе, Қазакстан мен
Қырғызстанның малшылары елімізге 1 миллион тоннадан астам ет
өнімін берді. Ңоғамдық мал саны республикада соғыс жылдарында 3
миллион баска жуык өсті.
Мал басын көбейтудің жолын іздеген ғалымдарымыз койды колдан
үрыктандыру төжірибесін катарынан үш жыл жүргізді. Бүл жаңалыкты
колдаушылар да, карсы болғандар да көп болды. Үкіметтің отырысында
жиі қарадык, таразыладық. Ғалымдар қазактың күйрыкты койынан
жылына екі, сейхан түкымынан жылына үш козы алуға болатынын
дөлелдеп бакты. Отызыншы жылдары азайып кеткен мал басының күрт
өсуіне бүл төжірибенің де септігі тиді.
Өз басым соғыс жылдарьгада мыңдаған километр жер жүріп, тау мен
тасты, үшы-киыры жок сары даланы кесіп өтіп, жайлауда, кыстакта
отырған талай шопанның үйінде болып, шаруашылығын, түрмысын
көзіммен көріп қайтпасам көңілім көншімейтін. Есту мен көрудің
арасында айырмашылықтың көп екеніне талай-талай кезім жеткен.
Жайлауда, кос басында жатып қой баққан шопандар еңбегі далаға
кеткен жок. Олар Отан байлығын молайтып, жеңісті жакындата түсті.
Сондыктан да мен тылдағы еңбек пен майдандағы ерліктің бірі артык,
бірі кем деп айта алмаймын. Аптап ыстықта еріндері тілім-тілім болып,
какаған сары шүнақ аязда немесе ак түтек боранда мал соңында жүрген
шопанньщ жанкиярлық еңбегін ерлік емес деп калай айта аласың. Ауыл
еңбеккерлерінің мұндай жетістігін Қорғаныс Комитеті дүрыс бағалады”.
Айтканындай-ак, осы - 1942 жылы Совнарком Оңда- сьшов катарынан
екі рет, бірінде - Семей, Павлодар, Шығыс Қазакстан, екіншісінде Жамбыл, Оңтүстік Қазакстан, Қызылорда облыстарына іс сапармен
барыпты. Біз сол сапарлардан жазылған күнделікті Орталық мүрагаттан
кезіктірдік. Ол согыс жылдарындағы ауыл өмірін, тірші- лігін, кандай
проблемалары болғанын сіздің алдыңызға жа- йып салады. Бөрінен
бүрын Ондасыновтың ел баскарудагы іс-төсілімен таныс боласыз.
Күнделіктерге сөз берейік.
1942 жьиігы 9- мамыр Сагат И- де Алматы қаласынанжуріп кеттік.
1942 жылгы 10- мамыр
Сағат 11-де Түрксіб темір жолының №12 разъезінде еңбекшілер
депутаттары Семей облыстык Совет аткару комитетінің председателі
Жүсіпов жолдасты жөне Семей облысы бойынша көктемгі егіске уөкіл
Баранов (Қазак ССР прокуроры) жолдасты қабылдадым.
Сагат 18-де Семей каласына келіп жеттім. Боголюбов, Субботин
жөне түкымдык астық мөселесін бірлесіп шешкен жолдастарды
кабылдадым (Совнаркомдағы Загавельев жолдаспен телефонмен
сөйлесу: Қостанай облыстык партия комитетіндегі Мельник атына
жіберілген телеграммаларды қараңыз).
1942 жылгы 11-мамыр
—
Сағат 1-де Қазақбаев жолдастың вагонына бардым.
—
Сагат 2-де Боголюбов, Жүсіпов, Баранов жолдастармен бірге
обкомға мөжіліске жүріп кеттім.
—
Сағат 11-де Совнарком бригадасының мүшелерімен олардьщ
аткаратын жүмыстары жөнінде жиналыс өткіздім. Өрбір мүшеге
тапсырма берілді (олардың баяндама хаттарын караңыз).
—
12 сагат 30 минутта Боголюбов жолдастың кабине- тінде Жүсіпов
жөне Баранов жолдастардың катысуымен мөжіліс өткіздім.
—
Сагат 14-те Бодо аппараты бойынша Алматымен, Халык
Комиссарлары Кеңесіндегі Загавельев жолдаспен сөйлестім (Сөйлесудің
жазбасьш караңыз).
Сагат 20-да Жаңасемей, Ново-Шульба (Миронов жолдас), Белагаш
(Журин жолдас), Жарма (Миронов жолдас) аудандык партия
комитетінің секретарьларымен телефон аркылы сөйлестім (сөйлесудің
жазбасьш караңыз).
Сагат 23-те еңбекшілер депутаттары Семей облсоветі аткомының
председателі Жүсіпов жолдасты қабылдадым.
8.23 сағат 30 минутта Боголюбов, Жүсіпов жөне Баранов жолдастармен,
обком мен облаткомның басқа да мүшелерімен мөжіліс өткізуге жүріп
кеттім.
1942экъиігы 13-мамыр
—
Сағат 11-де автомашинамен Павлодар облысына аттанып кеттім.
—
Сағат 12-де Семей облысының Жаңасемей ауданы Киров
атындағы колхозға келдік. Колхоз председателі Мүхамбетов,
председательдің орынбасары Имамадиев, бухгалтер Имамадиев,
қоймашы Қүдайбергенов, күзетші Имамадиев жөне басқалары болды.
Жаңасемей ауданының орталығының 15 километр кашыктықта
орналаскан осы колхозға аудан жөне облыс басшыларынан ешкім де
келмегені белгілі болды.
-
Колхоздың жоғарыда аталған басшылары шаруашы- льщты білмейді,
содан да болар шаруашылык канағаттан- ғысыз жағдайда. Есеп нашар
жүргізіледі. Нормативтер жок. Колхоз мүшелерінің жүмыс жайын
білмейді. Екпінділер, стахановшылар, егінжай ерлері есепке алынбайды.
Есеп бойынша 58 ер адам жүмыс істейді делінген. Ал бүлардьщ бар
жоғы 48 ғана. Мүнъщ өзі олардың колхоздағы жүмыс күшінің санын да
білмейтіндігін аңғартады.
Дөл қазір колхоздың барлық “жауапты” қызметкерлері орталық
усадьбада. Олар өйелдер ғана жүмыс істейтін егіс бригадаларында
болмайды. Соның салдарынан 1941 жылы 80 гектар алкаптың өр
гектарынан 2 центнерден ғана өнім алынған.
Колхоздың 18 сиыры, 10 бүзауы, 163 койы мен ешкісі бар тауарлы-сүт
фермасына бардык. Колхозда 32 түтін бар, ересек колхозшылар 120.
Колхоздың көшелері күл-кокыстан көрінбейді.
Аталған кемшіліктерді түзету мақсатында колхоз председателіне
жүмысты кайта күрып, еңбекке жарамды ерлердің барлығын, (колхоз
председателін де) егінжайға аттандыру жөнінде тапсырма берілді.
Колхоздың көшелері мен үйлерін реттеп, көріктендіруге нүсқау берілді.
..... — - — — — — , . .
'
л.
w
тіне осы колхоздың жагдайына назар аудару жөнінде тапсырма берілді.
23 майда осы колхозға тағы да келдім.
12 сағат 30 минут. Жаңасемей ауданының “Екпінді” колхозы.
Колхоздан 3 шакырым жырактағы егістік алкабында өскери іске
жаттығып жүрген 20 шакты бой- жеткен мен бір ер адамды көрдім.
Олар сапта жүруге ма- шыктанып жүр екен.
Сағат 13. Бескарағай ауданы Куйбышев атындағы колхоздың егіс
бригадасы. Ортальщтан 6 щақырымдағы осы алқапта 50 әйел картоп егу
үшін күрекпен жер казып жүр екен. Өрбір колхозшы өйелге 0,4 гектар
жер өндеу нормасы белгіленген. Олар оны орьшдап жүр. Колхозшы
өйелдердің көңіл-күйі жаксы. “Неге кол еңбегін колданасыздар” - деген
сүракка олар: “Колхозда жылкы жоқ, ал сиырлар мен өгіздер дөнді
дакылдар себуге пайдаланылуда”-деп мөлімдедь
Сағат 14. Кавенерка селосы. Сельсовет председателі Слюсарев
жолдас.
Сельсовет аумағында үш колхоз - “Пятилетка”, Куйбышев атындағы
жөне “Путь к коммунизму” колхоздары бар.
Сельсовет территориясында түратын балалардын көпшілігінің түрлі
себептермен мектептердегі сабактарга катыспайтыны аныкталды.
Сагат 15. “Путь к коммунизму” колхозының eric бригадасы.
Бригадир Корнев жолдас.
Учаскеде 7 сокамен жер жыртуда. Өрбір соқаға үш сиыр жөне 4 өйел
бекітіліп бөлініпті.
Жүмыс нормасы жоқ. Агротехника талаптары сактал- майды. Сүлы
жыртылмаған жерге егілген. Содан соң сокамен өртүрлі тереңдікте
қазып өтіпті. Соңынан оның бетін топыракпен жаппаған (Агротехника
туралы накты жазба- лар Лукинин жолдастың баяндама хатында
келтірілген).
Жүмыска күн сайын сиырлар тек қана 9-10 сагаттан пайдаланылады.
Жүмысты ерте аяктайды. Сондықтан еңбек өнімділігі 0,25 гектардан
гана айналады.
Сағат 18. Бескарағай орман шаруашылығының учаскесі. Зауыт
қарағай агашынан және оның қабыгынан шайыр, кара май, көмір
алумен айналысады. Зауыт күніне 20 килограммга дейін кара май
береді. Сағат 19. Бескарагай ауданының Балапан алкабына келдік.
Күздік дакылдар егісін араладык. Күздік дақыл- дардың жайы
канагаттанарлық.
Сағат 20. Балапан алқабындағы “Урожай” колхо- зының №3
бригадасы. Бригадир Куликов жолдас.
Бригадада жатақхана, асхана, ас үй, наубайхана бар. 13 майга дейін 605
гектардың 312 гектарына астық сеуіп болтан. Көктемгі егісті 19
апрельде бастаған. Жер майдалап жыртылуда. Науканға 10 соқа мен 2
трактор катысты- рылды. Бір трактор 5 күннен астам босқа түрып
калган. Сеялка болса да, түкым қолмен себілуде.
Бескарагай ауданыньщ Балапан алкабында 13 колхоздьщ егін егетіні
анықталды (жүмыстың жайы туралы накты мөлімет алу үшін, Семкин
жолдастың хабарламасын караңыз).
Тексеру және көмек беру үшін бригада мүшелері барлык колхоздарга
жіберілді.
Балапан алқабьпшң жері күнарлы. Бірак мүнда ауыз су жене мал
суаратын су жоқ. Су шаруашылыгы тарапынан 150 метрдей тереңдік
бүргыланып, скважина орнатылган. Нөтижесінде жер астынан су
шықпады. Сондыктан мүнда шүнкырлар қазыльш, оның іштері кармен
толтырылады. Оның беті сабанмен жабылады. Содан сон осы кар
бірнеше бөлікке бөлініп, оның өрқайсысы астауларға салынады.
Астаулардьщ бір шеті бөшкемен жа лғастыры лган. Қар күн сөулесі
жылуын өсерінен еріп, одан жиналган су бөшкеге агады. Бөпшедегі су
түтынуга алынады.
Сагат 23. Бескарагай ауданы Балапан алкабындагы Молотов
атьшдагы колхоздьщ бригадасы. Онда Долон МТС- ы аймағының
колхоздары,
сельсоветтері
председательдерінің,
колхоздар
бригадирлерінің кустальщ жиналысы өткізілді.
Жиналысқа 23 адам - оның ішінде Березовский жолдас (аупартком),
Бондарь (МТС директоры), Солонько (МТС саяси бөлімінің бастыгы)
жэне баскалар катысты.
Бригадаларда жүргізілген тексеруден жене жиналыста айтылған
мөселелер негізінде мынадай олкылықтар аныкталды: жүмыска
пайдаланылатын мал арыктаган, оларга күтім жеткіліксіз, агротехника
талаптары сакталмайды, сеялкалар пайдаланылмай, түкым колмен
себіледі, тракторлар көп уакыт жүмыссыз түрып калады, жанар майды
белгіленген мөлшерден көп жүмсайды.
“Прииртышская правда” колхозында 12 майда 96 сиырмен небөрі 2
гектар, “Серп и Молот” колхозында 12 майда небәрі 1 ғана гектар жер
жыртылган. Колхозшылардың еңбегі дұрыс ұйымдастырылмаган.
Жиналыста колхоз председателі, МТС директоры мен саяси бөлімінің
бастығы, аупартком секретары сөз сөйледі. Соңгы сөйлеген адам,
аупартком секретары ретінде, ауданньщ жалпы алғанда уөдесін
орындамаганьш - Үкімет белгілеген мерзімде көктемгі егісті
аяқтамағанын мойындады. Егісті 20 майға бітіретіндерін айтьш, уәде
берді.
Қайталап тексергенімізде аудан бұл уөдесін де орындамаганы
анықталды. 23 майга дөнді дакылдардың тек 85 пайызы ғана себіліп
біткен.
Березовский жодасқа, МТС директоры мен оның саяси бөлімінің
бастығы, колхоздың председательдеріне көктемгі егіс жөніндегі барлык
жұмысты түбірінен кайта күрып, агротехникадағы олкылыктарды
жойып, түкым себудің облыстық партия комитеті белгілеген мерзімде
аякталуын камтамасыз ету жөнінде зор жауапкершілік жүктелді.
Жөрдем беріп, бакылау үшін Совнарком бригадасының мүшесі Совхоздар Халық Комиссариатының бакылау- шысы Семкин жолдас
бөлінді.
1942 жылдың 14-мамыр
Сағат 1-ден сағат 5-ке дейін Долон МТС-ы аймағындағы
колхоздар председательдерінщ кусталык жиналыстарьшьщ жалғасы
өткізілді.
Сағат 10-да “Прииртышская правда” колхозьшда болу. Семей
облыстық партия комитетінің секретары Боголюбов жолдаспен телефон
аркылы сөйлесу. Одан Оңдасынов жолдастың жоғары награда “Еңбек
Қызыл Ту” орденімен наградталғаны жөнінде қүттыктау алынды.
Павлодар облыстык партия комитетінің секретары Армянов жолдаспен
жене НКВД облыстык басқармасының бастығы Котышев жолдаспен
кездесу.
Сағат 12-де Жүсіпов жөне Баранов (Семей жолдастармен ауыл
шаруашылығының 356 озатын наградтау мөселесі туралы телефон
аркылы сөйлесу.
Сағат 14. Бескарағай ауданынын Семенов селосы. Семенов
Сельсоветінің председателі Дронов жолдаспен, Май МТС-нің
директоры Калаппшков жолдаспен, осы МТС саяси бөлім бастығы
Қардыбаев жолдаспен бірге болу.
150 бала төрбиеленетін балалар бакшасына бардык.
Балалар бақшасында төсектер, орындыктар, тіпті мебель атаулы жоқ.
Үй лас, жабдықталмаган. Сельсовет председателі Дронов жолдаска осы
олқылықтарды жоюға тапсырма берілді.
Май МТС-інің 43 тракторьшьщ 24-і ғана жөнделген. Ат жегілген
жылжымалы шеберхана, 3-4 механик бар.
Жер жырту жоспары - 11595 гектар, 10 майға оның 1760 гектары гана
жыртылды, яғни 15 проценті ғана жыртылган.
Облыстык партия комитетінің секретары Армянов жөне НКВД
облыстық баскармасының бастығы Котышев жолдастармен бірге, МТС
директорына және оның саяси бөлім бастығы, сельсовет председателіне
кемттгіліктерді жою жөнінде кеңестер берілді.
Сағат 15. Семенов жетіжылдык мектебіне бардық. Барлык
мұғалімдер жастар екен. Мектеп іші лас, жабдьщталмаған. Шатырдан
тамшы ағады. Олқылыктарды шұгыл жойып, мектепте төртіпті жолға
койьш, оньщ мөдени деңгейін көтеруге тапсырма берілді.
Сағат 18. Бекен поселкесі. Бекен балалар үйіне бардьщ.
— сагат 20 минут. Лебяжі ауданының “Жол-Октябрь”
колхозы.
8.
18 сағат 30 минут “Жол-Октябрь” колхозының №2 бригадасы.
9.
Сагат 19. “Қызыл ту” колхозының Сарыөзек ауылы.
10.19 сагат 30 минут. Лебяжі ауданындағы Бескарагай
орман шаруаінылыгының “Қак жол” кардоны.
Жолдың өн бойында 300 шақырымнан астамга созылган жап-жасыл
дала, карагайлы орманмен алма-кезек ауысып, бостан-боска жатыр.
Орманда курап калган агаштар мен сынып түскен бүтактар тіптен көп.
Олардың жылдар бойы босқа жататыны, шіри бастаганы көрініп түр.
11. Сагат 20. Сталин атындагы колхоздың Корт селосы.
12. 20 сагат 30 минут. Лебяжі ауданының “Үрандас” колхозы.
13. Сагат 21. Цюрупа ауданының “Садовый” орман кордоны.
14. 21 сагат 30 минут. Цюрупа ауданыньщ Молотов атындагы
колхозы.
Сагат 22. Ворошилов атындагы колхоз, Шигринов селосы.
1942жылдың17-мамыры
-
9 сағат 30 минут. МТС-тер мен совхоздардың саяси бөлімдерінің
бастьщтарымен, Павлодар облысы солтүстік аудандарының аудандык
партия комитеттерінің секретарьларымен болтан жиналыс.
Жиналыстың жүмысына КП/б/К обкомының секретары Армянов
жолдас, НКВ Д облыстьщ баскармасының бастыты Котышев жолдас,
Максим Горький аудандык аткару коми- тетінін председателі Бессонов,
облыстык аткару комитеті председателінің орьшбасары Моршенин
жолдас, Павлодар облыстык Жер бөліміндегі саяси бөлім бастыгы
Еричев жолдас, Орталык Комитет пен Совнарком өкілі - КП/б/К
Орталык Комитетінің қызметкері Иванов жолдас жене баскалар барлыгы 34 адам катысты (жиналыска катысу- шылардың сөйлеген
сөздерінің қысқаша мазмұньш караңыз).
Сагат 23. КП/б/К Максим Горький аудандык комитетінің бюро
мөжілісі. Онда МТС-тер мен совхоздар саяси бөлімдерінің
бастықтарыньщ жиналысында көктемгі егісті 1-июнь орнына 5-июньде
аяктауды көздеп, пікір білдірген Бессонов жолдастың сәйлеген сөзі
талкыланды.
Бюрода аупартком секретары Сочин жолдас жүмысты қайта күру
жолындаты шешуші күреске шытудың жөне көпшілікті көктемгі егіс
жоспарын Үкімет белгілеген мерзімде орьшдаута жүмылдырудьщ
орнына Бессоновтың ыңгайьшда кетіп, соның пікірімен келісетінін
байкатты.
Бессонов Сочиннің сөзінен кейін солқылдақтьщ танытып, өзінің
кателерін мойындады. Ол осылайша Сочинді бүрынгыдан да ыңғайсыз
жағдайда қалдырды.
Аудан басшыларының осы іс-өрекетін аупартком бюросында арнайы
караулы талап еттік. Көктемгі егісті 1- июньге аяқтауды көздеп,
аудандағы көктемгі егіс жөніндегі барлық жүмысқа жетекшілік ету
Орталык Комитет пен Совнарком бригадасының мүшесі Иванов
жолдасқа жүктелді. Бүл үшін оған өрбір колхозга, бригадаға жеке
календарьлық жоспар жасау тапсырылды. Оған көмектесу үшін
Совнарком бригадасының мүшелері Луканин жөне Артамонов
жолдастар бөлінді.
3.23 сағат 40 минутта Павлодар каласына жүріп кеттік.
1942 жылдыц 20- мамыры
Сағат 1. Алматыдағы Шаяхметов, Загавельев жолдас- тармен
телефон аркылы сөйлесу (сөйлесудің материалдарын караңыз). Сағат 3.
КП/б/К обкомының бюро мөжілісі.
Сагат 13. “Казахстанская правда” газетінің тілшісі Артамонов
жолдасты кабылдау.
Сагат 15. Тула шеберханалары мен механика зауыты
жүмысшыларының Ертіс өзенінен өтетін көпір құрылысына бару.
-
Сагат 20. Облыстық Жер бөлімінің бастыгы Тальнов жолдасты,
совхоздар тресішң директоры Снегирев жолдасты, облыстық байланыс
баскармасьпп>щ бастыгы Хасиғалиев жолдасты жұмыс бабымен
кабылдау.
Сағат 23. Котышев, Шнырев, Боранбаев жолдастарды қабылдау.
1942 жылдың21-мамъіры
—
Сағат 3. КП/б/К обкомында болу.
—
Сағат 10-да Шнырев, Минченко, Котыпгев жолдастарды
кабылдау.
—
10 сағат 30 минутта Семей қаласына жүріп кеттік.
—
Сағат 12. МТС, селолык түтынушылар қоғамы мен Павлодар
ауданының “Красный луч” колхозы орналаскан Емешево селосы.
Тауарлы сүт фермасына бардық.
—
Сағат 14. №23 совхоз, Черное селосы. Директор Андреев,
директордың орынбасары Толстокорова, саяси бөлімі бастыгы
Панасенко.
Совхоздың 2 кой фермасына бардық. Оның бірінде кой кырқымы жүріп
жатыр екен. Эр койдан 2-2,5 килограмм жүн алынуда.
Жүмысшылар мен мүғалімдердің пөтерлерін көрдік.
№23 совхоз дан 60 адам Қызыл Армия катарына шакырылған. Бүлар
негізінен байыргы кадрлар. Шаруашылықта негізінен өйелдер калган.
Трактор бригадасына бардық: тракторшы Жуков биылгы жылы
“Каттерпиллер” тракторымен 1315 гектарга дөн сепкен. Жуков
жолдастьщ бригадасында жанар май цилиндр тәріздес бөшкеге
қүйылады. Оның орта шенінен екі жуан қүрсау, ал түбі мен жогаргы
жагынан тіркемеге арналған орын жасалган. Бошке домалап, трактор
соңынан жылжып отырады жөне оган 4 тоннага дейін жанар май сияды.
Бригада да жатақхана, ас үй, асхана, монша бар.
Совхоз саяси жетекшісінің комсомол ісі жоніндегі көмекшісі, совхоз
жұмысына дейін шаштараз жанында кассир болып істеген Стуовамен
таныстык. Қазак тілін білмейді. Ал, шаруашылықтағы түрғындар,
негізінен казактар.
-
№2 фермада койды электр тоғымен кыркуға бөрі де өзір, бірак онда
колмен кыркады. Себебі, ондағылар моторды оталдыра алмайды.
Қырыктыкшылар кайшылардың кайралмауынан және еңбекті дүрыс
үйымдастырмаудан боска түрып қалады.
Моторды іске қосу үшін шүғыл түрде механикті шакыртуға, әрбір
кырыктыкшыға кайралған запас қайшы беруге тапсырма берілді.
Қойдың аяктарын калай байлау керек екені көрсетілді.
№1 ферма меңгерушісі Найденова жолдас - ферма меңгерушісі болған
алғашқы өйел. Ол бүрын үй шаруа- сындағы өйел еді. Одан соң есеп
кызметкері болып істеген.
Снегирев (совхоздар тресінің директоры) және Андреев (совхоз
директоры) жолдастарға совхозда жөне фермалардағы басшы
кызметерлерге қазак тілін білетін адамдарды тағайындау үсынылды.
1315 гектар алкапка дөн сеуіп, үлкен норма орындаған стахановшытракторшы Жуковқа (ол себілген дөннің бетін топыракпен сапалы
жапты, дөннін шығымы өте жақсы, сондай-ак, ол тіркемешілер есебінен
кадрларды үйретуде), 21 майда армияға альшатын ферма меңгерушісі
Алпысбаев Жаңабекке (оньщ фермасында туған 600 козыньщ 4-еуі ғана
шығын болды) сыйлык беру үсынылды.
Алпысбаев жолдас совхозда 1932 жылдан бері жүмыс істейді. Қазірдің
өзінде үш рет сыйлык алған. 590 саулыктан 609 қозы өсірді.
№23 совхоз 1940 жылы 350 мың сом, ал 1941 жылы 870 мың сом таза
пайда алды. Ал 1942 жылы 1.400 мың сом таза пайда алуды көздеп
отыр.
Совхоз көктемгі егісті аяктады.
Совхозда күс фермасы бар. Күзге қарай оны кеңейту көзделіп отыр.
№23 совхозда балықшылар бригадасы үйымдастырылған. 2 адам күніне
50 центнерден балык аулайды. Оның бірі бөлігі қоғамдык тамактандыру
орнына беріледі. Қүс ауланады. 500 үйрек аулауға шарт жасалған. Оның
30 пайызы совхозға беріледі.
Сағат 21. Лебяжі. КП/б/К Лебяжі аудандык комитеті. Жоғарғы
наградаға иеленген аупартком секретарь! ijrj. -xtuvcuiuD лчлліідаи,
ауііаушим и^лзд^даши t»/tuu»ee жилдаи,
бюро мүшелерінід бөрі қатысып отыр.
Аудан eric жоспарын орындады, казір жоспардан тыс дөн себуде. 3,0
мьщ гектар алқапка дөн себуге норма белгіленген. Оны орындауға уөде
беруде.
Барлық назарды, барлық ішкі ресурстарды көктемгі егісті аяқтауды
камтамасыз етуге жұмылдыру, пар айдай бастау, шөп шабу мен егін
жинауға өзірлікті ұйымдастыру үсынылды.
Шөп шабуда колшалғы пайдаланылсын. Ішкі ресурстарды пайдалану,
колхозга кемінде 15 шалгы-орак табу міндеттелді.
Ауданда 28 колхоз бар. Аудан негізінен мал шаруашы- лығымен
айналысады деп есептеледі. Алайда, аудан басшылары мал
шаруашылыгының жайьга білмейді. Олар қойылган сүрақтардың бірдебіреуіне жауап бере алмады.
Ауданда мал ш^руашылығын өркендету жөніндегі жүмыска айырықша
назар аудару, мал союға қарсы шешуші күрес жүргізу, малды тек
аудандык жер бөлімі бастығының жөне аға зоотехниктің рүқсатымен
сою, сойылган малга арналған есеп кітабын жүргізу үсынылды.
21 сағат 30 минут. Лебяжі. КП/б/К Павлодар облыстык
обкомымен, Шнырев жолдаспен колхозшылардьщ міндетті өнім
тапсыруын белгілеу төртібі жөніндегі мөселе бойынша телефон аркылы
сөйлесу.
Лебяжі ауданының бірқатар колхоздарына аупартком мен ауаткомның
келісімімен өнім тапсыру жоспарын азайтуға немесе көбейтуге рүқсат
етілді. Ауданға орташа жоспарды бүрынгыша калдыру үсынылды.
1942 жылдьің25-мамыры
—
Сағат 12. Катермен Ертіс өзенінен өтіп, Шығыс Қазакстан
облысына жүріп кеттік.
—
12 сагат 30 минут. Еңбекшілер депутаттары Жаңасемей аудандык
Советінің атқару комитеті.
25 майға дейін Жаңасемей ауданында түқым себу жоспары 82 пайыз
орындалды. Енді түкым себетін 3600 гектар калды. Бүған 5 күн кажет.
Аупарткомга кірерде есік жанында үйілген сүйектерді көрдік. Одан
жагымсыз иіс мүңкіп түр. Көптеген қүстар мен шыбын оның
айналасында быжынап жүр. аупартком көп уакыт біз мінетін жылкы
іздеді. Біз аупарткомға келгенімізде, олардың өзірлігі осындай еді.
Аудан территориясы үлкен. Онда 46 колхоз бар. Алайда көлік жок.
Аудан басшылары көліктің жоқтығынан колхоздарга өте сирек барады.
Ауатком бөлмелері лас. Барлык столдарға сия төгілген. Шкафтарды кір
баскан, олардың үстінде саргайған кагаздар жатыр.
Сағат 15. Жаңасемейден Семейдегі Түрксіб темір жолы
бастыгының орынбасары Куликов жолдаспен телефон аркылы сөйлесу.
Сагат 18. Семей облысы Шар ауданы Карпов сельсоветінің
“Пролетарка” колхозы.
Тары егістігін араладык. Ол агротехника ережелерін басшылыкка алмай
егіліпті. Тары әлі өніп шыкпаган. Егін- жайда арам шөптер мен
жыртылмай калган атжалдар кеп.
Колхоздын 390 гектар егістігі бар, онын 220 гектары тары. МТС
“Пролетарка” колхозына кызмет көрсетпейді. Бүл колхозда 30 семья
бар. Мектеп бар, онда 18 бала окиды. Оның 12-сі орыс тілінде,
қалгандары казак тілінде окиды. Колхоз территориясында күлаган
үйлер өте көп.
Аудан басшыларының назары “Пролетарка” колхозының шаруага
кырсыздык жайына аударылган. Аудандагы біркатар колхоздардың
казірдің өзінде түкым себу жоспарын орындаганы анықталды.
Басшылар енді осы колхоздын жоспарды орындауын күтуде.
Колхоздарда егісті жоспардан тыс жүргізуге нүскау берілді. Бүл үшін
колхозшылар мен аудан басшыларынын барлык назарын көктемгі егіс
жүмыстарына аударып, барлык адамдарды егінжайга жүмылдыру
үсынылды.
— сагат 30 минут. Шар станциясы КП/б/К аудандык комитеті. Аудан
басшыларымен, сондай-ак аупартком секретары Смирнов жолдаспен
жөне облыстык аткару комитеті председателінің орынбасары Айманов
жолдаспен кездесу.
Сагат 22. Семеймен Павлодар жөне Семей облыста- рындагы көктемгі
егістің барысы туралы телефон аркылы сөйлесу. 25 майга дейін
Павлодар облысында түкым себу жоспары 60,5 пайызга орындалганы
анықталды. аупартком көп уакыт біз мінетін жылкы іздеді. Біз
аупарткомға келгенімізде, олардың өзірлігі осындай еді.
Аудан территориясы үлкен. Онда 46 колхоз бар. Алайда көлік жок.
Аудан басшылары көліктің жоқтығынан колхоздарга өте сирек барады.
Ауатком бөлмелері лас. Барлык столдарға сия төгілген. Шкафтарды кір
баскан, олардың үстінде саргайған кагаздар жатыр.
Сағат 15. Жаңасемейден Семейдегі Түрксіб темір жолы
бастыгының орынбасары Куликов жолдаспен телефон аркылы сөйлесу.
Сагат 18. Семей облысы Шар ауданы Карпов сельсоветінің
“Пролетарка” колхозы.
Тары егістігін араладык. Ол агротехника ережелерін басшылыкка алмай
егіліпті. Тары әлі өніп шыкпаган. Егін- жайда арам шөптер мен
жыртылмай калган атжалдар кеп.
Колхоздын 390 гектар егістігі бар, онын 220 гектары тары. МТС
“Пролетарка” колхозына кызмет көрсетпейді. Бүл колхозда 30 семья
бар. Мектеп бар, онда 18 бала окиды. Оның 12-сі орыс тілінде,
қалгандары казак тілінде окиды. Колхоз территориясында күлаган
үйлер өте көп.
Аудан басшыларының назары “Пролетарка” колхозының шаруага
кырсыздык жайына аударылган. Аудандагы біркатар колхоздардың
казірдің өзінде түкым себу жоспарын орындаганы анықталды.
Басшылар енді осы колхоздын жоспарды орындауын күтуде.
Колхоздарда егісті жоспардан тыс жүргізуге нүскау берілді. Бүл үшін
колхозшылар мен аудан басшыларынын барлык назарын көктемгі егіс
жүмыстарына аударып, барлык адамдарды егінжайга жүмылдыру
үсынылды.
— сагат 30 минут. Шар станциясы КП/б/К аудандык комитеті. Аудан
басшыларымен, сондай-ак аупартком секретары Смирнов жолдаспен
жөне облыстык аткару комитеті председателінің орынбасары Айманов
жолдаспен кездесу.
10. Сагат 22. Семеймен Павлодар жөне Семей облыста- рындагы
көктемгі егістің барысы туралы телефон аркылы сөйлесу. 25 майга
дейін Павлодар облысында түкым себу жоспары 60,5 пайызга
орындалганы анықталды.
1942жылгы 26-мамыр
Сағат 3. Жарма ауданының орталығы - Георгиевна селосына
келдік. КП/б/К аудандық комитеті. Аупартком секретары Миронов
жолдас, аупартком председателі Алексеев жолдас.
Георгиевка селосы - үлкен қыстақ. Үйлердің маңы тап- таза, бөрі де
өктелген, көшелер түзу салынған. Жолдар бшктетіл, тас төселген.
Отыргызылған ағапггар бар. Ауданда 39 колхоз, Октябрь жөне
Жаңғызтөбе МТС-тері, содан соң жөндеу зауыты, диірмен, май зауыты
жөне баска көсіпорындар бар. Түрғындар мүнтаздай болып киінеді.
Біркатар пөтерлерге кірдік. Бөрінде де тазалык бар. Түргьшдарыньщ
саны 5 мыңнан асады. Украиндар, орыстар жөне қазактар түрады.
Сағат 10. Аупарткомның бюро мүшелерімен, ауаткомның бөлім
меңгерушілерімен, МТС директор- ларымен және оның саяси бөлімдері
бастықтарымен аудаңдагы көктемгі егістің барысы жөніндегі мәселе
бойьшша мөжіліс. Мөжіліске 30 адам қатысты. Оның 5-еуі казак,
олардың ішіндегі біреуі өйел - Ахметжанова Мемлекеттік банк
бөлімшесінің басқарушысы.
Аупартком секретары Миронов жолдас көктемгі егістін барысы туралы
хабарлама жасады. Ол ауданда барлык мүмкіндіктердің болганына
карамастан, көктемгі егісті Үкімет белгіленген мерзімде аяктай
алмайтындыктарын айтты. 26 майда түкым себетін 3 мың гектарга жуык
алкап қалды. Актив көктемгі егіске нашар катысуда. Егісті 27 майда
аяқтау белгіленген. Көктемгі егіс жоспары 27 майда орындауга уөде
беруде. Ауданда егіс көлемі үлкен. Киров атындағы, Бөрліағаш жөне
Шар колхоздары артта калды. Оларға көмек берілуде.
Аудан басшылары ауданда жүмыста кідіріс, дамылдау жок деп
сендіруде. Ал іс жүзінде аудандык активтін барлығы ортальщта екені,
егінжайдй не болып жатканынан хабарсыз екені сезілуде. Мөжілісте 3
адам сөйлейді, бүдан сон Ондасынов сөйледі (сөздің тексті бар).
10 сағат 45 минут. Семейдегі Карасев жолдаспен телефон арқылы
өңгіме болып, одан облыстардағы көктемгі егістің барысы жөніндегі
хабар алынды (аудандык актив жиналысына катыскан - Совнарком мен
КП/б/К Орталык Комитетінің Жарма ауданы бойынша уөкілі
Жаңбыршин жолдас).
26 майда ауданда тұқым себу жоспары 22 пайыз орындалды.
-
сағат 30 минут. Телефон аркылы КП/б/К Көкпекті аудандық
комитетінің секретарымен аудандағы көктемгі егістщ барысы және
Ертіс өзенінен өту мәселесі жөнінде сөйлесу.
—
Сағат 12. “Алтайзолото” жөндеу зауытының цехында болдық.
—
Сағат 13. Аупартком секретары Миронов, ауатком председателі
Алексеев жөне облыстық атқару комитеті председателінің орынбасары
Айманов жолдастармен әңгімелесу.
11. сағат 20 минутта ТТТығыс шеңбер жолымен Өскемен каласына
жүріп кеттік.
10.20 Сағат 17. Жаңаөскемен сельсоветіне - Ертіс өзенінің сол жағына
келіп жеттік.
10.21 18 сағат 30 минут. Катермен Ертіс өзенінен өттік. Рысбеков, Ухов,
Айманов және облыстык дөрежедегі баска да жолдастармен кездесу.
10.22 Сағат 18. Өскемен қаласы - облатком. Онда Рысбеков, Гузарский,
Ухов, Сиротин, Гуков, Костров және баскалары катысып отыр.
10.23 18 сағат 30 минут. Ертіс ГЭС-інің құрылысын араладық.
1942 жылгы 2 7-мамыр
15. Сағат 10. Оңдасынов жолдастың сайлаушылармен кездесу үшін,
Өскеменнен Бүктырма жөне Зырян қалаларьша келдік. “Коммуна”,
“Қызыл тау” колхоздарына және Бүқтырмада кездесуге арналған
жиналыстар өткізілді.
Бригада мүшелерінің бір бөлігі: Семин, Денисинов, Сиротин, Сафанов,
Бройтман жолдастар Павлодар облысының МТС-теріне көмекке
жіберілді.
1942 жылдың 29- мамыры
1.
Сағат 9. Өскеменнен Семейге облпартком секретары Рванцев,
облатком секретары Гузовский жөне Гуков жолдастармен бірге жүріп
кеттік.
2.
Сағат 10. Алтай күрылысының алаңдарын аралау. Гуков жолдаска
аралап шығып, Алтай күрылысының одан өрі карай жүмысын жүргізу
жөніндегі өз үсыныстарын беру тапсырылды.
3.
10 сағат 30 минут. Жол бойында егістерді карап шықтық. Егістің
шығымы жаксы. Агротехника канагаттанарлык жағдайда.
4.
Сагат 11. Белоусовка селосы - руда баскармасы, директоры
Петров, бас инженері Ильченко жолдастар, Шахта бастығы
Шахназарян, техникалық жетекші Доброседов.
5.
11 сагат 30 минут. Шахтаға түсіп, Соколов жолдас бригадир
болып істейтін солтүстік батыс штрегінің жөне Летов жолдас бригадир
болып істейтін оңтүстік штрегінің забойшыларына бардык- Сол жерде
Кошканева жолдас машинист болып істейтін депоны араладык. Ол
зарядтау жөнінде түсінік берді.
-
Кошканева жолдас жеті жылдықты бітірген. Зарядтау жагынан бірнеше
ай гана жүмыс істейді. Алайда өзіне тапсырылган істі жаксы меңгерген.
Шахтадагы үшінші горизонтта 205 метр терендікке дейін түстік. Забой
жанында забойшылар Соколов, Летовпен, шахтаның жөне баска да
еңбеккерлермен өңгіме өткіздік. Шахтадан рудалардьщ үлгілері
(үлгілерді караңыз) альшды.
Шахтага Рванцев, Гузовский, Гуков, Прозоров, аупартком секретары
Петров жолдаспен, техникалық кезекші Доброседовпен, Шахназарян
жөне Ильящен- колармен бірге бардык. Шахтадан шыққан сон, душ
қабылдадық.
6.
Сагат 14-те Белоусов кен-байыту фабрикасының қүрылысын
араладьщ.
7.
14 сагат 20 минут. Ертіс мыс балқыту зауытыньщ директоры
Петухов жолдас. Зауытта рудадан мыс алуга дейінгі барлык жүмыс
процесін қарап шыктық.
Зауыт мүржасьшың биіктігі 120 метр, ал ені 4 метр. Ол темірден
жасаган. Оның қүны 3 миллион сом. Ол СССР-дегі ең үлкен темір
мүржа деп есептеледі.
Зауытты, оның цехтарын аралап болтан сон, асханасынан түстендік.
Асханадагы дастаркан мөзірі 17 түрлі тагамнан, оның ішінде көкөністер
де бар. 5 түрлі тамақ жөне газды су іштік. Сүттің қүны небөрі 7 сом.
Зауыттың үлкен косалкы шаруашылыгы бар. Асханага кажетті азыктүлік негізінен содан алынады.
8.
Сагат 17. Предгорное.
9.
Сагат 21. Шемонаиха - аупартком Курков және аупартком
председателі Воронцев жолдастармен кездесу.
21 сағат 30 минут пароммен Үлбі өзенінен өту.
Биылғы жылы ауданда 1500 гектарға кант қызылшасы
егілді. Оның өр гектарынан 250-300 центнерден өнім алу көзделуде.
Қант
қызылшасының
алқаптарында
ауыл
шаруашылыгының
зиянкестері - бізтұмсықтардың, бүргелердің пайда болғаны айтылды.
Сағат 22. Ново-Шульба аупарткомының секретары Миронов
жолдаспен, Семей обкомының секретары Субботин жолдаспен телефон
аркылы өңгімелесу.
29 майға дейін Ново-Шульба ауданында жоспардагы 27700 гектардын
26700 гектарына дөн себілген және ауыспалы егіс танабын жыртуда 350
соканың 200-і жүмыс істеуде. Ново-Шульба ауданына көмек ретінде 50
сока жіберілді.
Пар айдауға, шоп оруға, қант кызылшасын жөне басқа дакылдарды
өндеп, күтімге алуға, сондай-ак жаңа егін жинау науканына әзірленуге
барлык назарды аударуға нүскау берілді. Осьшдай есеппен өрбір
колхозға әрбір жүмыс объектісі бойынша мерзімі мен гектарлар саны
көрсетілген жоспар берілді. Ауданның барлык активі осы жүмыстарға
байланысты колхоздарға жіберілсін.
1942 жылгы 31-мамыр
—
2 сағат 30 минут. Семей қаласынан жүріп кеттік.
—
Сағат 15-те Павлодардағы Армянов жолдаспен облыста көктемгі
егістід барысы туралы сөйлесу.
—
Сағат 18. Сауда Комиссарының орынбасары Сараев жолдасты
Семейдегі тері илеу зауытында жүмысшыларды тамақтандыру орнын
ашуды үйымдастыру мәселесі бойьшша кабылдау.
Сараев жолдаска Ново-Шульба ауданының “Светлый путь” колхозына
көмек ретінде 15 тонна шамасында үн бөлу тапсырылды.
Сараев жолдаска Семейдегі Осташков мемлекеттік тері илеу
зауытындағы тамактандыру орнының дастаркан мөзірін тексеріп,
заңсыздыктар аныкталған жағдайда кінәлілерді кылмыстык жауапка
тарту мақсатында, материалды тергеу орындарына беру тапсырылды.
12. сағат 30 минут. Материалдарды өзірлеп болған сон, Алматыға
жүре беруге келісім берілген Артамонов жолдасты кабылдау.
19 сағат 30 минут. Подсевалов жолдасты эвакуацияланған
көсіпорындардағы (хабарламаны қараңыз) жұмыс барысы мөселесі
бойынша қабылдау.
Сагат 20. Баранов жолдасты кабылдау.
Сагат 18. Демарский жолдасты жөне Павлодар облыстык
өнеркөсіп одагының председателі Циперштейн жолдасты кабылдау.
20 сагат 30 минут. Орталык жондеу шеберханасыньщ бастыгы
Афанасьев жолдас жөне Ертіс өзенінде салынып жаткан көпір
кұрылысының бастыгы Вязгин кабылданды.
1942 жылгыв- маусым
—
Сагат таңертеңгі 8. “Талапкер” колхозы - бригада мүшелерімен
жиналыс өткізілген eric бригадасы. Колхоз артта қалгандардың бірінен
саналады. (Көрсеткішті қараңыз).
Жиналыска МТС директоры Ледянов жолдас, МТС саяси бөлімі
бастығьшьщ комекшісі Қосымов жолдас жөне баска жетекшілер
катысты.
Колхозда eric жоспары 1630 гектар. 8 июньге дейін 716 гектарга тұкым
себілген немесе жоспардагыньщ 43,2 пайызы (мөліметті караңыз).
Колхоз председателі Байтеміров. Жиналыста көктемгі егістің барысы
туралы хабарлама жасалды. 45 адам катысты. Қабыланов, Аймұқашева
(сауыншы), Қожамбаева жолдастар сөз сөйледі. Олар өздерінің қанша
еңбеккүн тапкандарьш білмейтінін айтты. Олардың пікірінше, істеген
жүмысы үшін тапқан еңбеккүндерінің жартысы гана төленеді. Колхозда
жауапкершілік өбден төмендеген. Колхозшылардың еңбек кітапшалары
болганымен, олар оны ешкашан көрмейді. Ешқандай көрсеткіш жоқ.
Колхозшылар колхозда төртіп орнатылуын талап етеді. Сонда гана
жүмыс жақсы жүреді.
Соңынан Оңдасынов соз сөйледі.
Жиналыс казак тілінде отті.
—
Сагат 19-да Михайлов МТС-інің шеберханаларын араладьщ. Аула
іші лас. Металл сыньщтары барлык жерде шашылып жатыр, тот баскан,
оларды ешкім жинамайды. “Мүнда иелік етерлік ешкім жок екен” деген
өсерде боласыз. МТС директоры Ледянов жолдас мүның бәрін
байкамаган сыңай танытады. Бүл кемшіліктің бөрін жоюга оның күшжігері жетіспейтіні аңгарылады.
1942жылгы 2 - маусым
Сағат 8. Катерге мініп, Ертіс өзенімен Павлодар каласына жүріп
кеттік.
8 сагат 30 минут. Катердегі акауға байланысты “Кругленький”
аралында амалсыз тоқтау. Катер ауыстырылды.
—
сағат 30 минут. Өзен ағысымен жүріп отыру. Ертіс өзеніндегі
дауыл мен толқындарға байланысты амалсыз аялдау.
13. 16 сағат 40 минут. Қайырга отырдық. Сол себепті моторшылар
суға түсіп, катерді көтеріп шығаруға мәжбүр болды.
Моторшылар - Петров Владимир Аркадьевич жөне Смелых Владимир
Николаевич.
10.24 сагат 30 минут. Долон селосы. Ертіс өзенінде катты жел түрып,
толқындар тайдай тулады. Катерге су кіре бастады. Катер сагатына - 3040 километр орнына небәрі 5-10 километрден гана жүре алады.
Катермен бүдан өрі карай жүру тиімсіз деп танылды.
Кездескен алгашкы пароходка ауысып мінуге шешім кабылдадық.
1942жылгы 4 - маусым
16. Сагат 2-де Павлодар каласына келдік.
17. 2 сагат 30 минут. Армянов, Қойшыбаев, Котышев, Тельнов жэне
баскаларды кабылдау.
Луканин, Груздев жөне Бөрлітөбе ауданына трактормен жүмыс істеуге
баратьш тракторшыларга МТС-тер бойынша жолдама берілді.
18. Сагат 11. Облыстьщ байланыс баскармасьшьщ бастыгы
Хасигалиев жолдас Семейден 2 июнь күні сагат 18-де жене үшінші
июньде 18 тракторшы мен 8 механиктің косымша жіберілгенін
хабарлады.
19. Сагат 12. КП/б/К Павлодар облкомы. Тальнов, Горячковский,
Таллаев жэне баска жолдастарды кабылдау.
МТС-те радиаторларды калпына келтіру игерілген. Бүган Егіншілік
Хальщ Комиссариатьгаың инженері Москаленко жолдас көмектескен.
Қалпына келтірудің мәнісі мьшадай: ескі радиатор бөлшектеліп, одан
жарамды тетіктерінің бәрі алынып, содан сон фанерден корап жасалып,
прокладка- лары түзетіліп, қалыпқа салынады. Радиатордың түтікшелері мүкият каралып, ол бір жагына карай майыскан дөңгелегі бар
сымга кигізіліп, тазартылып, қалайымен немесе
мыспен дөнекерлеп, оның суды өткізетіні, өткізбейтіні тексеріліп, одан
соң, сымға түтікшеден 1-миллиметр жуан- дау арнайы үштык кигізіліп,
бөрі де радиатордың калабына кигізіледі. Әрбір түтікшеге нак осылай
жасайды. Барлық түтікше орналастырылып, радиатор бекітілген соң,
пайдалана беретін болады.
Максим Горький атындағы МТС жүмысшылары да радиаторды нак
осындай төсілмен пайдалануды игерген.
Боголюбов жөне Жүсіпов жолдастарға МТС-терді қалпына келтірудің
осындай төсілдерін үйрену үіпін Семей облысының МТС-терінен
адамдар жіберуге тапсырма берілді.
Осы аймақтагы МТС-тер мен колхоздарга практикалык көмек беру үшін
облатком
председателінің
орынбасары
Горячковский
жолдас
қалдырылды.
21 сагат 30 минут. Максим Горький МТС-і аумағын- дағы
Федоров селосы. МТС директоры Загородский, облыстык жер бөлімінің
бастығы Тальнов, облыстык астык дайындау мекемесінщ бастығы
Чередниченко жөне СССР Астык дайындау басқармасы бастығының
орынбасары Лукашевич жолдастармен кездесу.
1942 жылгы 9- маусым
—
Сагат 16-да Федоров селосынан Качиры селосына жүріп кеттік.
—
Сагат 3. Качиры селосы.
—
Сагат 7-де Павлодар селосына келіп жеттік.
—
Сагат 13. КП/б/К обкомы.
—
Сагат 20. Васьковский жолдасты кабылдау.
—
Сагат 23. Совнаркоммен - Загавельев жолдаспен жөне Семеймен Баранов жолдаспен телефон аркылы сөйлесу.
1942 жылгы 10- маусым
14. Сагат 1. КП/б/К Павлодар обкомының бюросы.
15. Сагат 5. Шнырев жолдасты кабылдау.
16. Сагат 10. Шнырев, Хасыргалиев жолдастарды кабылдау.
17. Сагат 12. Тальнов жолдасты кабылдау.
18. Сагат 13. Су шаруашылыгы Хальщ Комиссариатынын өкілі
Рыбников жолдасты, облыстык денсаулык сактау бөлімінен
Голубенконы, облыстык сауда баскармасынан Беспаловты, Мемлекеттік
жоспарлау комитетінен Ахметовті кабылдау.
1942жылгы 11-маусым
Сагат ..-де Павлодар каласынан Семей каласына жүріп кеттік.
Бесқарағай ауданыньщ орталығы - Семиярка сел осы.
Березовский, Бекенов, Семкин жэне баска жолдастармен кездесу.
Сагат 12. Ббскарагай аупарткомыньщ бюросы. Онда ауданда
көктемгі егістен соң кідіріс, ырғалып-жырғалыс сезілетіні,
басшылардың алкаптың канша бөлігі парға косылганын, оларда егіске
күтім жасау туралы нақты мөліметтің жоқ екені атап көрсетілді.
Березовский, Семкин жолдастарға парға, егістің күтіміне жөне егін
жинау науканына шүғыл түрде барлык назарды аударуға нүсқау берілді.
Ауданда осы жүмыс жолға койылған сон, Семкин жолдастың Алматыға
жүруіне болады.
Сағат 15. Беген учаскелік орман шаруашылығы - орманшы Шихов
жөне орман шаруашылыгының кызметкерлеріне жеке егісі үшін жер
бөлінуін өтінеді. Ондағы максаттары - жер бөлінген жагдайда
мемлекетті орман шаруашылығы кызметкерлері үшін үн бөлуден
босату. “Бүл мәселе бойынша ойланьш көреміз” деген жауап
кайтарылды. Әрбір еңбеккердің жеке егісі үшін дөнді дакылдар егуіне
бір гектар картоп пен көкөніс егуіне бір гектардың ширегі берілген
жагдайда бүган келісуге болады. Оларга жер берілсе, мемлекеттен үн
берілмейді.
1942жылгы 12-маусым
—
Сагат 4-те Семейге жүріп кеттік.
—
Сагат 12. Субботин, Жүсіпов, Баранов жолдастарды кабылдау
жөне Семейдегі фабрикаларды аралау.
—
Сағат 17. Өскеменмен - Рысбеков жолдаспен сөйлесу. Оган пар
жырту, егіске күтім жасау жөне егін жинау науқанына өзірлік
жүмыстары туралы мөлімет беру тапсырылды. Осы жүмыстарга
барьпппа назар аударылсын.
—
Сагат 20. Облыстык атқару комитеттері председа- тельдері мен
председательдер орынбасарларымен мөжіліс өткізу.
—
Сагат 21. КП/б/К обкомы.
—
22 сагат 30 минут. Алматыга жүріп кеттік.
Боголюбов, Жүсіпов, Амосов, Баранов жөне баска
жолдастарды кабылдау.
14 июнь сагат б-да Алматыга келіп жеттік.
(ҚазССРОМА. 1137-цор, 11-тізбе, 17 -іс).
Қаз ССР Халық Комиссарлары Кеңесінің Төрағасы
Н.Оңдасыновтың 1942 жылғы 5 — 27 тамыз
аралығында Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан және Қызылорда
облыстарына іс-сапары кезіндегі жұмыс
КҮНДЕЛІГІ
1942 жылгы 5 - тамыз
Таңғы сағат 7-де темір жол көлігімен Алматы қаласынан шықты.
23 сағат 30 минутта Жамбыл каласына келді.
Ткаченко, Көлкенов, Просолупов жөне Яковлев
-
жолдастарды кабылдады.
Ткаченко мен Көлкенов жолдастарға 6-тамызға облыста астык
жинаудың аяқталғандығы жөніндегі толык мөліметтерді, аудандар
бойынша астық жинаудың аякталғандығы жөніндегі мәліметтерді
әзірлеу жөне астықты “Астык дайындау” мекемелеріне жеткізу жөнінде
жоспар .жасау тапсырылды.
Яковлев жолдасқа облыстағы комбайндардың жүмыс жайын тексеру
жөне оларға талдау жасау жөніндегі тапсырмаберілді.
1942 жылгы 6 - тамыз
—
Таңғы сағат 7-де машинамен Еңбекшілер депутаттары облыстык
кеңесінің атқару комитетінің төрағасы Кәлкеновпен жэне КПбК
облыстык комитетінің хатшысы Бектөлеевпен бірге Жамбыл
ауданының колхоздарын аралау үшін жолға шықты.
—
Таңғы сағат 8. “Еңбек” колхозының бидай кырманы. Бидай
бастыруда аттың көмегі, желге үшырған кезде күрек қолданылады.
Қырманда таразы, камыс шатыр, өртке арналған шелек жөне басқа
қажетті жабдықтар бар. Астықтың беті жабылмаған, ашык аспан
астьшда жатыр.
—
8 сағат 30 минутта “Еңбек” колхозының егінжайын араладық,
“Еңбек” колхозы Қараөзек ауылдық кеңесінің төрағасы, өрі “Еңбек”
колхозыньщ парторгымен кездесу болды.
Жамбыл ауданындағы Комсомол МТС-нің комбайн- дармен “Еңбек”
колхозында жиналған егін едөуір ысырапқа ұшыраған. Аудан халык
шаруашылығын есепке алу (Жандосов ж.) мәліметтері бойынша егінжай
даласында ысырап өр гектарға 3,75 центнерге дейін болып отыр.
Ысырап себептері мен ысыраптың алдын-алу шаралары туралы
ауылсовет төрағасы өрі “Еңбек” колхозының парторгы жауап бере
алмады.
Ысырапты дереу жою шараларын колдануға нұскау берілді.
Таңғы сағат 9. Жамбыл ауданы, Осинск ауылсоветінің “Жетітөбе”
колхозы. Колхоздың төрағасы Мақұлбеков жолдас, ауылсоветінің
төрағасы Сүгіров жолдас.
Ауылсовет аймағында үш колхоз бар: Молотов атындағы, “Қаркемер”,
“Жетітөбе”. Колхоздын төрағасы Макүлбеков жолдаспен, ауылсовет
төрағасы Сүгіров жолдаспен және Жамбыл аткомының төрағасы
Дүйшембаев жолдаспен өңгіме өткізілді.
Жүмыс жоспары, жүмыс көлемінің нормасы брига- даларға,
бригадалардан бөлімдерге (звеноларға), бөлімдерден (звенолардан)
жекелеген колхозшыларға жеткізілмегендігі аныкталды. Жалпы алғанда
колхоздар мен ауылсовет басшыларында жүмыс жоспары жөнінде
накты мәліметтер жоқ. Жүмыс жоспары 15 күнге деп жасалынған, бірак
колхозда 1-шілде мен 6-тамыз аралығында 490-гектардың 360-ы ғана,
яғни 72 пайызы, оның ішінде комбайнмен 170 га, колмен 80 га, ал
калғаны лобогрейкамен жиналған.
Мемлекетке тапсыру талап етілген 643 центнердің орнына 420 центнер
астык тапсырылған.
Колхоз заттай акы ретінде 800 центнер астык төлеуге тиіс, бірак, өзірге
ештеце берілмеген. Әрбір гектардан орташа - 8 центнер астык
жиналуда.
Осы жерде Комсомол МТС-ніц директоры Косьмин жолдаспен кездесу
болды. МТС саласында 19 колхоз бар. МТС бойынша заттай төлем
жоспардағы 9500 центнердің 45 пайызы орындалған.
24 комбайнныц 5-тамызға 19-ы жүмыс істеп түрды. Жоспар бойынша 15
гектардыц орнына әрбір комбайн орташа 6 — 8 га өнімін жинайды.
Бәрін коса алганда 6 мьщ гектар жердін; өнімі жиналуы керек.
Таңгы сағат 10-да “Жетітөбе” колхозының 160 га алкапты алып
жаткан кызылша плантациясын аралады.
— 1129 6
5
Жеткілікті суарылмагандыктан, өрі дер кезінде копсытыл- магандықтан
кызылша өлжуаз өскен.
Өрбір гектардан 280 центнер өнім жинау жоспарланған. Шығымға
Караганда осы плантацияда гектарына 250 центнердей өнім алуга
болады. Сол жерде Жамбыл ауданы өнер бөлімінің аға агрономы
міндетін атқарушы Саенко жолдаспен кездесу болды.
сағат 30 минутта колхозга коныс аударган азамат- шалар
Пелипчук пен Самусенко келіп, өздерінің Молотов колхозында
түратындыктарын, денсаулықтарының натпарлыгын, өрі азык-түліктен
тапшылык көріп отырған- дықтарын айтып, көмек сүрады.
Колхоз баскармасы осы азаматшалардьщ түрып жатқан жайларына
барып, арнайы тексеру жүргізді, тексеру барысы Пелипчук пен
Самусенколардың 8 пұт астык алғаны аныкталды. Пөтерден 2 пүттан
астам астык табылды. Пелипчук түратын потер таза, жарык, жылы,
Пелипчуктің өзі де сап-сау.
Колхоз төрағасьша оларға тиісті жүмыс беру үсынылды.
— Сагат 11. Молотов атындагы колхоз төрағасы Жете- генов жолдас.
Колхоздьщ кеңсесі тап-таза, жинакы, бірак жиһаз жоқ. Колхоз
төрагасымен, колхозпп>ілармен өңгіме өткізілді.
19. сагат 30 минутта Жамбыл ауданы Чапаев атындагы колхоздьщ
бригадирі, колхозшы Осьминовпен кездесу өтті. Баска колхозшылармен
бірге Осьминов пішен жэне жоспарды орьшдау есебіне үш арбамен
бидай тасиды.
Колхозшы Осьминовпен өңгіме барысында ер гектардан 8 центнер
бидай алынатыны аныкталды. Колхозшылар ер еңбек күніне не орта
есеппен 4 келідей астьщ алады. Осьми- новтың өзінің биыл қазірдің
өзінде 250 еңбек күні тапкан. Колхоздагы еңбек тәртібі
канагаттанарльщ жагдайда.
Ауылдьщ жолдары, көпірлер жөнделмеген, осы себепті көлік жиі
бүзыльш, жолда бөгеліп калады. Жол үсті ойкы- шойқы.
10.25 Сагат 12-де Молотов атындагы колхоз кырманын көрдік. Астьщ
жабуга арналган бастырма жоқ. Астьщ аттар сүйрейтін таспен
бастырылады, күрекпен суарылады.
Астык үрлау оқигалары да үшырасқан. Бүрынгы аетык қабылдаушы
Әбдіханов 2 центнерден аса астьщ үрлаганы үпгін жүмыстан
босатылып, сотталган.
Астык бастыратын бригадада үш киіз үй бар.
12 сағат 30 минут. Молотов атыні комбайнмен жиналатьш егістігін
араладық сапасы нашар екені, гектарына 60 келі ш калып коятыны
байкалды. Егінжайды арг жене т.б. басып кеткен.
13 сагатта №29618 комбайн жүмь Комбайншы Максименко
жолдас, он Нестеренко, тракторшы Нұрымбаев. Жакі комбайн токтап
тұр екен, талап етілген комбайн жүмыска кірісті.
Бакылау кезінде Комсомол МТС-нід дщ нов ж., аудандык кенес
аткомыньщ тор баев ж., Облыстык Кеңес аткомыньщ төрага* КП/б/К
обкомыньщ хатшысы Бектөлеев ж.,:
Тракторлармен 69 гектар гана жердің acrj 15 күн қарап түрған,
тракторлармен астыі нашар. Тракторшыға жүмысқа байланыст: берілді.
13 сагат 30 минутта №36577 комбаі бакыланды. Комбайнер
Ворокищев ж Өбдірахманов, бүл комбайн да қарап түр еке: сон гана іске
косылды. Комбайн 200 гектард гектар жинаган. Жиналуға тиіс
учаскелер Ворожищев қабылдап алмаған, учаскені кеткендіктен,
комбайнньщ істен шыгьш калу] Трактор артык жагар май жүмсамаган,
үне
Комбайнмен жиналган күздік бидай 10 це бидай 6 центнер өнім берген.
17 сагатта Молотов колхозының қі тациясы бақыланды.
Қүрманбекованың і кездесу өтті. Қүрманбекова ж. өзіне тапсыры жетік
білмейді, жоспар жөнінде түсіні қызылшасынан канша онім
алынатынын білі канша түбір бар екендігінен де хабарсь: айтканда, қант
қызылшасының жай-күйі жауап бере алмады.
18 сагат 30 минутта Жамбыл каласьи
Сагат 23-те КП/б/К Жамбыл облком астык жинау жөне
мемлекетке астык тапі бойынша обком мен облаткомның бөлім меңі
және облыстың жекелеген аудандарының б, бірлескен мәжілісі болды.
Арнайы уөкілдер бөлініп, аудандар мен колхоздар бойынша астық
жинау жоспарлары өзірленіп, бекітілді.
1942 жылгы 7 - тпамыз
Таңғы сағат 10-нан бастап КП/б/К обкомы. Мүдделі үйымдардың
басшыларымен бірге облыстың аудандары бойынша астыкты жинап алу
жөне оны тапсыру жоспары жасалды.
Осы арада Шымкентпен жөне Алматымен сөйлесті.
сағаттан бастап 23 сағатка дейін Қыстауов жолдас кабылданып
оган облыста астық жинау мен астық тапсыру жөніндегі жүмысқа
басшылык жасау мөселесінде нүскау берілді.
Сағат 23-те Шымкент каласына аттанды.
1942 жьиігы 8- тамыз
—
Сағат 3-те ОңтүстІк Қазақстан облысы Жуалы ауда- нының
Бурное станциясы.
—
3 сағат 30 минутта КП/б/К Жуалы аукомы. Ауком хатшысы
Ледяев жолдас пен аудандык аткомының төрағасы Папашенко
жолдаспен, Оңтүстік Қазакстан облкеңесі аткомының төрағасының
орынбасары Городецкий жолдаспен, Түрсынөлиевпен, АудНКВД
Пузиков жолдаспен кездесу болды.
Ауданда астык жинау мен астык дайындаудыц ахуалы жөніндегі жүмыс
барысы туралы өңгіме жүргізілді.
Ауданда астықты 20 күн ішінде жинап алу жос- парланған, бірақ өлі 30 40 күн бойы жинау үстінде, нақты орындалғаны - 50 пайыз.
Комбайндардың жүмыс істеуі өте нашар - 130 ком- байнның 30-ы МТС
аумағында түр және 30 - 40 күндей жүмыс істемеген.
Жоспардағы 25 комбайнның катысуымен 8 мың гектар ғана астық
орылған (Жуалы ауданы бойынша анықтаманы кара).
—
Сағат 8-де КП/б/К аукомының бюросы. Городецкий, Дөуірбаев
(КП/б/К обкомының өкілі) Ледяев, Папашенко, Түрсынөлиев жолдастар
жөне бюроның баска да мүшелері катысты.
Куйбышев атындағы колхоздын жүмыс жоспары каралған кезде КП/б/К
обкомының уөкілі Дөуірбаев жүмыс жоспары жөнінде кандай пікірдесіз
деген сүракка жоспарды
орындауға болатынын айтты. Ал Сіз бұл жоспарды көрдіңіз бе? - деген
екішпі сүракка Дәуірбаев ж. оны карап үлгерген жокпын деп жауап
берді.
Колхоздың жүмыс жоспарымен танысуға нүскау берілді.
Сағат 14-те бізбен бірге Жуалы ауданының колхоз- дарын
аралаған “Правда” газетінің тілшісі Креславский жолдаспен кездесу.
Сагат 15 - Бурно-Октябрьское ауылы, Каучукпром- совхоздың
совхозы. Таусагыз плантациясьш, каучукты тілу төсілдерін көрдік,
соньщ аркасында 20 келіден 40 келіге дейін таза каучук алынады.
16 сағат - “Коммунистическая правда” колхозының сүлы егістігін
араладык. Егін жинау өте жаксы жүріп жатыр, ысырап жок дерлік.
-
16 сағат 20 минут - Ворошилов атындағы колхоз кырманын
көрдік. Колхоз төрағасы Буваненко жолдас. Бидай катоктармен
бастырылады, суырғанда күрек колданылады. Қырманда 6 ат, 3 каток
бар, 8 өйел жүмыс істейді, арасында бригадир де, звено жетекшілері де
жок. Бидай бастыру нормасы шартты түрде 20 арба деп санайды.
Колхозшылар есеп жүргізудің нашарлығына, аткарылған еңбек күн
кобіне-көп жазылмайтындығына шағымданады.
Папашенко жолдаска мөселенің байыбына барып, есеп жүргізуге
байланысты кемшіліктерді жою шараларын колдану жонінде нүскау
берілді.
— сағат 30 минут - Ворошилов атындағы колхоздың егіндіктерін
араладык. Бурный орталау мектебінің бригадасы егін орып жатыр.
Мүғалім Бронников жолдас литовкамен оруда.
Бронников жолдаспен және оның жүмыстас серіктерімен өңгіме, жүмыс
төсілдері байкап корілді.
20. Сағат 15 - Карл Маркс атындағы колхоздың бидай егісін
араладьщ. №25293 “Сталинец” комбайны трактор бүзылғандьщтан
карап түр. Комбайншы Базалеев жолдас, тракторшы Подстрек жолдас.
7-тамыз күні осы комбайнмен 13 гектар астык орылған. Карл Маркс
атындагы колхозга Бурный МТС кызмет корсетеді.
21. 16 сағат - Карл Маркс атьшдагы колхоз, төрағасы Лемешко
жолдас. Колхозда 3 бригада бар: 1-бригада (бригадир Яровой жолдас)
130 адамга дейін; екшші бригада
оригада да (оригадирі усаченко жолдас; еңоекке жарамды осынша адам
бар.
Адам саны көп бригадаларға басшылык ету киынга түсетіні аныкталды.
Адамдарды мамандығына карап болу жөне колхоздағы барлық жұмыс
түрлері бойынша жүмыс беру максатында бригадалардың қүрамын
кайта қарауға нүсқау берілді.
Усаченко жолдаспен өңгіме кезінде өзіне сеніп тапсырылған
бригаданың жүмысы жөнінде койылган сүрақтың бірде-біреуіне ол
жауап бере алмады.
Сағат 17 - колхоздың бригадирлерімен жөне агрономымен бірге
колхоздың егістігіне аттанды.
Сагат 23 - Карл Маркс атындағы колхоздың бригадирлерімен
жөне активімен кеңес өткізілді. Кеңеске 40 шакты адам қатысты.
Мөжілісте бригадирлер, звено жетекшілері Карл Маркс атындагы
колхозда енетін Петров сельсоветінің төрағасы Кириенко, аутком
төрағасы Папашенко колхоз төрағасы Лемешко жолдастар мен басқалар
колхоздағы жүмыс жөнінде пікірін білдірді.
Мөжілісте астык жинаудың және мемлекетке астық тапсырудың мерзімі
белгіленді (колхоздьщ жүмыс жоспарын кара).
-
1942 жылгы 9- тамыз
—
Сағат 5 - Жуалы ауданының Чапаев атындагы колхозы. Колхоз
торагасы Байшаханов жолдас пен өңгіме Байшаханов жолдастың “Үздік
еңбегі үшін” медалі бар.
—
Сагат 8 - Чапаев атындагы колхоз қырманын кордік, мүнда астық
бір орьшда түратьш комбайнмен бастырылады. Оган 15 адам катысады.
Колхозшылармен,
оның
ішінде
колхозшы,
еңбек
екпіндісі
Түлтебаевамен өңгіме жүргізілді.
—
Сагат 9 — Чапаев атьшдагы колхоз егістіктерін аралап кордік.
Егінжайда 25 адам масақ теріп жүр, бүларга норма белгіленбеген. Осы
жерде орылган бидай баулары екі арбамен тасылуда.
Масак терушілер мен 5 минуттык өңгіме откізілді. №1 бригада
(бригадирі Көшкімбаева ж.)
—
Сагат 9 - “Комправда” колхозының окушылар масак теріп жаткан
егінжайын араладык. Өрбір окушыга масак жинау нормасы 8 келі. 40
адам жүмыс істейді. Бригадир
iYiavytus *v|/*
..v,rr,
, ■“
—x
7
колхозға каншама пайда келтіргені өлі есептелмеген. Олардьщ жұмысы
жайында кеңес берілді.
5.9 сагат 30 минут - “Төңкеріс” колхозы, колхоз төрагасы Баймүратов
жолдас. Колхоз үстаханасын көрдік, астык ору үшін шөп шабатын
косилканы калай кайта жабдыктау керектігі жөнінде түсініктеме
берілді, сондай-ак астык жинауда жай мапшналарды пайдалану
жөніндегі плакаттар мен жүмысты оңтайландыру түрлері көрсетілді.
Колхоз төрағасымен, колхозшылармен, Кромвель ауьілсоветінің
төрагасы Өлиша Үмбетовамен жүмыс барысы жөне колхозда,
бригадирлерде жөне буындарда (звеноларда) жүмыс жоспарын жасау
төртібі туралы өңгіме жүргізілді.
Сағат 12 - Максим Горький атындағы колхоз - колхоздың төрагасы
Колесников жолдас. Колхоз Успеновка ауылында орналаскан. Дөл осы
жерде М.Горький атындағы колхоз да кызмет аймағына енетін
Самсонов ауылсоветінің төрағасы Фоменко (өйел) жолдаспен кездестік.
Ауылсовет аумағында М.Горький атындағы және “Комправда”
колхоздары бар.
Колхоздағы жүмыстың жай-күйі жөне олардың жүмысына ауылсовет
тарапынан басшылык ету жөніндегі біркатар сүракка Фоменко жолдас
жауап бере алмады.
М.Горький атындағы колхозда астык жинау жоспары 1570 га, ол 25
күнде орылып бітеді деп долбармен белгіленген, бірак астык орыла
бастаганына 40 күннен асқан, орылганы небөрі 716 га.
Колхоз төрагасы Колесников жолдас ауыл шаруапшлыгы жөніндегі
негізгі шешімдерді білмейді, газет окымайды. Колхоз жүмысын
жақсарту жөнінде кам-карекет жасамайды.
Егінжайда жоспарланган 7 гектардьщ орнына 3 гектар егін оратын,
небөрі 4 лобогрейка жүмыс істейді. Колхоз төрагасынан колхоз
жүмысыньщ жоспарьш көрсетуді талап еткенде, ол жоспарды жогалтып
алганын айтты.
Қойылган сүракка Колесников жолдас колхоз жүмысымен накты таныс
болмагандыктан жауап бере алмады.
М.Горький атындағы колхозда Алматыдан (Авиация институтынан)
келген үгітпгілер Купшарева жөне Логинова жолдастарды кездестірдік.
Екі төулік бойы бүл жолдастар
жұмыссыз отырған өз еңбегін кайда жүмсауды білмейді, бір төуліктен
астам тамактанбаған, кімнен көмек сұрарын білмейді. Колхоз және
ауылсовет төрағалары жас үгітшілерге комектесу орнына, оларды
елемеуге тырысады.
Колхозда 1800 центнердің орнына 9-тамызға дейін барлығы 900 центнер
ғана астык тапсырылған. Колхоздағы ысырап жөнінде мөлімет те, оны
білуге ұмтылу да жок. Ауыл шаруашылық жүмыстарын МТС-тан
кабылдап алу актісі жасалмаған.
Сағат 17. Түлкібас ауданының орталығы - Ванновка селосы.
Ауатком төрағасы Қүлымбетов жолдас - “Үздік еңбегі үшін” медалі бар.
КП/б/К аукомының хатшысы Манучаров жолдас.
Ванновкада Сельэлектр электростансасы салынған. Барлық үйлерге
электр жарығы берілген.
Сағат 21. Активтің қатысуымен КП/б/К Түлкібас аукомының
бюро мөжілісі. Астық жинау және мемлекетке астык тапсыру жөніндегі
жүмыс барысы туралы мөселе талкыланды. Аудан бойынша жүмыс
графигі барлык жүмыс түрі бойынша 5-тамызда аякталады деп
жасалған, бірақ орындалмаган.
Манучаров пен Қүлымбетов жолдастар 8-тамызда есеп жасап, жүмыс
жайын талдау, сондай-ақ тапсырма алған. Бүл тапсырма орындалмаған
болып шықты.
КП/б/К аукомының хатшысы Манучаров жолдас аудандағы жүмыс
жайы туралы койылган бірде-бір дерлік сүракка анық жауап бере алмай,
нашар окушы сияқты көрінді.
Әңгіме соңында ол егін жинауды 15-тамызға дейін аяктауға уөде берді,
бірак онан есепті айтып беру талап еткенде мүндай есеп КП/б/К
аукомьшда жок болып шыкты.
Бюрода аукомының партия бюро мүшелері ауданның экономикалық
көрсеткіштерін, өсіресе жүмыс объектілерін білмейтін болып шыкты,
бөрі де есепсіз, калай болса солай жүргізілген.
Обкомньщ уөкілдері
Кот
жөне Городецкий жолдастардьщ
басшылығымен арнайы күрылған комиссиялардың жауапкерпшгігіне
өрбір колхоз бойьпшіа астык жинау жөне мемлекетке тапсыру
жөніндегі накты есептерді беру, активті іріктеп, барлық жүмысты 15тамызға дейін аяқтау үшін колхоздарға жүмыска басшылык жасауға
жіберу жөнінде нүскау берілді.
Аудандағы төртіп тым төмен. 9-тамызға тағайындалған кеңес
шакырылған жолдастардың жиналысқа келмеу салдарынан өтпеді, ал
Түлкібас МТС-нің директоры Боз- әлиев ж. келе алмады, себебі
тексеруден соң анықталғандай, ол мае екен.
1942 жылгы 10- тамыз
Сағат 8-де колхоздарға көмекке баратын аудан кызметкерлерімен
кеңес өтті. Аудан партактивінің 65 адамы катысты. Оларға колхозда
аткаратын жүмыстары жөнінде нүскау берілді.
Сағат 10-да Алматыдан (КазМУ студенттері) келген, аудан
колхоздарына аттанатын үгітшілермен кеңес өтті: барлығы 15 адам,
бригадирі Ковалевский жолдас.
Жолдастарға астык жинау жайы түсіндіріліп, олардың жүмысы жөнінде
нүскау берілді.
12 сағат - “Азаттық” колхозы (Түлкібас ауданының өзбек
колхозы). Колхоз бақтарын араладык. Бактардың жайы мардымсыз,
күтімі нашар. Колхоз төрағасы Сағын- дыков. Колхоз астык
тапсырудың барлық түрін орындаған.
12 сағат 30 минут - “Азаттық колхозының” “Орак пен балға”
молотилкасында бидай мен сүлы бастырылатын қырман жүмысымен
таныстык. Астық трактордың көмегімен іске косылатын арнай
машинамен сүрыпталады. Сабан арнайы шөмеле үйгішпен үйіледі.
Сабаннан шөмелеюі кезінде өгіздер пайдаланылады.
13 сағат - Амангелді атындағы колхоз. Қант кызылшасы
плантациясын араладык. Қызылша сирек шыккан, зиянкес жөндіктерден
зардап шеккен. Қызылша түптері мен зиянкес жөндік үлгілері алынды.
Колхоз төрағасы Амангелді Серікбаев. Аясына Амангелді колхозы
енетін Калинин ауылсоветінің төрағасы Анаркүлов. Ауылсовет аясына
“Борсықбай”, Жданов атындағы, Калинин жөне Амангелді атындағы
колхоздар енеді.
Амангелді колхозында колхозшылардың үйлерін, оның ішінде екпіндістахановшы Қүндыз Иманкүлованың үйін көрдік. Пөтердің іші өте лас,
түрлі шіріген калдьщтардьщ колайсыз иісі шығады, бөлмеде өлген
козының иленбеген елтірісі заттар, баска да былғаныш ілулі түр.
Колхозшы Мамышева мен баскалардың пәтері де осындай күйде.
Ауылсовет колхоз және аусовет аткомының төрағала-
рына колхозшылардың мөдениет түрмысындагы мәдениет мөселесіне
ерекше көңіл бөлу жөнінде нұскау берілді.
14 сагат - Түлкібас МТС-нің кеңсесі, агроном Курлянский
жолдастың кабинеті. Курлянский жолдастьщ жогары біпімі бар, бірак
озін жөй колхозшы сияқты үстайды, жейдесі, шалбары мен аяк киімі де
кір, өрі жыртык, үсті- басы лас, оған ескерту жасалды.
(МТС комбайндарының жүмыс жайы жөніндегі аныктаманы кара).
Айта кететін бір жайт, 54 комбайнның жинайтын күндік нормасы 48
гектар, немесе біреуіне 1 гектар келмейді.
МТС директоры Возелиев, саяси бөлім бастыгы Остапенко.
Жоспарланган 15 мьщньщ 10-тамызга дейін б мьщ гектары гана
орылган.
15 сагат - Антоновка селосы, “Вторая пятилетка” колхозы. Колхоз
торагасы Сарымсаков, агрономы Медведева. Мемлекетке тапсырылуга
тиіс 1300 центнерден 500 центнер тапсырылган, онім өр гектардан 2—3
центнер гана. Мүның себебі мьшадай: 1941 жылы күзде күздік бидай
орнына жаздык бидай себілген, ол күзде осіп, шыгып, суыққа
бейімделмегендіктен, 180 гектар алкап онімі үсіп кеткен.
Осы жерде 1909 жылы колхозда жүмыс істеуден бас тартқаны үшін
колхоз баскармасы колхоздан шыгарган Василий Сорокин деген
азаматпен кездесу болды.
— Азамат Сорокинмен өңгіме кезінде оның сүйек туберкулезімен
ауыратьшдыгы аньщталды. 1942 жылы 365 еңбек күн тапкан, жүмыстан
бас тартпайды, тек денсаулыгына карай жүмыс беруді отінеді.
Аусовет аткомьшьщ торагасы Қүлымбетов жолдаска бүл мәселені дереу
талкылап, Сорокин жолдаска колхоз жүмысын беру жонінде нүскау
берілді.
22. сагат - Сайрам ауданының орталыгы - Аксу селосы. Ауком
хатшысы Серікбаев жолдас. Аусовет аткомының торагасы Арзамбетов
жолдас.
10.26 сагат 30 мин. Жерхалком жондеу зауытын байқау.
20. 19 сагат - ауком хатшысымен жене ауатком
торагасыныц торагасымен, сондай-ак Комарова жолдаспен жене
ауданньщ баска да кызметкерлерімен өщіме откізілді.
1942 жылгы 11- тамыз
10. Сагат 11-де Шымкент қаласына келдік.
11. КП/б/К обкомы мен облаткомдагы жүмыс.
1942жылгы 12- тамыз
Сагат 11-де КПбК обкомы мен облатком.
1942 жылгы 13-тамыз
— Сагат 4-те Шымкент каласынан аттанамыз. Вагон ішінде Нечаев,
Сагынтаев жөне Абабков жолдастар кабылданды.
23. сагат — Шиелі станциясы. Лисицын жолдаспен жене Шиелі
ауданының басшыларымен кездесу.
Машинамен Қызылорда облысынын аудандарын аралауга аттандық.
10.27 сагат - КП/б/К аукомының хатшысы Кенжегараев жолдастьщ
астык жинау барысы жөніндегі акпараты.
21. сагат - ауданның басшы кызметкерлерімен мәжіліс. Мөжілісте
ауданды облыс бойынша озык ету максатымен аудандагы жұмысты
жаксарту жөніндегі шаралар туралы мәселе талкыланды. Шараны
әзірлеу тапсырылатын комиссия кұру жөне оны “Қызыл ту” колхозында
талкылау белгіленді.
1942 жылгы 14-тамыз
12. Сагат 8-де Шиелі каналын жөне онын бас кұрылысын көрдік.
“Авангард” колхозының күріш егістігін, Ким Ман Сам звеносыньщ
жерін аралады. Күріш күтімінің агротех- никасы звенода еңбекті
үйымдастыру жайы аныкталды. Звено да 12 адам бар, 20 гектар жер
бекітілген, орташа өнім 20—80 центнер, ал 5 гектардан 160—180
центнер.
13. “Авангард” колхозынын шаруашылыгын коргеннен кейін
Шиеліге беттедік. Қызылорда облкеңесі аткомыньщ төрагасы Еділбаев
жолдаспен кездесу.
14. 21 сагат - Сырдария ауданы Сүлутөбеге кеттік.
15. Сүлутөбеге келгеннен кейін МТС-ке бардык. Ауком хатшысы
Дүйсембин жолдастың, Сырдария МТС-і директорының акпараты
тыңдалды.
1942 жьиігы 15-тамыз
“1 Май” атындагы колхозга келдік. Колхоздың егісін, сондай-ак
“бірінші май” сорты алынып, өсірілген таңдаулы телімді араладьщ.
Егісті аралаганнан кейін колхоздың бригадирлерімен жөне активімен
кеңес өткізілді. Колхозды миллионер колхоз ету міндеті койылды.
“Қүм-Сүгіт” колхозына келдік. Колхоз басшыларымен кеңес өткізілді.
1942 жьиігы 16-тамыз
Сагат 1-де Қызылорда каласына келдік.
Қызылорда облыстык советінің аткару комитетінің төрагасы
Еділбаев жолдасты кабылдады.
Сағат 11 -де партия ОК-інің кызметкері Органбаев жолдасты
кабылдау.
13 сагат 30 минутта телефон аркылы Алматымен - Заговельев
жолдаспен сөйлесу.
14 сагат - егін жинау жэне астык тапсыру барысы талкыланган
КП/б/К Қызылорда обкомыньщ бюро мөжілісі.
19 сагат 30 минут - Органбаев жолдасты кабылдау.
-
1942 жылгы 17-тамыз
—
Сагат 1 - Сырдария ауданына аттандык. Астык жинау жөне откізу
барысы туралы КП/б/К аудандык комитетінің аудан активі катыскан
бюро мөжілісі.
—
11 сагат - Қызылорда облыстык партия комитетінің хатпп>ісы
Толебаев жолдасты кабылдау.
—
11 сагат 30 минут - КП/б/К Оңтүстік Қазақстан облыстык
комитетімен Нечаев жолдас пен астык жинау жене астык тапсыру
барысы туралы әңгіме.
—
14 сагат КП/б/К Қызылорда облыстык комитетінің екінші
хатшысы Зеленчук жолдасты кабылдау.
—
23 сагат - еңбекшілер депутаттары Қызылорда облыстык кеңесі
аткару комитетінің төрагасы Еділбаев жолдасты кабылдау.
—
23 сагат 30 минут — Алматымен — Заговельев жене
Н. А.Скворцов жолдастармен сөйлесу.
1942 жылгы 18- тамыз
24. 11 сагат — КП/б/К Қызылорда облыстык комитетінің хатшысы
Төлебаев жолдасты кабылдау.
25. 11 сагат 30 минут - облыстык НКВД Иванов ж-ты кабылдау.
10.28 сагат — Толебаев, Зеленчук жолдастарды кабылдау.
22. 22 сагат - КП/б/К Қызылорда облыстык комитетінің мөжілісі.
23. 23 сагат 30 минут - Алматымен Қонаев жолдаспен сойлесу.
1942 жылгы 19- тамыз
сағатта - облыстык аткару комитеті - жеке мөселе бойынша Ветров
жолдас (жазушы) кабылдау, Мөскеу ауыл шаруашылығын
механикаландыру институтынын директоры мен парторгы Рославлев,
Россовский жолдастарды кабылдау. Біріккен Украин Мемлекеттік
университетінің директоры Русько жолдасты кабылдау.
—
13 сагат 30 минут - еңбекшілер кеңесі Қызылорда облыстык
депутаттары советінің бөлім меңгеруmi лері мен мөжіліс.
—
15 сагат 30 минут - Қьізылорда каласынан аттану.
1942жылгы 20- тамыз
26. Сагат 5 — Түркістан станциясына келдік. Аудандык совет аткару
комитеті торагасыньщ орынбасары Зөкірова жолдасты, КП/б/К
Түркістан аудандык комитетінің хатшысы Виноходов жолдасты жөне
Түркістан ауданьшың баска басшы қызметкерлерін кабылдау.
27. Сагат 7 - Фрунзе ауданынын колхоздарын аралауга аттандық.
28. Сасықбүлақ су коймасьш жене... колхозының егістігін көру.
29. Сагат 14 - Фрунзе аудандык партия комитетінің бюросы.
30. Сагат 16 - Фрунзе ауданының активімен кеңес.
31. Сагат 17 — Каганович атындагы колхозга аттану, онда
макталыкты жене астык бастыруды көрдік.
32. Сагат 22 - Каганович атындагы колхоздын колхозшыларымен
өңгіме.
1942 жылгы 21- тамыз
10.29 Сагат 4-те Түркістан каласына келдік.
10.30 Аудандык үйымдардың басшыларымен өңгіме.
10.31 Сагат 11 - мешіт жөне Джингаузды көру.
10.32 Сагат 19 — макта егінін аралау үшін “Ынтымак”, “БайналМинал” колхоздарына аттандык.
10.33 Сагат 23 - КСРО Жогары Кеңесінің депутаты Шарапов Ниязбен
әңгімө.
10.34 Сагат 24 - “Ортак” колхозыньщ активімен кеңес.
1942жылгы 22-тамыз
2-ден 6-сагатқа дейін комбюросьшың мөжілісі.
Сағат 6 — Ескі Икан колхоздарына аттандық. Карл Маркс
колхозыньщ макта алкабьша жөне дөнді дакылдар егісін аралау.
11 сагат - астык жинау жөне масак теру мөселесі бойынша Карл
Маркс, Ленин, Калинин, “Ынтымак” колхоздарыньщ төрағаларымен
және Ескі Икан ауылдык кенесінің төрағасымен кеңес.
Сағат 12 - Калинин колхозының дәнді дакылдар егістігін аралау.
—
Сағат 13 - Шаян ауданына аттандьщ.
—
Сағат 17 - Шаян ауданы “Мыңбүлақ” колхозының макта алкабын
аралау жөне колхоз төрағасымен өңгіме.
—
Сағат 21 - Шаян МТС-інің директорымен өңгіме.
—
Сағат 23 - Шаян ауданының орталығьгаа жеттік.
1942 жылгы 23-тамыз
33. Сағат 8-де мақталыкты жөне дөнді дакылдар анызын көру үтдін
“Түрмыс” колхозына келдік.
34. Сағат 12 - аудан басшыларымен кеңес.
35. Сағат 14 - Арыс ауданына аттандьщ. Жол бойы Шаян ауданының
“Екпінді” колхозының макта және астық алкаптарын көрдік.
36. Сағат 19 - жол үстінде.
37. Сағат 22-де Арыс ауданының “Полезный труд” колхозына келдік.
Колхоз төрағасы Ишутин жолдаспен әңгіме.
38. Сағат 24 - “Интернационал” колхозына аттандьщ. Бадам МТС-ын
көрдік.
1942 жьшы 24-тамыз
10.35 Сағат 2 - “Полезный труд” колхозына келдік. “Полезный труд”
колхозыньщ бригадирлерімен және төрағасымен кеңес.
10.36 Сагат 7 - мактальщты, астык алкабын жоне астык бастыру
барысын кору үшін “Полезный труд” колхозыньщ егістіктерін аралауға
шьщтык.
24.
10.37 Сағат 10 - “Полезный труд” колхозьгаьщ терагасымен
өңгімелестік. “Интернационал” колхозьша беттедік.
10.38 Сагат 11 - “Интернационал” колхозы төрағасынын акпараты
тьщдалды.
10.39 Сағат 12 - макта алкабын аралау. Бактар мен жүзімдіктерді көрдік.
Сағат 15- Шымкент каласына бет алдық.
Сагат 20 — Шымкент каласына келдік.
1942 жьтгы 25 - тамыз
— Аудандьщ партия комитетінің хатшылары шакырылып обком
бюросыньщ мөжілісі өткізілді.
1942 жылгы 26-тамыз
39. Сагат 4 - еңбекпгілері депутаттары Оңтүстік Қазакстан облыстык
аткару комитеті торагалары орьгабасарларымен өңгіме.
40. Сагат 7 - Алматы каласына аттандык.
41. Сагат 18 - Жамбыл каласына келдік. Астьщ жинау мен тапсыру
барысы туралы мөселе бойынша Просолупов жолдасты жөне облыстың
баска да қызметкерлерін кабылдау.
1942 жылгы 2 7- тамыз
Сагат 1-де (түнгі) Алматы каласына келдік.
Мүрагатта мұрты бүзылмай сакталып, каттальш жаткан бүл күнделіктің
берер мөліметі коп. Қандай лауазымы биік қызметте болмасьш
Ондасьшовтьщ ел-жүрт, халык ортасьша барып, хал-ахуалын өз көзімен
коріп, мөселе болса табанда шешетін іс-төсілі болтан. Мына күнделік
сол шындыкты шырайландыра түскендей.
Әрине, күнделікті өзі жазбаган. Күн сайын шүкшиып отырып күнделік
жазуға Совнарком Төрагасының уакыты қайда. Өдетте үлкен кызметте
болтан баспд>іларда, елшілерде жүмыс күнделігі деген болады. Ош>і
арнайы адам, әйтпесе, комекшілері жүргізіп отырады. Ал,
Оңдасыновтың сотыс кезінде, бес орынбасары: (Ю.Буденцев,
М.Поляков, Т.Тәжібаев, Д.Қонаев, В.Шнырев), он бір көмекшісі болтан.
Дәу де болса бүл күнделік көп көмекшінің бірінің “туындысы” екені
анық.
***
Үкімет басшысы Нүртас Ондасынов республикада мал шаруашылыгын
дамытуга сінірген еңбегі үшін 1942 жылы 14 майда Еңбек Қызыл Ту
орденімен наградталды. Оңда- сыновты күттыктаган коп телеграмманы
да Орталык мүрататтан оқыдық.
Мына телеграмманы Мөскеуден эвакуациялантан бір топ кино
кайраткерлері атьгаан жолданыпты:
“Біріккен Ортальщ Киностудия коллективі Сізді жоғары наградаңызбен
шын жүректен қүттықтайды. Тікелей Сіздің камқорлыгыңызды көріп
жатқан біз бүл атак- абыройыңызға өте куаныштымыз. Алдағы
күндерде де осы биіктен көріне беріңіз!
Киностудия директоры ТИХОНОВ, партбюро секретары ВОЛЧЕК, кәсіподақ
комитетінің төрағасы ГАЛЬПЕРИН”.
Баска телеграммалардың да мазмүны осыған үксас. Бәрінде ел
басшысына деген ыстык ыкылас, мың алғысы айтылады.
Мөскеу түбінде, Сталинград шайкасында - баскыншылардың
талқандалуы жау өскерінің рухын түсірді. Еділ өзені бойындағы
шайкаста гитлершілдер жеңіліске үшырады. Мүның өзі Үлы Отан
соғысында түбегейлі бетбүрыс болды жөне Екінші дүниежүзілік
соғыстың бүкіл барысына шешуніі ықпал жасады.
Совет жауьшгерлерінің мүндай жетістігі тылдагылардьщ да еңсесін
көтеріп, еңбекке деген ынтасын күшейтті.
Жау қолынан босатылған аудандарга жаппай көмек корсетіле бастады.
Осыган орай 1943 жылғы тамыздың 21- інде БК(б)П Орталық
Комитетінің: “Неміс баскыншы- ларынан босатылган аудандарда
шаруашылықты қалпына келтіру жөніндегі кезек күттірмейтін шаралар
туралы” Қаулысы кабылданды. Салмак, әрине, Қазақстанға түсіп түр.
Бар іс-шаралардың басы-касында болған Нүртас Оңдасьшов былай
дейді:
- Орталык Комитеттің Қаулысы шығысымен Гурьев, Ақтөбе, Батыс
Қазакстан облысынан 500 мың асыл түқымды ірі кара азат етілген
аудандарга аидалды. Дер кезінде жеткізу үшін Қазақстан Үкіметі
мемлекеттік комиссия күрып, олар мал айдаушылармен бірге жүрді. Сол
комиссияның мүшесі ретінде мал айдауға өзім де катыстым.
Жарты миллион ірі қара бірінен соң бірі іркес-тіркес қозғалған кезде
ондаган шакырымға созылатьш жер көлемін алады екен. Бүл ғажап
суретті жердегі адамньщ коз алдьша елестетуі мүмкін емес. Мен бүл
коріністі самолеттен бақыладым.
Қазақстан еңбекшілерінің мандай тер, табан ақы, ақ-адал малдары ғой,
әрине... Халкымызда: “Өле жегенше, боле же”
деген сөз бар. Қаншама ер-азаматымыз Жеңіс үшін басын тігіп
жатканда, малды неге кимассың...
Жаудан тазартылган аудандарға көмек көрсетуде казакстандықтар
аянған жок. Мысалы, Орел облысын камкорлықка алып, 200 вагон
ауылшаруашылық машина- ларын жөне азық-түлік, киім-кешек
жібердік. Онымен қоса 100 мың бас мал жөнелтілді. Осындай көмек
Украина, Белоруссияга, Солтүстік Кавказға және Ленинград, Калинин,
Курск облыстарына да көрсетілді.
Кейіннен, Орталық Комитеттің 1947 жылгы акпан Пленумында,
Қазакстан еңбеккерлерінін; бүл “мырзалығы” айьфықніа атап өтілді.
Бүл - казақстандыктарды бір белеске көтеріп тастады.
1943 жыл майдан даласында жауға тойтарыс беріп, жеңіске бетбүрыс
жасаган жыл болды. Бірак, осы жылы Қазакстанның тылдагы тіршілігі
ауыр жағдайда болды. Жүмыс күшінің аздығы, ауылшаруашылык
техникасыньщ, минералды тыңайткыштың жоктығы, әрі республика
бойынша сол жылғы жаздың алапат ыстық болуы, не керек бөрі
косылып, астықтың өнімі күрт түсіп, мемлекеттік жоспар орындалмады.
Одак бойынша астыктың мол мөлшерін Қазақстан беретін. Жоспардың
орындалмауы майданда да, тылда да нанның тапшылыгын сездірді.
“Карточка, паек” бүрынғысынан да жиі айтылатын болды, оларсыз күн
жок. Елдің көбі базар жағалайды. Қолында барын сатады, сата алмаса
бір үзім нанга айырбастап жүре береді.Қыскасы, “Алтын-күміс тас екен,
арпа-бидай ас екенге” коз жеткен кез. Әрбір әулеттен кем дегенде бір,
әйтпесе, екі-үштен азамат кеткен, артьшан “кара қагаз” келіп
жатқандары қаншама. Аса қиын жағдай туды. Акырында 1944 жылдың
көкегінде ВКП(б) Орталық Комитетінде “Қазакстан Компартиясы
Орталык Комитетінің жүмысы туралы” мөселе каралып, Қаулы
кабылданды. Онда, әсіресе, егін шаруатттылыгында кеткен кемшіліктер
атап көрсетіліп, өте ауыр сындар айтылды. Бүл Қазакстан басшыларын
қатты камшылады.
Осы Қаулыдан кейін ауыл шаруашылыгын, жаңаша дамыту,
кемшіліктерді жою үшін Қазакстан Компартиясы- ның Орталык
Комитеті мен Үкімет өз жүмысын күрт кайта күрды. Хальщ
Комиссарлары Кеңесінің жөне облыс, аудан атқару комитеттерінің
жанынан ауыл шаруашылығымен арнайы айналысатын, зерттеулер
жүргізетін когамдык
6-1129
81
ұйымдар күрылды. Оған совет органдарының бірінші басшылары, ал,
партия комитеттерінің екінші хатшылары тікелей жауапты болды.
Колхоз, совхоздарға ауыл шаруашылығын білетін маман кадрлар
жіберілді.
Кемшілікті жою максатында, Орталық Комитет пен Халык
Комиссарлары Кеңесі колхоз, совхоздарға жеңілдік беру аркылы Тың
жерлерді игеру керек деген мағынада Қаулы шығарды. Одан
шаруашылыкты жаңаша ұйьшдастыру талабы туды. Республика ендігі
жерде тек астык кана емес баска да дөнді дакылдарды, бау-бакша,
жеміс-жидек өсіріп, Отан коймасын байытуды ойлады. Бұл жөнінде
архив құжаттары біраз мөлімет бере алады. Қай облыстарда кандай
дакыл, бау-бақша өсімдіктерін өсіруге болатындығына дейін
көрсетілген Үкімет құжаттары Орталық мұрағатта бар.
Тағы да сол кемшілікті жою максатында Үкімет су шаруашылығын,
яғни, суармалы жерді көбейту кажет деп тапты. Қызылорда мен
Шымкент аймағынан үзындығы 20 километрге созылатын канал
салынды. Оның кос капталына егін, бау-бақша егілді. Шымкент
облысындағы Куйбышев атындағы колхоздың еңбеккерлері 300 гектар
тың жерді суландыру үшін өздері канал қазып алды. Қызылкүм
ауданындағы шел даланы суармалы егін алқабына айналдыру
максатында Шардара каналы салынды. (Кейін ол үлкен су коймасына
айналды). “Жаңаарык”, “Елтай”, “Кеңесарык” артельдері 1500 гектар
тың жерді игеріп, суармалы шаруашылықка айналды.
Астьщ егуде звенолык жүйе енгізілді. Соньщ нөтижесінде тары өсіруші
Шығанак Берсиев, күрішші Ыбырай Жакаев мол өнім алудың
майталмандарына айналды. Айталык, Ыбырай Жакаев өр гектардан
1200 пүт күріш алып, адам сенгісіз рекорд жасады. Сол жылгы жиған
онімнен 6000 пүт күрішті Қызыл Армия корына күйды. Олардың озьщ
төжірибесін үйренуге баска туыскан республикалардан ниет
білдірушілер кобейді. Ал, өз ішімізде, республикада 2231 өйелдер
звеносы күрылып, казақстандыктар мемлекетке астық, кант кызылшасы
жөне жеміс-жидек тапсырудың жоспарьш асыра орындады.
Сөйтіп, Қазакстан Республикасы откен жылдың кемшілігін тез арада
жойып, кайта абыройға ие болды. Сонымен катар мал шаруашылығы да
дами түсті. Әсіресе, бүл жылдары шопандарға камкорлық айырыкша
көрсетілді. Тіршіліктеріне біршама қолайлы, жылы кыстактар салынды,
жаңа киіз үйлер көбейді. Шалғайда жаткан шопандарга дөрігерлік кеңес
пен көмек көрсетілу колға алынды. Азық-түлікпен қамтамасыз етілді.
Ауыл шаруашылығының бар саласында социалистік жарыс жанданды.
Әрине, қазір бүл біреулерге күлкілі болганмен, бүгінгі күннің
бөсекелестігіне сайып түрған жок па?! Қалай болганда да социалистік
жарыс сол қоғамның азды-көпті қозғаушы күші болды.
Соғыс жылдарында Қазақстан мемлекетке 15,8 млн. пүт - ет, 3194 мың
центнер — сүт, 176 мың центнер - жүн өткізді. Бүл соғыс алдындагы
екінші бесжылдык жоспарьгаан бес есе артық еді.
Міне, бүл игі істің бөрінде Совнарком Төрағасы Оңцасыновтың
басшылығы жөне үлкен үлесі барлығы анык. Қаражатсыз кай істің
басын қайыруға болар дейсің. Онсыз да тапшы қаражатты үнемдеп,
орнымен жүмсамасаң, бастаған бар ісің орта жолда калады. Ал, орта
жолда қалу Оңдасыновқа төн мінез емес.
Қазакстан халқы ауыр бейнеттен шаршаса да, өзегі тальш өзен жағаласа
да сыр бермей Үлы Жеңісті сабырмен күтті. Ақыры жетті. ОлҚазак
ССР-нщ қүрылғанына 25 жыл толу мерекесімен орайлас келді.
Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің мерекелік сессиясы болып, оған туысқан
республикалардан, Мөскеу мен Ленинградтан делегациялар, өнеркөсіп
пен ауыл щаруашылығының озаттары, ғылым мен мөдениет
қайраткерлері шақырылды. Мереке карсаңында республика бойьпппа
5304 адам орден және медаль дармен наградталды. Оның ішінде
Совнарком Төрағасы Нүртас Оңдасынов ең күрметті Ленин орденімен
наградталдьт. Бүл награда төрт жыл бойы жар күлағы жастыкка тимей,
танды таңга, күнді күнге үрып еңбек еткен, халкьш киьш сөттен
өпірімдеп альш шықкан ел басшысына лайьщ еді.
Мерекелік баяндаманы Үкімет басшысы Нүртас Оңдасынов жасады. Ол
бес жыл ішінде Қазакстанда аткарылған кыруар шараларды, сан-салалы
шаруашы- лықта еңбек еткен ерлердің, баладан бастап көріге дейін Үлы
Жеңіске косқан үлесін, казакстандык жауынгерлердің ерен ерлігін
мақтана түрып баяндады.
Бейбіт өмірдің тіршілігі басталды. Төрт жыл бойғы үран, мақсат жауды жеңу, Жеңіске жету болса, ендігі максат түралаған халық
шаруашылыгын, түрмысын, мөдениетін
көтеріп, оқу, ғылымға көңіл бөлу еді. Содан 1946 жылы 18 наурызда
төртінші бесжылдыктың жоспары кабылданды. Қазақстанға бөлінген
күрделі қаржы Одак бойьпппа үшшпп орында болды.
Бұл казакстандьщтар үшін соғыс жылдарында аянбай еткен еңбектің
кайтарымындай еді.
Қазак ССР Министрлер Кеңесінің Төрағасы Нүртас Оңдасынов 1947
жылы 1 мамырда екінші рет Ленин орденімен марапатталды. Бүл Үкімет басшысының халыкка калтқысыз еткен еңбегінің кайтарымы еді.
“Ер еңбегін - ел біледі” деген осы болар, мүмкін...
Төртінші бесжылдықта үсак колхоздар ірілендірілді. Оның нөтижесінде
ауыл шаруашылығының материалдык- техникальщ базасы нығайтылды.
Ескірген трактор, комбайн, автомаппшалар жаңаға ауыстырылды.
Әсіресе, 1948 жылы республикада ауылдар мен селоларды жаппай
электрлендіру жорығы басталды.
Энергия ресурстарының қоры Қазақстанда орасан мол, өзін ғана емес
өзгелерді де, “көрші-қоланды” да қамтамасыз ете алады. Энергияның
көзі
көмір
корының
95
пайызы
Солтүстік
аймакта,
гидроэнергетикалык ресурстардың дені Шығыс жөне ОңтүстікШығыста, ал мүнай мен газ Батыста. Міне, осының бөрін ескере келіп,
жалғыз су электр станцияларының күшімен бүкіл республиканы
камтамасыз ету мүмкін емес деп үйғарылды. Бүдан шығар жолды
нүскаған Энергетика институтының директоры, академик Ш.Шөкин
бастаған ғалымдар. Үкіметке Солтүстіктегі комірді пайдаланатын ірі
ГРЭС-тер салу керектігін үсьшды. Кейіннен, Қазакстан аймағында
мүндай ГРЭС-тер кобейді. Сойтіп, төртінші бесжылдыкта 752 колхоз,
317 МТС, 164 совхоз жөне 193 селолык аудан орталығы электрленді..
Халкының мүң-мүктажын кашанда ойлап, сол үшін күйіп жүретін дана
жазушы Мүхтар Әуезов пен Ондасынов бірде Мәскеуге дейін сапарлас
болады. Әрине, сан-салада, өндіріс, өнер, мөдениет, ғылым, білім... не
керек өңгіме бүлағы Мөскеуге жеткенше агытылады. Бірте-бірте әңгіме
арнасы су мөселесіне ауысып, Мүхаң республикада жүргізілетін істер
жөнінде сүрайды. Сонда Ондасынов:
“ - Мүха, Сыр бойында ертеден келе жатқан аңыз бар. Тапшенттің
түсында, Сырдың сол жагында Шыңаз деген жер бар, оның түргындары
диқанпп>ільщпен шүғылданады екен. Бір диқан шаршаған өгіздерін
тынығуға койған шакта, озі
үйыктап қалады. Қостағы өгіздері Сырдьщ кыр жағымен жүріп кетеді
де, Қазалының түсына келгенде бір-ак токтайды. Жер ағаш салған
табынның ізімен үлкен канал пайда болады, оның мол суымен көп жер
гүлстанга айналады. Бүл атау ілгеріде Қазақстанның түстігін
мекендеген Оғыз тайпаларымен байланысты болуы мүмкін. Кейін ол
канал бүзылады, суы Сырдарияға кайтып кетеді, егістікті күм басады,
калалар кирайды. Бала кезімізде өгізарыктың орны деген кең арнадан
талай рет өткенбіз. Бүл өңірде жүрттың атам заманнан бері тоған
салуды, арык казуды, су шығаруды, суармалы егін салуды жаксы білгені
тарихтан мәлім. Оған куө - ескі калалар орнынан табылған кыштан
өрілген су күбырлары. Ал, мына, халыктың аңызьшдагыдай бірнеше
жүз шакырымға созылған алып канал болды ма, жок суға көксеген
халыктың киялынан шьщкан ба, ол жағын біле бермеймін. Бірак, калай
болғанда да кажеттіліктен туьшдаган аңыз осы уакытқа дейін елдің
есінде сакталып келеді.
Иө, Мүха, өзініз білетіндей біз суға кашаннан мүктаж елміз ғой. Қазір
су тек ауыл шаруашылығына ғана емес, өндірістің барлық салаларына
керек. Су мөселесін шешпей, ойдағыдай ілгері кадам баса алмаймыз.
Республиканың біркатар жерінде өзіне жетерлік суы бар. Өңгіме сол
мүмкіндіктерді толык жөне тиімді пайдалана білуде. Республикада
Сырдария, Шу, Талас, Іле, Жайык сиякты өзендерді, көптеген
бүлактарды, бай жер асты суларын тезірек үтымды пайдалану, сонымен
катар, Еділдің біраз суын Батыс Қазакстанға өкелу, Ертіс-Қарағанды
кана- льпп>щ күрылысьш бастау көзделіл отыр. Қазір осы жоспар
бойынша Бүктырма көлінің, Қызылорда тоғанының, Теріс- Ащыбүлак
су жүйесінің, Арыс-Түркістан каналының қүрылыстары кызу
жүргізілуде.
Мүха, акыры сөз бастадьщыз, жол кыскарсын, мен Сізге АрысТүркістан каналы жөнінде айтып берейін..
Арыс-Түркістан каналын салу соғыска дейін де көтерілген, бірак соғыс
басталды да, аяксыз калып койды. Енді соны кайта көтерудің реті де
келді, ал, кажеттілігі одан да асып түр. Жыл сайын жоғарғы жак шол
даланы игерудің жер көлемін үлғайта түсуде.
Дереу Қазакстан Үкіметі атынан, КСРО макта шаруашылығы министрі
У.Ю.Юсупов атына Оңтүстік Қазакстан облысының Арыс, Шаян,
Шөуілдір аудандарына
мақта өсіру керек, ол үшін Қаратаудан бастау алатын ірілі- кішілі
өзендерден Бөген су қоймасын жасап, одан Арыс- Түркістан каналын
казып, суландыру кажет дегенді айтып, хат жаздьщ.
Өкінішке карай, Арыс-Түркістан каналын жобалау- іздестіру
жүмыстарын жүргізу 1950 жылдың жоспарына ілікпегенін баяндайтын
КСРО Мемлекеттік Жоспарлау комитетінен “тақтайдай” хат келді. Енді
йе істеу керек?
Бір республиканың бар билігі колымда түр дегенмен де, Мөскеудегі
“үлкен үйдің” рүқсатынсыз мөселе шешу киын кез. Мықты болсаң сол
“үлкен үйдің” оябын тауып көр. Қой бүл болмас деп, керек қағаздарды
кайта өзірлеп, Мөскеуге баруға жолға дайындалдым. Баска да мөселелер
бар дегеңдей...
Қызык болғанда, дел осы кезде КСРО Министрлер Кеңесінің “Қазакстан
Республикасындағы 25,6 мың гектар шел даланы игерудегі қосымша
шаралар” дейтін Қаулысы шыға келмесі бар ма?! Міне, іздегенге
сүраған, осы қаульшы бетке үстап, Бөген су қоймасының болашақта 370
миллион текше метрге дейін су жинактай алатынын айтып, одан АрысТүркістан каналы аркылы 200 мың гектар жерге макта мен көкөніс, баубақша егуге болатынын, оның картасын сызғызып, баска да
мөліметтерді келтіріп, не керек сол аркылы халык шаруа тылыгын
кетеруге болатыньш баса айтып КСРО Халык Комиссарлар Кеңесінщ
дөй терағасы Сталиннің озіне Қазакстан Үкіметі атынан хат жаздьщ. Ол
хаттың бірден Сталиннің қолына тиюінің амалын, жолын іздедім.
Таптым - Түркістаннан сайланған бір депутатты кіргізу керек. Бүл
ойымды сол кездегі Қазакстан Коммунистік пар’тиясыньщ бірінші
хатшысы Шаяхметовке айтып едім, қүптай жөнелді.
Содан, СССР Жоғарғы Кеңесінің депутаты Нияз Шарапты алга үстап,
Мөскеуге келдік. Біз Сталинге Шарапты кіргіздік те өзіміз, Шаяхметов
екеуміз кабылдау болмесінде күтіп калдык. Өрине, тағатсыздана, не
болар екен деп отырмыз. Өлден уақытта Шарап: “Вада будет!” деп
Сталин кабинетінен айкайлай шыкты. Жапырлап үшеуміз бір-бірімізді
күттықтап жатырмыз. Сол жылы Бөген су қоймасынан шыгатын,
Түркістан, Төрткөл, Арыс,Шаян, Шөуілдір өңірін суландыратын АрысТүркістан каналы қазыла бастады. Міне, халықтың бір кажетін осылай
шешкенбіз, Мүха!...” - деп, өңгімесін аяктаган екен.
Кейіннен, 1978 жылы Ондасынов туған жерді аралап, ағайынтумалармен көріспекке арнайы Мәскеуден келді. Сол кезде өдейі Бөген
су қоймасын, Арыс-Түркістан каналы аймағын аралаганы бар.
Сонда Ондасынов өз болмысындагы сабырлылыгын бір сәтке үмытып,
өлде бір сезім билеп, машинадан асығыстау түсіп, ұшы-қиырына көз
жетпейтін көк теңіз іспетті көп судың жиегіне келіп, жанарын үзаққа
салып үзак-үзак түрған. Қасындағы көп нөкер де Оңдасыновтың өмір
белестері есіне түсіп, тебіреніп түрғаньш түсінген, артқа іркіліп кала
берген. Ал, Ондасынов сағымы ойнаған, керімсалы азынаған, көк
аспаннан бір тамшы су тілеп телмірген даланың адам танымастай
өзгерген келбетіне ракаттана карап түр. Мүнда он-он бес жылдың
көлемінде канал бойына жаңадан алты совхоз орнаған. Олардың бөрі де
макта егумен айналысады. Каналдың кос капталы жайқалған егін мен
бау-бакша...
П. Өнеркәсіпті дала
Өзінің бір бас мақаласында, 1942 жылы “Правда” газеті “Қазақстан Отан қоймасы!” - деп жазды. Бүл - сол уакыттың нак шындығын дөп
баскан сөз. Шынында да Орта Азия, оның ішінде, әсіресе, Қазакстан
Кеңестер Одағының анау-мынау емес нағыз үлкен коймасына айналды.
Басынан аяғына дейін кару-жарак, техникамен жасакталған немісфашист баскыншылары Батыстан ел шетін түре көтеріп,
жолындағысын'жайпап, егінін өртеп, адамын бауша қырды. Амалсыздан
халык үй-орманын, ауыл-селосын тастай, шегінді. Ірі-ірі зауыт,
фабрикаларды, өсіресе, өскери зауыттарды бір күнде, бір түнде көшіріп,
Сібір мен Қазақстанға жөнелтті. Оларды жауға тастау, жецісті колдан
берумен бірдей еді.
Осы кезде ВКП(б) Орталык Комитеті мен Халык Комиссар лары Кеңесі
1941 жылдың шілде айының 16-да “Әскери-шаруашылык жоспарын”
белгіледі. Міне, осы жоспарда өлгі, батыстағы өндіріс орындарының
басым көпшілігін Қазакстанға көшіру белгіленді. Содан, бір жылдың
ішінде Қазакстанға 142 көсіпорын көшіп келді. Оның ішінде аса ірі
ауыр жөне жеңіл машина жасау зауыттары мен токыма, макта-мата, аяк
киім фабрикалары, тағы да көптеген көсіпорьшдар бар.
Осылай, табан астынан, тагдырдьщ жазуымен, Қазакстан Кеңестер
Одағының нағыз коймасы болып шыға келді.
Көшіп келген көсіпорындар жұмыс істеп тұрған Қазакстанның зауыт,
фабрикаларына, солардың мекен- жайларьша жайғастырылды. Соның
аркасьшда олар өте тез іске косылып, соғыска кажетті өнімдері
шығарып, майданға жөнелте бастады. Өскери зауыттар Алматы,
Петропавл, Орал, Акмола, Балкаш каласына орналасты. Мөселе осы
жерден туындады. Қару-жарак, ок-дөрі шығаратын зауыттарға шикізат мыс, корғасын, вольфрам, молибден аса қажет. Бүлардың бөрі де
бүрьпшан Қазакстанда азды- көпті өндірілетін. Ол қазіргі жағдайда өте
аз. Бүрынғы кажеттілік бес-алты есеге өсті. СССР Қорғаныс Комитеті
соғыс үпгін аса кажет вольфрам мен молибден концентратын өндіру
керектігін Қазакстан Үкіметі мен Орталык партия комитетіне мөселе
етіп койып, талап етті.
Қазакстан Үкіметі вольфрам мен молибден кенін табу мен өндірудің
жолдарын талкылай келіп, салынып жаткан Акшатау вольфрам
комбинатының күрылысын бітіріп, жедел іске косу керек деп тапты. 1с
барысын кадагалайтын, басшылык жасайтын Үкімет комиссиясын
күрды. Ол комиссияны баскару Халык Комиссарлар Кеңесі
Торағасының өнеркөсіп жөніндегі орынбасары Д.Қонаевка жүктелді.
Уақыт тар. Шүғыл іске кірісу керек. Осы істің басы-касында болған
Қонаевты тындайык:
“Біз де алды-артымызға қарайлаған жоқпыз. Геолог Вяжевич, таукен
инженері, студенттік күндерден кара нанды бөліп жеген Кравченко,
Орталык Комитеттің нүскаупіысы Төлебаев, төртеуіміз өуелі қүрылыска
катысы бар материалдармен танысып шығып, бес-алты күннен кейін
Акшатауға табан іліктірдік. Акшатау - аңызак өтінде жаткан маң дала...
барлау жүмысы жеделдетіліп, кен орньш іске косу жүмыстары
басталды.
Бүл кезде геологтар оңтүстік күнгей, оңтүстік жөне шығыс бөлігіне
барлау жасап, жомарт жердің катпар- катпар қойнауын сүзгіден өткізіп
жаткан-ды. Бір апта ітттінде Вяжевич, Кравченко үшеуіміз о шеті мен
бү шеті 200 - 400 шақырым келетін ман даланы шарлап, ондағы
геологиялык партияларды араладык. Бүл жортуымыз күрғак киял
болмады, вольфрамды геологтар ақыры тапты. Комбинат күрылысы да
бітуге таяу.
Акшатаудан оралысымен Орталык Комитет пен Халык
Комиссарлар Кеңесінен косымша тапсырма алдым. Молибден кенін
шығару үшін енді Балқашқа тарттым.
1941 жылдың бас кезінде-ак инженер Е. Антоновский түн демей, күн
демей іздене жүріп, Қоңырат кенінен молибден концентратын алғаны
бар. Дүниежүзілік төжірибеде түнгыш рет казак топырағында парфирлімыс кенінен молибден ажыратылды. Осынау игілігі мол ерен еңбегі
үшін ол Сталиндік сыйльщтың лауреаты атанды.
Молибден шығаруда Шыгыс-Қоңырат кен орнынын жөні бөлек.
Соғыска дейін-ак Пухов, Ахунов, Богатырев сиякты геологтар бүл
өңірді түгел сүзіп шыккан. Сөйтіп, барлаушылардың, кеншілердің
шағын үжымы кеніш көзін ашып, Балкашты молибден кенімен
жабдыктай бастаган- ды...
Алматыга оралған бойда Акшатау мен Шыгыс- Қоңыратта аткарылган
жүмыс туралы Орталык Комитетке, Халык Комиссарлар Кеңесіне
барын бардай, жогын жоктай баяндадым. Сол бойынша ШыгысҚоңыратка Майкайыңнан жөне баска кеніштерден төжірибесі мол,
ысылған кеншілер жіберілді. Бірак бүл бар проблеманы түкпілікті шеше
алмап еді. Соган орай біз Мемлекеттік Қорғаныс Комитетінің мүшесі
А.И.Микоянга көмек сүрап, хат жаздық. Қолма-кол жауабын да алдык.
Оның нүскауымен Акшатау мен Қоңыратқа сонау “алты айшылык”
Уралдан бесаспап бүргышылар мен инженер-техник кызметкерлер
келді. Олар аянбай еңбек ете жүріп, білгендерін жергілікті
жүмыскерлерге үйретуден жалыкпаған-ды. Оны істін нөтижесінен анык
аңгардык: кеніште асыл тас өндіру екі есеге артса, молибден өнімдерін
шыгару 70 пайызға дейін өсті. Согыс кезінде өндірілген 100 тонна
молибденнің 60 тоннасын Балкаш даласының ерлері, Шыгыс-Қоңырат
кеншілері беріп отырды... Соғыс кезінде жау шебін сан рет ойрандап
өткен танктердін сауыты Балкаш пен Акшатаудың вольфрам жөне
молибденімен суарылган”.
Ең бір күрделі мөселе осылай шешілген екен.
Содан, Үлы Отан согысы жүріп жаткан ен бір киын кезеңнің өзінде
республикада ауыр өнеркөсііггің мыкты негізі қаланды. Соның бірі
Қарағанды-Теміртау экономикалык аймағы. Соғыс кезінде металга
деген сүраныс та күрт өседі. Бүл жөнінде Нүртас Ондасыновтың өзі
былай дейді:
“Соғыска дейін Қазакстанда кара металлургия өнеркөсібі жоктың касы
болды. Ал, республиканың халык
макта өсіру керек, ол үшін Қаратаудан бастау алатын ірілі- кішілі
өзендерден Бөген су қоймасын жасап, одан Арыс- Түркістан каналын
казып, суландыру кажет дегенді айтып, хат жаздық.
Өкінішке карай, Арыс-Түркістан каналын жобалау- іздестіру
жүмыстарын жүргізу 1950 жылдың жоспарына ілікпегенін баяндайтын
КСРО Мемлекеттік Жоспарлау комитетінен “тақтайдай” хат келді. Енді
не істеу керек?
Бір республиканың бар билігі қолымда түр дегенмен де, Мөскеудегі
“үлкен үйдің” рүқсатынсыз мөселе шешу қиын кез. Мьщты болсаң сол
“үлкен үйдің” оябын тауып көр. Қой бүл болмас деп, керек қағаздарды
қайта өзірлеп, Мөскеуге баруга жолға дайындалдым. Баска да мөселелер
бар дегендей...
Қызык болғанда, дөл осы кезде КСРО Министрлер Кеңесінің
“Қазақстан Республикасындағы 25,6 мың гектар шөл даланы игерудегі
косымша шаралар” дейтін Қаулысы шыға келмесі бар ма?! Міне,
іздегенге сүраған, осы қаулыны бетке үстап, Бөген су қоймасының
болашақта 370 миллион текше метрге дейін су жинақтай алатынын
айтып, одан Арыс-Түркістан каналы арқылы 200 мың гектар жерге
макта мен көкөніс, бау-бақша егуге болатынын, оның картасын
сызғызып, баска да мөліметтерді келтіріп, не керек сол аркылы халық
шаруашылығын котеруге болатынын баса айтып КСРО Халык
Комиссарлар Кеңесінің дой торагасы Сталиннің озіне Қазакстан Үкіметі
атынан хат жаздык. Ол хаттың бірден Сталиннің кольша тиюінің
амалын, жолын іздедім. Таптым - Түркістаннан сайланган бір депутатты
кіргізу керек. Бүл ойымды сол кездегі Қазакстан Коммунистік
пар'тиясьшьщ бірінші хатшысы Шаяхметовке айтып едім, күптай
жөнелді.
Содан, СССР Жогарғы Кеңесінің депутаты Нияз Шарапты алга үстап,
Мөскеуге келдік. Біз Сталинге Шарапты кіргіздік те өзіміз, Шаяхметов
екеуміз кабылдау бөлмесінде күтіп қалдық. Өрине, тагатсыздана, не
болар екен деп отырмыз. Өлден уақытта Шарап: “Вада будет!” деп
Сталин кабинетінен айкайлай шыкты. Жапырлап үшеуміз бір-бірімізді
күттыктап жатырмыз. Сол жылы Бөген су коймасынан шыгатын,
Түркістан, Төрткөл, Арыс,Шаян, Шөуілдір өңірін суландыратын АрысТүркістан каналы қазыла бастады. Міне, халыктың бір кажетін осылай
шешкенбіз, Мүха!...” - деп, өңгімесін аяктаған екен.
Кейіннен, 1978 жылы Ондасынов туған жерді аралап, ағайьгатумалармен көріспекке арнайы Мөскеуден келді. Сол кезде әдейі Бөген
су қоймасын, Арыс-Түркістан каналы аймағын аралағаны бар.
Сонда Ондасынов өз болмысындағы сабырлылығын бір сөтке ұмытып,
өлде бір сезім билеп, машинадан асығыстау түсіп, ұшы-қиырына көз
жетпейтін көк теңіз іспетті көп судын жиегіне келіп, жанарын ұзакка
салып үзак-үзак түрған. Қасындағы көп нөкер де Оңдасыновтың өмір
белестері есіне түсіп, тебіреніп тұрғанын түсінген, артка іркіліп кала
берген. Ал, Ондасынов сағымы ойнаған, керімсалы азынаған, көк
аспаннан бір тамшы су тілеп телмірген даланың адам танымастай
өзгерген келбетіне ракаттана карап түр. Мүнда он-он бес жылдың
көлемінде канал бойына жаңадан алты совхоз орнаған. Олардың бөрі де
макта егумен айналысады. Каналдың кос капталы жайкалған егін мен
бау-бакша...
П. Өнеркәсіпті дала
Өзінің бір бас макаласьщца, 1942 жылы “Правда” газеті “Қазақстан Отан коймасы!” - деп жазды. Бүл - сол уакыттың нак пп»тдығын дөп
баскан сөз. Шьшьшда да Орта Азия, оның ішінде, өсіресе, Қазакстан
Кеңестер Одағының анау-мынау емес нағыз үлкен коймасына айналды.
Басынан аяғына дейін кару-жарак, техникамен жасакталған немісфашист баскыншылары Батыстан ел шетін түре көтеріп,
жолындағысын*жайпап, егінін өртеп, адамын бауша кырды.
Амалсыздан халык үй-орманын, ауыл-селосьш тастай, шегінді. Ірі-ірі
зауыт, фабрикаларды, өсіресе, өскери зауыттарды бір күнде, бір түнде
көшіріп, Сібір мен Қазакстанға жөнелтті. Оларды жауға тастау, жеңісті
колдан берумен бірдей еді.
Осы кезде ВКП(б) Орталык Комитеті мен Халык Комиссарлары Кеңесі
1941 жылдың шілде айының 16-да “Өскери-шаруашылық жоспарын”
белгіледі. Міне, осы жоспарда өлгі, батыстағы өндіріс орындарының
басым көпшілігін Қазакстанға көшіру белгіленді. Содан, бір жылдын
ішінде Қазакстанға 142 көсіпорын көшіп келді. Оның ішінде аса ірі
ауыр жөне жеңіл машина жасау зауыттары мен токыма, макта-мата, аяк
киім фабрикалары, тағы да көптеген көсіпорындар бар.
шаруашылыгына қажетті металлы алыстан тасымалдап, қамтамасыз ету
қиынга түсті. Сондықтан республика Үкіметі Қарагандыда темір
сыньщтарын кайта корытып, болат шыгаратын зауыт салу жөнінде
ВКП(б) Орталық Комитетінің алдына арнайы мөселе қойды. Одан
колдау табылды. Алгашқы кезде зауыттың күрылысына Қазакстан
Үкіметі ішкі резервтерді кеңінен пайдаланды.
Бөрінен бүрын мұнда он миллион киловаттық жылу- электр станциясы
бар еді. Нұра өзені су мөселесін шешуге себеп. Самарқан су қоймасы
салынып біткен. Қандай өндіріс орнын салсаңыз да сумен камтамасыз
етуге өзір. Содан, 1942 жылы зауыт іргетасы калана бастады.
Самаркандагы сол кездегі жалғыз ғана ірі кәсіпорынның - жылу-электр
станциясының директоры болып менің бүрынгы орынбасарым Ибрагим
Төжиев жүмыс істейтін. Қүрылысқа басшыльщ жасау оған екінші
міндет болып коса тапсырылды.
Реті келгенде айта кетейін, Ибрагим казактың алғашкы энергетиктерінщ
бірі, жігерлі азамат, білікті маман еді. Оның Теміртау үшін сіңірген
еңбегі ерекше. Кейіннен Қазакстан Компартиясы Орталык Комитетінің
секретары болып жүмыс істеді.
Сонымен, металлургия зауытыньщ салынуы соғыстың сүмдык киын
түсына тура келді. Осындай қиыншылық үстінде жаңа көсіпорында
жүмыс істейтін маман кадрларды қайдан табуға болады деген мөселе
түрды. Зауыт уақытьшда бітіп өнім бере бастаса соғыс мүддесі үшін зор
болмак. Осьшдай жагдайда біз Мөскеуден, Мемлекеттік Қорганыс
Комитетінен көмек сүрадык. Көмектің мөнісі - өскер қатарьша
шақырылуга тиісті екі мың жігітті зауытка арнап калдыру еді. Бірак бүл
өте қиын шаруа. Бірак баскадай лаж болмады. Партиямыздың Орталық
Комитеті казақстандык- тардьщ тілегін қабыл алып, рүқсат етті.
Сөйтіп, екі мың жігітті Магнитогорск мен Новокуз- нецкінің
металлургия зауыттарына окып-үйренуге жібердік. Ал, Самаркандагы
күрылысшылар мяйдяндягьтдяй жанқиярлыкпен еңбек етті. Қазакстан
Компартиясы Орталык Комитеті мен республика Үкіметінің өкілі
ретінде Д.А.Қонаев күрылыстың басы-қасында болды. 1944 жылдың 31
декабрь күні зауыт салынып бітті.
Жогарыда айттым, Магнитогорск мен Новокузнецк зауыттарында оку
бітірген жігіттерімізді үстаздарымен бірге
алып келген болатынбыз. Уралдьщ байырғы металлургтері бір ай бойы
Қазакстан болатын балкытты, төжірибе сыйлады, металлург, өмірінщ
жанкиярлык үлгісін көрсетті. Қазакстан Үкіметі оларды үлкен сыйсияпатпен шығарып салды.
Зауыт күрылысы ақталғаннан кейін ол СССР Ауыр өнер- кәсіп министр
лігінің карауьша берілді. Теміртауды дамыту жөнінде министр
Тевосянға бірнеше рет баруға тура келді. Сол кездегі көрнекті мемлекет
кайратері Иван Федорович Тевосян жолдас Теміртаудың дамуына көп
көмектесті.
Осы күнгі жастар Теміртау атының қалай койылғанын біле бермеуі
мүмкін. Тевосян жайлы еске алып отырғанда, осы бір жайды да айта
кетейін. Министрге келесі бір барғанымда Самаркан поселкесінің
үлғайғанын жөне оны кала дөрежесіне көшіретінімізді айттым. Қала
болған сон оның мүктаждары да көп. Қүрылыс материалдары керек,
түрғын үйлер, өлеуметтік-түрмыстык орындар салынуы кажет. Өңгіме
үстінде Тевосян менен: “Сол калаларыңның аты калай болады?
Самаркан деген кала Өзбекстанда бар”, деп сүрап калганы.
Шынында да біз, казакстандьщтар, соған дейін мётал- лургтер
каласьшың а тын ойланбаппыз да. Үлкен адамнын сүрағына жауап бере
алмай калып: “барган сон акылдасамыз, хабарлаймыз”, дедім. Ал,
Тевосян болса: “жок, мына документтерге шартты түрде болса да
каланын атын жазу керек”, деді. Сөйтті де металл деген сөздің
казакшасьш сүрады. Мен: “темір” деп жауап бердім. Тевосян темір
деген сөзді бір-екі рет кайталап алды да, міне жаңа каланын атын
осылайша атауымыз керек деп озі куанып кетті. Жана калага жана ат
кою керек деді. Ол кісінің ойынша каланын аты “Темір” болуы керек.
Ал, менін ойыма, ол темір болганда да жай темір емес, бүкіл казак
игигігіне, ырысьша айналгалы отырган тау-тау темірлер гой деген пікір
келіп калды. Сонымен бірге Актобе облысында шагын да болса Темір
деген кала бар, оны кайталау орынды болмас. Оньщ үстіне “темір”
деген сөз шолақтау кайырылып, естілуі онша болмай түр. Сөйттім де
“Теміртау деп атасак калай болады” дедім жөне ол сөздің символдык
магынасын түсіндірдім. Тевосян одан сайын куана күптады. Сөйтіп,
Теміртаудың “темірі” Тевосяндікі, “тауы” менікі болып, жаңа каланын
аты койылды. Оган осы уакытка дейін өзім мактанамын.
Әрине, Мөскеуде туған Теміртау атауын біз іс кағаздарына шартты
түрде жазып кана койдық. Сөтіне қарай Алматыга келгеннен кейін
үсьшысымызды Орталык Комитет пен Жоғарғы Совет Президиумы да
мүлтіксіз кабылдады. Міне, Сарыарка төсінен алып зауыттың өзі мен
“Теміртау” деген аты осылай туған еді. Қазір металлургтер каласына
сырттан келген бейтаныс адам: “темірі бар екен, ал тауы кайда?” деп
жатса, алып комбинаттан киыр-киырга ағыльш жатқан составтардағы
тау-тау металды көрсетуге болар, өрине”.
Осы зауыт күрылысына байланысты кызык бір фактіні біз де естігенбіз.
...Әлгі окуга кеткен 2 мың жас металлург мамандыгын меңгеріп,
Теміртауға оралады. Бәрі бойдақ, бәрі жас. Дені казак жастары. Қарап
отырса, мемлекет өзі каражат бөліп, өзі металлург мамандыгын
әупірімдеп өперген жастардың Теміртауга түрактамай, кетіп калатын
түрі бар. Осыны түсінген Оңдасынов Орталық Комитет пен Үкімет
алдына Теміртауга тез арада “калыңдыктар жіберу керектігін” мөселе
етіп кояды. Оган ешкім карсы болмайды, кайта “Бас екеу болмай, мал
төртеу болмайды” - дейді.
Артынша, комсомол үйымына тапсырма беріп, өр түрлі мамандық
иелерінен, өз еріктерімен 500 “калыңдыкты” алауы алыстан мен
мүндалап түрган Теміртауга аттандырады. Кейіннен сол кыздар мен
жігіттер арасынан бас косып, отау тіккендері аз болган жоқ. Жас
Теміртауда талай үйлену тойлары болып, шілдеханалар жасалды...
Иө, аса бай кен орындары бар, географиялык жагынан колайлы
орналасқан Орталык Қазакстанда кара металлургиямен катар көмір
өнеркөсібі
каркьшды
дамыды.
Неміс-фашистері
Донбасты
оккупациялап алуына байланысты, Караганды көмір бассейнінің ролі
ерекше артты. Согыс жылдарында Сібір, Урал, Поволжье өнеркөсіптері
киын жагдайда калды. Сол кезде ВКП(б) Орталык Комитеті мен Халык
Комиссарлар Кеңесі шүгыл шара колданып, Қараганды көмір бассейнін
өркендетіп, материалдык-техникалык жагдайын жаксартып, маман
кадрлармен толыктырды. Донбастан атакты кенші А.Г.Стаханов өз
бригадасымен Қараганды кеншілеріне комекке келді. Соның
нөтижесіңде Сібір мен Урал, Поволжье аудандары жогары сапалы
кокстелген көмірмен жабдыкталды. Қарап отырсак, согыс жылдарының
өзіндеак Караганды кеншілері 34 млн. тонна көмір өндіріпті. Сөйтіп,
Мемлекеттік Қорғаныс Комитетінің Ауыспалы Кызыл туьш алты рет
жеңіп алды. Әрине, бұл бүгінге өлшем болмаганмен, сол кездін; “Жеңіс
үшін!” деп соккан адамдар жүрегінің лүпілі мен ерен еңбегін, тыныстіршілігін көрсетері хак. Тағы бірде:
“Көмірге” — деген сүраныс күн сайын өсіп барады. Бір гана
Қарагандыга карап отыра береміз бе. Содан Қазакстан геологтарыньщ
алдьша көмірдің жаңа кенін табу талабьга койдық. Кешікпей олар
Шымкенттің қасындағы Келтемашаттан көмір корын тапты. Енді
табылған көмірді тасымалдау, жетер жеріне жеткізу қиындыгы туды.
Келтемашат пен Шымкент арасында темір жол жок. Дайьш түрган
күрал-жабдык, жол қүрылысына қажетті материалдар тағы да бар дейсін
бе. Содан бүкіл республи- кадан рельстің қиындылары мен ескі
шпалдарды жинадьщ. Не керек, жан кысылганда амал табыла береді
екен. Сол Келтемашаттың көмірі согыс жылдарында Павлодар мен
Актөбе облысыньщ кәсіпорындарьш да, үйлерін де жылытып түрды” деп, Ондасынов естелік айткан еді.
Орталык Қазакстан осылай өнеркөсіп ошагына айнала берді. Соғыс
жылдарьшда көмір өндіретін шахта саны он жетіге жетсе, кейіннен
бүған Саран, Тентек, Шерубайнүра, Шакан шахталары косылды. Жаңа
шахталар маңынан соларга аттас калалар пайда болды.
Текелідегі коргасын-мыс комбинатының бірінші кезегі, Өскемен мыс
зауыты іске косылды. Республика бойынша “хальщтык күрылыс”
жарияланып Өскемен ГЭС-i салынып бітті.
Кавказ мүнайының басым көпшілігі жау колында калды. Осыдан келіп,
Одак бойьшша мүнай өнімінің жетіспеушілігі туды. Барша өнеркәсіп,
көлік атаулының “наны” - мүнайдың тапшылыгын жою ауырпалыгы
тагы да Қазақстан мүнайшыларына түсті. Ембі мүнайшылары соғыс
жылдарында мүнай шығатын төрт жаңа аланды іске косты. Өмірдің,
жагдайдың өзі мүнайды өңдейтін зауыттың кажеттігін тудырды. Сөйтіп,
алгаш рет Гурьевте (қазіргі Атырау) мүнай өңдеу зауыты салынды.
Соғыстың соңғы үш жылында Қазакстан 2.472,2 мың тонна сапалы
мүнай ондірді. “Қазақстаннефть” бірлестігінің барша коллективі 12
сағаттык жүмыс күніне соғыстың алғашкы күнінен-ак көшті. Уақыт
соны талап етті.
- “Жеңдік!” - деген ұлы үнді Жер-көк айтсын десеңдер,
“Жауды күрттық!” - дегенді Ел боп айтсын десеңдер,
Мүнайшылар, мүнай бер!
Соны Сізден сүрайды ел!
деп, Ембі мүнайніыларына хат жолдаган Аскар Токмағам- бетов
жырлары да сол жылдардан талай сырды шертіп түр.
Қысқасы, Қазақстан майданның сенімді тірегіне, елдің ең негізгі әскериөнеркәсіп ошағына айналды. Соғысқа ауадай қажет түрлі-түсті, сирек
кездесетін жөне кара металды, сосын көмір мен мүнайды үздіксіз,
тоскауылсыз жіберіп отырды. Соның аркасында республикада
өнеркөсіп өнімдерін өндіру 1,5 есе артты, электр энергиясьга шығару
93 пайыз, көмір өндіру - 68 пайыз өсті. Жалпы Одак бойынша
шыгарылатын
мыстың,
қорғасынның
басым
бөлігі
біздің
республикамызда өндірілді. Бүл орайда Қазакстан Компартиясьшьщ
Орталық Комитеті мен Үкіметінің жүйелі, тиянақты, ыждагатты ерен
еңбегін атамасқа болмайды. Олардың еңбегін біз үмытқанмен,
елемегенмен мүрағат (архив) күжаттары үмыттырмайды екен. Тек оны
біздің “сөйлетуіміз” кемшін соғып жатыпты.
Біз Орталық мүрағаттан “Қазак ССР Халык Комиссар- лары Кеңесінің
Торағасы Нүртас Ондасынов” - деп соңына кол койған, том-том Үкімет
каулысын көрдік. Олар сізге уакыт шындыгын, тыныс-тіршілігін,
Оңдасыновтың биліктегі біліктілігінен, бітірген жүмыстарынан сайрап
сыр айтып түр. Сіз де байкап көріңіз, каулылардың бір парасы- ның
такырыбы мынандай: Актөбе химия комбинатына бор, фосфор
кьппқылдарьш, сода пп»ігару, Шымкент дәрі-дөрмек зауытына шөптен
дәрі шыгару, Алматы, Қарағанды, Шым- кенттен машина жасау
зауыттарын салу, Балқаш, Қарсак- бай мыс корыту зауытының
өнімдерін кобейту, тамак өнер- кәсібіне байланысты: Шымкентте жемісжидек консерві комбинатын, Алматы, Қарағандыдан кондитер фабрикаларьш, Петропавлдан темекі фабрикасын... салу. Таты да бүл бір
жылдың — 1943 жылдың мойнындагы мінДет.
Әрине, каулы шыгады, бірак ол оздігінен іске аспайтыны белгілі. Ал,
Оңдасыновтың Үкімет басқарудагы үстанған басты багыты —
кабинетте отьфа бермей, істің басьша барып, калай, не болып жатканын
өз козімен көріп, туындаган мәселе болса “үзын аркан, кең түсауға”
салмай, сол жерде
шешу болған. Әріптестері уөделесіп алғандай бір ауыздан былай дейді:
“Оңдасынов бастаған ісін өмірі аяксыз калдырмайтьш. Алдындағы қара
дөптерге жазылды дегенше бітті, тапсырма алған саган да, тапсырма
берген өзіне де маза жок”. Мазасыздьщ кайдан туар дерсіз, ол отырған
орынньщ жауапкершілігін сезінгендіктен, халык, ел мүддесін
ойлағандықтан, сайып келгенде өз ісіңе адалдык деген Адамдык асыл
касиеттен туьшдайды да.
Үкімет басшысы Нүртас Оңдасьшов өзінід “Қазакстан соғыс
жылдарьшда” деген естелік мақаласында:
“Ел басына ауыр күн туғанда Қазакстан теміржол- шылары аянбай
еңбек етті. Олар соғыска аса кажетті ок- дөрі, кару-жарактарды, азыктүлікті дер кезінде жеткізіп жөне өндіріс, ауылшаруашыльщ тауарларьш
тасымалдауды да үлгілі аткарды. Оның дәлелі - соғыс жылдарында
республика теміржолшылары Мемлекеттік Қорғаныс Комитетінің
Ауыспалы Қызыл туын он үш рет жеңіп алды!..” - деп, мактаныш
сезімімен баяндайды.
Өрине, мүндай жеңіске жетуге Қазақстан Компартйя- сының Орталык
Комитеті мен Үкіметінің іргелі істері себеп. Соғыска дейін
Қазақстанның барлық жері темір жолмен байланысып жатты десек
артык айтқандық болар еді. Бір- бірімен қосылмаған аудан, кала, облыс
орталыктары әлі коп болатын. Соны ескерген Үкімет Гурьев -Қандағаш,
Басқүншак - Макат, Жамбыл - Шолактау жаңа темір жолын жөне
Ақмола - Қарталы линиясын салып бітірді. Бүл жолдар Қазакстан
экономикасьшьщ орасан зор орлеуіне септігін тигізді. Айта кеткен
артык болмас, темір жолдың жүмысын ауьф да болса, көбіне өйел
адамдар аткарды. Олар теміржолшылардың 35 пайызын қүрады.
Бүл жолдар соғыс аякталысымен жалғасын тауып, Қандағаш - Орск,
Мойынты - Шу, Акмола - Павлодар, Өскемен - Зыряновск темір жолы
салынды. Өсіресе, Қазакстан іпгіндегі магистральді -Петропавл —
Көкшетау - Қарағанды - Мойынты - Шу темір жолының салынуы шын
мөнінде халык үшін қуанышты болды. Қуанбағанда кайтсін, бүрын
Қарағандыдан шыккан жолаушы Алматыға жету үшін кері жүріп, Ресей
асып, жеті-сегіз күн дегенде зорға жететін. Енді Мойынты мен Шу
арасы темір жолмен қосылған соң бар-жоғы бір төулікке жетержетпесте Қарағандыдан Алматыға жетуге болатын болды. Халык үшін
зор куаныш емей немене, шынында да! Қаншама шығын, каншама
уакыт зая кетіп жатты.
Мойынты - Шу темір жолын салу соғыстан бұрын-ак,
жылы көтерілген. Сондағы Қазакстан Үкіметінің СССР Халык
Комиссарлар Кеңесінің Төрағасы В.М. Молотовка жазган хаты мынау:
№3-31-2 29 мая 1939 года
Совнарком СоюзаССР товарищу Молотову В. М.
О строительстве железной дороги Моинты-Чу
Строительство железной дороги Моинты-Чу, как известно, имеет
большое как общегосударственное, так и местное значение.
Эта дорога обеспечивает выход хлеба из северных областей Казахстана
и карагандинского угля на юг Казахской ССР и Среднюю Азию,
сокращая этим нерациональные перевозки по Оренбургской,
Ташкентской, Томской и Новосибирской железным дорогам.
Кроме того дорога Моинты-Чу значительно улучшает связь
республиканских, правительственных органов с крупнейшими сельскохозяйственными и промышленными областями: Кустанайской, СевероКазахстанской, Карагандинской и Павлодарской. Связь эта из АлмаАты в настоящее время осуществляется окружным путем через
Семипалатинск-Новосибирск-Омск с Петропавловском; НовосибирскОмск-Челябинск с Кустанаем, на что затрачивается 7-8 дней времени.
ЦК КП/б/Казахстана и Совнаркома несколько раз ставили вопрос о
необходимости постройки этой дороги в
г., однако Госплан Союза включил начало строительства этой
железной дороги в 1942 году.
УК КП/б/Казахстана и Совнарком просят утвердить окончание
изыскательских и проектных работ ж.д. Моинты—Чу в 1939 г. с тем,
чтобы в 1940 году закончить строительство этой дороги.
Председатель Совнаркома
Казахской ССР УНДАСЫНОВ
Секретарь Центрального Комитета
КП/б/Казахстана
СКВОРЦОВ
Үлы Отан соғысы басталып, бар мүмкіндік майданға жүмылдырылғанда
мүндай шаруалар өз-өзшен артка ығыса берген. Соның бірі - Мойынты Шу темір жолы. Бірак осы жолдың корлыгын соғыс жылдарында әрлі-
берлі жүрген жолаушы да корді, республикаға көп шығын да өкелді.
Мойынты мен Шудың арасы - 450 шақырым темір жол
косылмағандықтан Қарағандыдан шыккан көмір, темір, астык
Шымкентке Ресей асьш, алты-жеті күн дегенде зорға жетіп отырды.
Соғыс бітісімен Оңдасыновтың қолга алған бір шаруасы осы болатын...
Республика экономикасы үшін пайдалы, халқы үшін аса кажетті
жолдың салынуына тікелей катысы барлығын Нүртас Оңдасынов әр кез
ерекше сезіммен еске алатын. Оның бірін үн таспаға жазып алғанбыз.
Соны сөйлетіп көрелік.
“ - Қолымда Үкімет билігі түрғанда халқыма аса қажетті Мойынты - Шу
темір жолының салынуына септігімді тигізгенімді озім мақтан етемін.
Мен кашанда, қайда жүрсем де халыктың пікіріне, үсьшысьша күлақ
түріп, сүрап жүретін адаммын. Бүл маған жас кезімнен жабыскан әдет.
Сондай бір халықтың тілегі - Қазакстанның Оңтүстігі мен Орталығын
қосатын. Дөлірек айтсак, Шу мен Мойынты арасьш байланыстыратын
темір жолдың қажеттігі болатын. Себебі, ол кезде Алматыдан немесе
Шымкенттен Қарагандыға бару үшін Ақтобе аркылы Ресей асып, алтыжеті күн жүріп жететін болған. Ал, егер Мойынты мен Шу арасы темір
жолмен косылса Алматыдан Қарағандыға тәулікке толмай-ақ жетіп
баруға болады екен. Бүл жөнінде Орталык жакка - Мөскеуге үсыныс
жасап, хат жазып едік, “мүның жергілікті ғана маңызы бар” деп, қыска
қайырылған хат алдык.
Қой, мүны діттеп колға алмаса болмас деп ойладым да, өлгі жолды
қартаға түсірткізіл, Қазакстан Үкіметі атынан СССР Темір жол
министрлігіне хат жазып, сол кездегі министр Ковалевка кірдім. Ол
бірден: “Мемлекеттік жоспар қабылданып кетті, менде басы артык акша
да, техника да жоқ...” — деп, жылай жөнелді.
Мен: “Дорогой мой, мне не нужна твоя техника. И рабочей силы не
прошу. Сен мынаган кол койсан болды” - деймін. Ол маган: “Госплан
конбейді ғой”, - дейді. Мен тагы да: “Сен мынаған кол койып бер, ал
Госпланды көндіру оз міндетім” - деймін. Ақыры кондірдім, министрге
кол койгызьш алдым.
Достар коп, олармен үлкен іс шешерде акылдасатынмын.
7-1129
97
Олар маған: “Бесжылдык жоспар өлі бекітілген жок, Сталин кол койган
жок, жоспар өлі Берияның кольшда. Сондықтан Сталинге баяндалмай
тұрғанда Бериямен сойлес” - деді. Өлгі хатымды ешкімге бермей,
папкама салып алып, Берияға телефон шалдым. Ол бірден: “Ертең сагат
6-ға келе койьщьіз” - деді.
Енді ертеңгі алты болып болсайшы. Таң атпайды, күн батпайды
дегендей, “калай шешер екен?” деген кобалжу көңілге маза берер емес.
Әйтеуір, сагат бес болды-ау. Мен өмірімде бір-ак жерге кешігіп барган
адаммьш, ол академик Комаровка... Содан Кремльге келіскен сагат 6-га
бармак болып бір сағат бұрын киініп жатыр едім, Берияның көмекшісі
телефон согып: “Ол кісінін; колы тимей жатыр, ертен сағат 6-ға келсін”
дегені бар емес пе?! Жүрегім су ете калды. Амал канша, тагы да
кобалжу, переживание, тағы да күту. Ертеңгі сагат 6-да болды. Тағы да
өлгі көмекшісі: “Бүгін де колы тимей калды, ертең өзі хабарласады” деді. Мөселе киынға кетті, қой бүлай он күн отыруға болар деп, іштей
күлазыңқырап телефонды койдым. Артынша Берияньщ өзіне телефон
соктым. Бірден ол:
Ты долго будешь? - деді.
Я не могу здесь находится долго. У меня остался только один этот
вопрос. Меня самолет ждет.
Какой вопрос у тебя? - деді бірден.
Сол-ак екен, телефонмен Мойынты - Шу мөселесін агыта жөнелдім, ол
екі аралыкты темір жолмен коссак республикаға кыруар каржы
өкелетінін, экономика көтерілетінін, халықтың арлы-берлі қатынасына
өте қолайлы екенін баса айттым. Телефонда менің баяндауымды
үндемей тьщдап түрған Берия:
—
Ты сейчас же пришли этот документ моему помощнику. Можешь
считать Мойынты - Шу у тебя в кармане, можешь сейчас же выезжать
домой к себе, - демесі бар ма. Әңгімені өбден пісіріп алайын деп
ойладым да:
—
Я могу в ЦК и Правительство Казахстана докладывать, что
Мойынты - Шу в плане пятилетки?
—
Сколько угодно!
Содан рақметімді жаудырып, куанышым койныма сыймай Алматыга
кайттым.
Он торт күннен кейін бекітілген жоспар келді, он миллион сом ақша
бөлініпті. Эрине, ондай күрылыс үшін бүл аз, бірак біздің сүрауымыз да
солай болатын. Біз бүл күрылысты
“хальщтык” деп жариялап, республиканьщ ішкі резервін, каржысын
жұмсау аркылы салмак болғанбыз.
Содан жұмыс басталып та кетті. Мойьшты - Шу темір жолын “бүкіл
халыктык күрылыс” деп жарияладык. Құрылыс жүмысын бакылайтын
республикалык комитет күрдык. Оган сол кездегі менің орынбасарым
Дінмүхамед Қонаев төрага болып тагайындалды. Бүдан кейін мүндай
штаб облыстардан, аудан, ауылдардан күрылды. Қүрылыска катыскысы
келген колхозшылар өте көп болды. Неге? Сенен себебін сүрап
отырмын, балам! Неге?
Жақсы жалакы берілген болар...
Колхозда оларга еңбекақыға астық, үн, қант кана беріледі, акша
берілмейді ғой. Ал күрылыска катыскандар күндегісін күнде акша алып
отырды. Онымен коса мата, киім-кешек, түрмыска кажет заттар
күрылыс басында сатылды. Мүндай акшаны бүрын көрмеген оларды
сегіз сағат жүмыс істеудің орнына енді үйықтата алмадық. Өмірінде
колына акша үстап көрмеген колхозшылар ерекше ынтамен жүмыс
істеді.
Содан, бір апта өткен соң касыма орьшбасарым Қонаевты жөне облыс,
аудандардан күрылған “халыктык күрылыс” штабьшың бастьщтарын,
атқару комитетінің төрагаларын ертіп басталған күрылысты көруге
келдік. Келсек жүмыс қайнап жатыр, күж-күж адам. Қарасам
жүмысшылардың үсті-басы шаңнан көрінбейді, көздері гана
жылтырайды. “Бүл калай?” деп сүрасам, жуынуға су жоқ, ауыз судың
өзін отыз шакырым жерден өкеліп отырмыз дейді. Сонда караңыз,
олардьщ бет-жүзі бір апта бойы су көрмеген. “Жок, бүлай болмайды” деп шепггім. Кешке карай сонда конатын болдьщ. Тез арада жеке үй
тігілді. Байкаймын бір баглан сойылып, анадай жерде казан кайнап, ет
бүлкілдеп пісіп жатыр. Менің бала кезден сойылған малдан сүйіп
жейтінім ішек-карны, сосын көрі жілік кана болатын. Ал, ана жакта бір
казан ет асылып жатыр. “Кешке, осы тамакка аксакалдар мен еңбек
озаттарын жинаңдар” - деп, орынбасарым Қонаевка тапсырма бердім.
Кешке он-он бес еңбек озаттары, арасында үш-төрт аксакалы бар,
бөріміз шай іпггік, өңгімелестік. Қандай тілек- талаптары барьш
кысылмай айтып, сүрауларьш өтіндім. Сонда бөрінің айтары “су жокка”
келіп тіреле береді.
Кешікпей ет те келді. Балам, саган өтірік, маган шьш өлгі ет желінгенде
жер сілкінгендей болды. Баягы “Айман-
Шолпан” спектакліндегі Көтібарды көріл пе едің, сол елестеді менің көзіме.
Күні бойғы жүмыстан карындары әбден ашкан...
Сорпа ішіліп, шай өкелінген соң олардан өзім өңгіме сүрай бастадым.
Бүрын бүл жерлерде кімдер отырған, білетіндерің бар ма? - дедім.
Көшпенді қазактар отыратьш, тек жазда ғана, ал кыста қыстауларьша
көшіп кететін, - деді, бір аксакал.
Сонда ол көшпенділер малдарьш мына аптап ыстыкта қайдан, қалай
суарыпты? Ау, неге білмейсіңдер, аспаннан түскен жоқсыңдар ғой, - дедім.
Жиналған жүрттан жауап болмаған соң: - Әрбір ауыл күдық қазып алатын,
өздеріне де, малына да жететін. Сол ескі қүдықтьш орнын, бүлак көздерін
неге байкастап көрмедіңіздер, - дедім, аксақалдарға қарап.
Ой, Нүреке, бүл жерде 300-400 метр тереңдікте ғана су бар, гелогтар
солай деген... - деді бір жігіт.
Геологы жоқ қазақтар баяғыда күдықты қалай қазьшты? Қазір
геологтарға айтсаң біз картасын сызуымыз керек, су көзі кайда, кандай
тереңдікте жатыр, оны анықтау керек, тағысьш тағылар, өңгіме көбейе
береді. Ол мөселелерді шешу сосьш жылдарға созылады. Ал, су бізге бүтін,
дәл бүтін керек! Не істеу керек, сол үшін? Ақсакалдар не істейміз? - дедім,
оларға карап. Бөрі үнсіз. Сосын:
Қүдық қазу жайын білетін бригадир тағайындалып, бригадалар
қүрылсьш. Қанша адам керек болса да, берілсін. Су жакыннан шыкса үш
мың, тереңнен шықса бес мың сом берілсін. Ақшаны өркімнің еңбегіне
қарап, баршаның келісімімен, бригаданың өзі бөледі, - дедім де, ертеңіне
қүрылыс барысьш көру үшін өрі карай - Мойьшты жакты бетке алып жүріп
кеттік.
Жүз шақырым жүргенде бүрын бір байдың жайлауы болған бүлаққа кезіктік.
Жайқалған жасыл желек, айнала ағаш, бүлақ бүлкілдеп ағып жатыр. Біз де
сол жерде тоқтап, жуынып-шайынып рақаттанып қалдық. Бүлак басында
пионер лагері бар екен, сол күні сонда қондық. Ертеңіне салынып жатқан
темір жолдың екінші жағына етіп, кері қайтып келеміз. Балам, білесің бе,
көрмегенге өтірік, ал, өз көзіммен көрген маған шындық, темір жол салуға
келген өр аудан екі-үш қүдықтан өздеріне қазьш алған, суды ішіп те жатыр,
төгіп те жатыр, жуынып та жатыр, не керек, халық суға бір түннің ішінде
қарык болыпты да калыпты.
Қазак барлык уакытта өзен-көл жағаламаған. Шөбі шүйгін болса болды,
бетпактың даласы болса да малынын соңьгаан ере берген. Қүдык казу
аркылы жер астының мол, мүздай, дәмді суын пайдаланған. Бүл жөнінен
қазактың ©зі геолог па дерсің! Бүрьга өзен-көлдің арнасы болған жерді
тауып, өйтпесе, көзі көміліп қалған бүлақты аршып, қүдықты солардың
табанынан қазатын болған ғой. Тіптен Қызылдың қүмыньщ ішінде де,
шьвдьфауға шеген салып, су шығарған бабаларымыз, мал-жанын солай
сақтап, тіршілікті жалғастырып отырған емес пе?! Сол бабаларымыздың
амал-айласын кажетімізге жаратып, біз де бір марқайып түрмыз.
Содан көмекшілеріме тапсьфма бердім, канша күдьщ қазылған, оньщ
қаншасы таяз, қаншасы терең, ақшасын есептеңдер деп. Сөйтсем, бір түнде
94 мың сомға күдык қазылыпты. Сол күні Бірлік темір жол станциясының
бастығының машинасымен екі-үш жігітті рүқсат кағаз беріп, Шудьщ
банкісіне жіберіп, ақшаны алдыртьш, көзімше қүдықшыларға таратқызьш
бердім.
Соғыстан кейін өлі ешнөрсеге жарып болмаған, түк көрмей отырған халық
қой, қүрылысқа катысып, ақша тауып, еңбекақының біразына мата, қант, шай
алып, бір мезгіл қарық болды да қалды. Жарты жылдың ішінде өлгі Орталық
бюджеттен сүрап алған он миллион сомымызды игеріп, қара күзде елді келесі
көктемге дейін ауылдарына қайтардық.
Содан Мойынты-Шу темір жолы үш жылдың ішінде республиканың өз
қаражатымен, айналайын, халықтың күшімен бітті. Бүрын Алматыдан
Қарағандыға бару үшін Новосибирскіні айналып, алты-жеті күн жүретін
халык Шу арқылы он сеғіз сағатта жететін болды. Сөйтіп, Мойынты- Шу
темір жолы Қазақстан мен Орта Азияны, Ресейді, өз республикамыздың
Оңтүстігі мен Солтүстігін қосатын күре тамыр жолға айналды.
Міне, балам, Мойынты - Шу темір жолы менің Совнарком болғандағы
омірімнің бір белесі. Ол күндер менің санамда дөл бүгінгідей сайрап түр”.
Оңдасыновтың ел басқарудағы іскерлігі қандай, халыққа деген
жанашырлығы, қамқорлығы, үйымдастырушылык қабілеті, ел тарихьга,
түрмыс-төжірибесін білетін біліктілігі қай дөрежеде... тағысьш тағылар,
толып жатқан сүрақтарға бір ғана оқиға, жағдай үстінде жауап алғандаймыз.
Осылай, Үлы Отан соғысы жеңіспен аяталғаннан кейін Қазакстан
еңбекшілері бейбіт күрылысқа оралған. Қазақстан Үкіметі өзінің бар ісжоспарын халық шаруашылығы мен мөдениетін өркендетуге бағыттады.
Республиканьщ ауыр өнеркөсібін өркендетуге едөуір қаржы бөлінді, егіс
көлемін үлғайту, егіннің шыгымдылығын арттыру, мал басын өсіру көзделді.
Жеңіл жөне тамақ өнеркөсібі өркендеді. Петропавлда “Комсомолка” тігін
фабрикасы, Шымкент мақта-жіп иіру фабрикасы, Гурьев пен Қарағандыда
жаңадан ет комбинаттары салынды.
Қарағанды металлургия зауытының, Екібастүз бассейніндегі көмір разрезінің
қүрылысы аяқталды...
Қысқасы, Қазақстан Республикасы халық шаруашылығьш дамытуда Одақ
бойынша алдыңғы қатарға шьщты. Ал, онда ел Үкіметінің, Оңдасыновтың
үлесі жок деп ешкім де айта алмас.
Ш. Білімді ел — биік ел
деген нақылды Нүртас Ташкентте, институтта оқьш жүргенде, қазақ
өдебиетінен сабақ берген үстазы Мүхтар Өуезовтен мың бір қайтара естіген.
Диқаншының баласы - танымы да диқаншылықтан аспаған, сауаты
өптиектен, білімі - Қүдай біреу, Пайғамбар оның қүлы” деғеннен артыққа
өресі жетпеген Нүртас үшін Әуезов кемеңгердің кемеңгеріндей көрінетін.
“...Өуезов арқылы біз өлем өдебиетінің небір інжу- маржанынан сусындап, өр
елдің қилы-қилы тарихымен таныстық. Көңіліміздің көкжиегі кеңейді. Әр
сабақ сайын үстазымыз: “білім, ғылымсыз - даму жоқ, басқа хальщтардан
қалмау үшін оқу керек балалар, оқу керек, ғылым керек...” - дегенді күн
сайын қайталаудан жальщпайтын, ” - дейді, Оңдасынов үстазы жайлы. Ал,
даньннпан Абай: “Естілердің айтқан сөздерін ескеріп жүрген кісі өзі де есті
болады” - дейді. Естілігі болар, Оңдасьшов билік басьша келген күннен
бастап Абай арманын, Мүхтар мүратын іс жүзіне асырсам деген қайраткер
болды. Ол — білім, ғылым, өнер, мөдениет саласында қазақ халқын бір
сатыға көтерген нағыз жанашыр басшы.
Сол Өуезов тағы да сол кездерде былай дейді: “Түбінде қазақ жүртының
басынан өлденеше төңкеріс өтер. Бірак іс
басында жүрген азаматтардың, сол замандардан белгі болып қалмауы үят.
Қолдан іс келетін заманда елдің бір тілегін орындай алмау — үят іс. Істейтін
уакытты сөзбен өткізсек, караңгы елдің алдьшдагы міндетімізді сөз деп
үкканымыз, одан баска жауапқа орьш да калмайды.” Бүл Әуезовтың колында
бнлігі бар ел кайраткерлерін кайраған, үятын ояткан халі еді. Қайтсін! Ел
ішіндегі сауатсыздыкты жою ашы ішекше жиырма жылға созыльш, берекесіз
больш бара жатса.
Естілігі болар, үстаз сөзінің паркын тез түсініп, елдегі сауатсыздьщты
түкігілікті жоюды қолға алды. Ол сол кездегі партияның да басты саясаты
болатьш. Жалпыға міндетті оку жүйесі енгізіліп, балалардың бәрі окуға
тартылды. Мектептер көбейді, ересектерді оқытатын үйірмелер ашылып,
жүмысы жанданды. Соның нөтижесінде 1939 жылы жүргізілген халық
санағы бойынша, Қазакстан халқының 76,3 пайызы сауатты болды.
Халыктың сауатты- лығы жағынан Одақ көлемінде бүрын соңғы жағында
жүрген Қазақстан Республикасы 5-орынға шықты. Осыдан- ақ, атқарылған
шаралардың, іс-өрекеттердің қандайлық дөрежеде болғанын аңғару қиьш
емес.
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің Бюро мүшесі ретінде ол, ең
алдымен мөдениет мөселелеріне жауапты болды. Қырғын соғыстың
қиындықтарына қарамастан, Қазақстанда көптеген өнеркөсіп, мөдениет
объектілері салына берді. Нақ Оңдасыновтың қолдауымен, қажет болған
жерінде талап етуімен дөл сол соғыс жылдарында Қазақ Мемлекеттік
консерваториясы, Шет тілдер институты, Одақ бойынша дара оқу орны Қыздар педағоғика институты, Дене төрбиесі институты, Шымкент
технология институты, Қарағанды мен Семей медиңина институттары,
Қарағанды кен институты жөне барлық облыс орталықтарынан дерлік
педагогика институттары ашылды.
Дөл осы кезде латын әрпінен орыс өрпі—кириллиңаға көшуге тура келді.
Амал жоқ “Орталықтан” келген бүйрық солай. Әйтпесе, латьш өрпімен
сауатьш ашып, білімін көтеріп қалған көпке басқаға ауысу оңай болған жоқ.
Үкімет жаңа өріпке көшудің де жүмысын жақсылап жүргізіп, аз уақытта оны
да аяқтайды. Мынау соның басты қүжаты.
Жаңа әліпбиге көшу ісіне нақты басшылық жасау және ол жөніндегі
шараларды жүзеге асыру үпгін Үкімет комиссиясын үйымдастыру туралы
Қазақ ССР-ы Жогарғы Кеңесінің V сессиясы кабылдаган “Қазақ жазуын
латыншаланған түрінен орыс графикасы негізіңдегі жаңа өлілбиге көшіру
туралы” Заңның 4-бабына сөйкес, Халық Комиссарлары Кеңесі Қаулы етеді:
Жаңа әліпбиге көшу ісіне нақты басшылық жасау және ол жөніндегі
шараларды жүзеге асыру үшін Н.Оңдасынов жолдастың төрағалығымен,
қүрамында комиссия мүшелері Я.Яважник (ҚК(б)П ОК), И.Шәріпов (ҚазССР
ХКК), Г .Бүзырбаев (ҚК(б)П ОК), М.Өбдіхалықов (ағарту халкомы),
С.Баишев (“Соңиалистік Қазақстан” газетінің редакңиясы), И.Ф.Киселев
(ХКК жанындағы баспасөз жөне баспалар істері жөніндегі баскарма),
Л.М.Резник (Казполиграфтрест), Ө.Серсенбаев (Қазақ мемлекеттік баспасы),
С.Кеңесбаев (тіл маманы), С. Аманжолов (тіл маманы, ҒА-ның Казфилиалы)
бар Үкімет комиссиясы күрылсын.
Қазақ ССР Халық Комиссарлары
Кеңесінің Төрағасы
Н.ОҢДАСЫНОВ
Қазак ССР Халык Комиссарлары
Кеңесінің Іс басқарушысының
орынбасары
Н.СОЛОВЬЕВ
Қазақстанда жалпыға бірдей міндетті оку ойдағыдай жүргізілді, мектеп
жасындагы балалар жүз пайыз- оқуға тартылды. Жалпы білім беретін 19
мыңдай мектеп, 125 техникум мен арнаулы оқу орны болды, бүларда 1,5 млн.
адам оқыды. Жастардың жоғары оку орындары мен техникумдарға окуға
түсу ынтасы есті. Қазакстанда 1941 жылы жоғары оқу орындарының саны
20-ға жетіп, оларда 10,5 мың студент оқыды. Бүрынғы көшпенді қазақтың
балалары аз уақыттың ішінде: инженер, мүғалім, дәрігер, техник ...
мамандықтарын меңгеріп, халық шаруашылы- ғының әр саласьша аттанып
жатты.
Ал, Қазакстанның жеке Ғылым Академиясын кұру, Үкімет баснн>ісыньщ
алғанщы күннен арманы болған. Дәл осыған орай Оңдасыновтың өзі:
байкап қарасам, Орталық Ғылым Академиясыньщ Қазақстан бөлімшесінде
қазак ғалымдары жоқтьщ қасы, бәрі дерлік басқа үлттьщ өкілдері. Олардың
өзі ана жер, мына жерден жүмыстан шығып калғандар. Оның бөрін біліп
отырмыз. Бөлімшенің бастығы күнім өтсін деп отырған бір адам, Қазакстан
өссін деп отырған ол жоқ. Түскен хат, арыз- шағым, үсыныс болса бөрін
папкеғе салып Орталық Ғылым Академиясының президентіне жібереді. Ол
колынан келсе жауабын береді, келмесе, сол күйінде сонда аяқсыз қалып
жатады. Енді не істеу керек? Қазақстан ғылымын көтеру үшін өз
ғалымдарымыз болу керек. Оны қайдан табамыз? Әлғі ғалымдардың бірде
бірі КСРО Ғылым Академиясына мүше де емес екен. Республика ғылымы
жеке қүрыла қалған жағдайда оған жетекші болып, істі үйіріп өкете коятын
адамды тағы да көре алмай түрмын. Ғалымдардың тізімін алып, сараптап
шықтым, кейбірімен өңгімелестім де. Көңілім ешкімге түрактамады.
Бір күні ойыма біраз бүрын “Социалистік Қазақстан” мен “Казахстанская
правдадан” мақаласын оқыған Қаныш Сөтбаев деген түсе кетті. Өзіме
мақаласы, тың ойлары, идеялары өте үнаған еді. Мақаласын сақтап та койған
болатынмын. Орынбасарларыма тез Сөтбаевты табьщдар дедім. Олар тапты.
Ол Жезказғанда геологиялық экспедиңияны басқарып, далада жүмыста екен.
Өзім Мөскеуге жүрейін деп жатқан болатынмын. Сөтбаевтың сонда келуін
өтіндім.
Сөйтсем, Сөтбаев “Алашорданьщ мүшесісің” деп, кай күні, қай сағатта алып
кетер екен деп, көңілі күпті болып жүргенде: “Сізді Совнарком Оңдасынов
шақырады” дегенде ойланбастан Мөскеуге тартқан ғой. Оны маған
кездескенде өзі айтып, ризашылығын білдіргені бар.
Содан екеуміз Мөскеуде, Қазақстанның түрақты әкілеттілігінде кездестік,
өңгімені төтесінен бастадым:
- Қазақстанның ғылымын қолға алу керек. Үлттық ғылым докторларын,
кандидаттарын өсіріп шығару кажет. Конкурс үйымдастырып талантты
жастарды аспирантураға қабылдаған жен. Ал қаражат жөнінен қам жемеңіз,
мен осы орында отырғанда ол жағынан таршылық көрмейсіз.
Менің үсынысыма Қаныш куанбаса, қарсыльщ білдірген
жоқ. Содан өрі қарай не істеу керектігі жөнінде екеулеп жоспар құрдық.
Енді филиалга бастық болу үшін Орталық Ғылым Академиясына мүше болу
керек. Оны калай шешеміз? Академияның президенті академик Комаровпен
сөйлесу керек болды. Телефон соғып, ертеңіне-ақ Комаровтың қабылдауына
баратын болдық. Мен өмірімде кездесуге кешігіп барған адам емеспін.
Өзімнің, өзгенің уакытын алғанды үнатпаймын. Бірақ, біріннгі рет өмірімде
Комаровқа кешігіп бардым. Дәл шығар алдында Кремльден, бастықтардың
біреуі телефон соқты да, бір мөселеге келісе алмай үзақтау сөйлесіп түрып
қалдым. Оған менің уақытым жоқ еді деп айта алмаймын ғой. Сөйтіп, бес
минут кешігіп барсақ, шалдың ашуы бетіне шығып, қып-қызыл болып,
бүртиып отыр екен.
Что Вы, товарищи, думаете здесь бездельники сидят? Сосын мен
айттым:
Извините, пожалуйста, мы тоже не бездельники. Я только хотел перед
Вами извиниться. Меня задержал звонок из Кремля, как хотите наказывайте,
я полностью признаю свою вину.
Содан кейін сөз басталып кетті.
Қазақстан ғылымын көтеру керек екенін, оған көмек кажеттігін айта келіп,
Қазақстан түгілі Орта Азиядан Орталық Ғылым Академиясына бір мүше
жоқтығын, соны ақылдаса келгенімізді айттым. Шал бірден жүлып алғандай:
Кімің бар? - деді.
Мен де іле:
Сөтбаев бар, нағыз академик болуға лайықты, - дедім де толық
таныстырып шықтым. “Бүдан артық кім керек Сізге?” - деп қоямын. Сөйтсем
шал:
Сендер ақылдасуға келдіңдер ме, өлде талап етуге келдіңдер ме? дейді.
Әрине, ақылдасуға келдік, талап ететін болсақ арнайы Үкімет атынан
хат жазып, пошта аркылы жіберіп отыра берер едік. Хат жіберудің алдында
өзіңізбен өдейі ақылдасуға келдік, - дедім. Қанышта үн жоқ, тыңдап отыр.
Онда менің ақылымды тыңдаңдар. Жаңағы сендер: келісіп келдік,
“Қолдаймыз Сәтбаевты” - деген геология бөліміндегі шалдардың сөзіне мен
сенбеймін. “Миымды ашытішй аулақ жүрсін” - деп, уөде бере береді олар, ал,
жеме-жемге, дауыс беруге келгенде тайқып шығады.
Сондықтан, ақыры менімен ақылдасуға келген болсаңдар, енді
мені тындандар. Мен бірден академиктікті емес, Ортальщ Ғылым
Академиясына корреспондент-мүше болуды, оған өз дауысымды жөне
баскалардың дауыс беруіне уөде бере аламын, - деді.
Мен орнымнан атып тұрып Қанышты кұттыктап жатырмын.
Содан, Орталық Комитет пен Үкімет атынан СССР Ғылым
Академиясының Қазақ филиалындағы Геология ғылыми институтына
директор болуға шақырдым. Ал, 1942 жылы Орталық Ғылым
Академиясы Қазақ филиалының төрағасы болып тағайындалды. Әрі
қарай мен Қаныш ісіне араласқан емеспін. Араласқаным, айтқаным
сол: “қаражаттан қам жеме” болды.Ол 1943 жылы СССР Ғылым
Академиясыньщ корреспондент-мүшесі, 1946 жылы толық мүшесі
болып сайланды. Орталыққа мүше болған Орта Азиядан тұңғыш ғалым
Сәтбаев. Ол өзі де соған лайықты болатын. Өте жан- жақты, білімді,
парасатты, үйымдастырушыльіқ қабілеті зор адам еді...” - дейді.
Осыдан кейін-ақ ата-баба айтып кеткен: “Адамның қасиеті өзінде
емес, сөзінде” - дейтін, қасиетті қара сөздін қағидасына қалай
тоқтамассыз. Бір мақаласын оқьш, яғни, сөз саптасынан саңлақ
Сөтбаевты танып, оның талантын халық игілігіне жарата білген
Ондасыновты “Көреген басшы, шьш жанашыр көсем” - деп айтпасаң
әлгі қасиетті қара сөздің атасы өлгелі түр.
Сол Сөтбаев Үлы Отан соғысының алғашқы күндерінен бастап
республиканың әнеркөсіп орындарының жұмысын қорғаныс ісіне
жұмылдыруға бар күшін салып, қызу кіріскен қайраткер ғалым. Ол
әуелі ©неркәсіпті стратегиялық шикі- заттармен қамтамасыз ету үшін
республикада жүмыс жүр- гізіп жатқан барлық геологиялық
мекемелерді біріктіру керектігін Үкімет алдына мөселе етіп қояды.
Мүндай шешім - Жезқазған, Жезді-Қорғасын, тағы басқа Қазақстан
зауыт- тарының үздіксіз жұмыс істеуін тез арада қамтамасыз етті.
Жөне Сөтбаев Атасудың темірін, мысын, қорғасынын,
Атбасардың мысын, Торғайдың бокситін жедел барлап игеру
қажеттігін, қара металлургия индустриясын көтеру керектігін ұсынды.
1941 жылы Сөтбаев Үкімет комиссиясы- ның қүрамында
Қазақстандағы қара металлургияның түңғышы -Теміртаудағы алып
комбинаттың қүрылысына араласты.
Болатты корыту үшін ең керекті заттың бірі - марганең. Кеңес
ОдағындазЕъі марганец өндіретін жалғыз Никополь кеніттті жау
колында калды. Мемлекет алдында маңызы зор проблема туды. Оны
Сөтбаев шеіпті, марганецті Жездіден тапты. Бүл Үлкен Жезқазғанның
өрлеуіне әкелді.
1943 жылы СССР Ғылым Академиясының президенті академик
В.Л.Комаров басқарған Уралдың, Батыс Сібір мен Қазақстанның
қорларын соғыс мүддесіне жүмылдыру мақсатымен СССР Ғылым
Академиясының комиссиясы қүрылды. Қүрамына еліміздің аса
көрнекті ғалымдары — академиктер А. А.Байбаков, И.П.Бардин,
К.А.Скочинский,
В.А.Обручев,
Л.Д.Шевяков,
В.Н.Образцов,
Э.В.Брицке,
Д.Н.Прянишников, В.И.Вейц және басқалар енген бүл комиссия, СССР
Ғылым Академиясы қазақ филиалының ғалымдарымен бірлесе отырып,
Қазақстан халық шаруашылығының негізгі салаларының, көмір
өнеркөсібі, түсті металлургия өндірісінің қуатын арттыру жолдарын
белгіледі. Осы ғалымдардьщ бел ортасында Сөтбаев та жүрді, олардан
көп жәйтті үйренді, достасты, өзінің ғалымдық қабілетін,
үйымдастырушылық қасиетін танытты.
Осы кезде Үкімет басшысы Оңдасынов, “темірді қызған кезінде
соқ” дегендей, үлкен ғалымдар арасындағы Сөтбаев беделін байқап,
талайдан бергі мақсаты - жеке Қазақ ССР Ғылым академиясын қүруды,
соған қамдануды тапсырады. Сөйтеді де өзі, Бурабайда жатқан бір топ
ғалымдарға арнайы барады. Ол жөнінде өзі былай дейді:
“СССР Ғылым Академиясының Президиумы Сверд- ловскіде
болғанмен, академиктердің көбі Қазақстанда - Бурабай мен Алматыда
болды. Бірде арнайы сол акаде- миктерге, ішінде Комаров бар, сәлем
беруге бардым. Көзбен көру мен естудің арасында айырмашылықтың
көп болатынын өмірдің өзі талай тоскан алдыма. Маган жеткек хабар
бойынша, ғалымдардың жагдайы жақсы болатын. Жоқ, барсам талай
шаруа қордаланып, проблема көбейіп түр екен. Бастысы — ғылымизерттеу жүмыстарын жүргізуге қолайлы жағдай жасадық. Ас-су,
түратын жерлерінің мүқтаждарьш шенггік. Осыны базыналай түрып,
кетерде: “Қазакстанда ғылым докторлары мен өздеріңіздей
академиктердің көбеюіне көмектесіңіздер...” — дедім.
СССР Ғылым Академиясы мен Қазақстан Үкіметінің бірнеше
жыл іске асырған шаралары республикада ғылым ошағын орнатуға
мүмкіндік өкелді. Академияны
ұйымдастыру - сол уақыттарда- халық шаруашылығы
тұрғысынан да, саяси маңызы жағынан да республика алдында тұрған
басты максаттардың бірі болатын. Республика Үкіметінің тапсыруы
бойынша Қазак ССР Ғылым Академиясын құруға орай орасан зор
дайындық жұмысы жүргізілді. Ол үшін Мемлекеттік комиссия
қүрыльш, оның Төрағасы Нүртас Оңдасынов, орынбасары: Николай
Александрович Скворцов, Жұмабай Шаяхметов, Қаныш Сәтбаев больш
бекітілді. Комиссия - он сегіз адамнан тұрды. Үкімет қабылдаған бұл
қаулы Орталық мұрағатта бар (қор №1137, тізбе № 10, іс № 8).
Қазақ ССР Ғылым Академиясын құру барысьшда Мөскеу мен
Ленинград және еліміздің басқа қалаларынан Қазақстанға уақытша
қоныс аударған ғалымдар баға жетпес көмек көрсетті. Соғыстың жүріп
жатқанына қарамастан жиырма төрт адам СССР Ғылым Академиясына
докторантураға жіберілді. Соғыс аяғында бөлімшеде тоғыз жүзге жуық
маман он бес ғылыми-зерттеу институтында жүмыс істесе, олардьщ
алтауы
СССР
Ғылым
Академиясының
академиктері
мен
корреспондент-мүшелері, жетпіс доктор мен профессор, екі жүзге
жуық гылым кандидаттары, үш жүз елу кіші ғылыми қызметкерлер
болды. Бүл жерде “бүлақ басында” түрған - Үкімет басшысы
Оңдасыновтың мемлекеттік дөрежеде қолдауын, ғұлама ғалым
Сәтбаевтьщ ұйымдастарушылық қабілетін ұмытуға болмайды.
Соғыс біте салысымен, қырық бесінші жылдың қазан айында
КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің төралқасьшда талқыланып,
Қазақстан Ғылым Академиясы құрылсын деген шешім шығарылды.
Республика Академиясының ресми түрде ашылуы 1946 жылдың
бірінші маусымында болып өтті. Міне, бұл - қазақ халқының ғылымы
мен мөдениетінің биікке шыркап шыққандығын көрсететін үлкен саяси
маңызы бар тарихи оқиға еді.
Оңдасыновтың тапсыруымен белгілі архитектор А.В.Щусевке
Қазақ ССР Ғылым Академиясының бас ғимаратының жобасын жасау
керектігі тапсырылды. Ол көпке созбай, бүгінгі Алматыға көрік беріп
түрған Ғылым Академиясының жоспар-жобасын өз командасымен
жасап, Оңдасынов алдына өкеп қойған. Енді сол ғимараттың іргетасы
қаланғанда Үкімет басшысы Оңдасынов: “Қазак ғылымы күмістей таза
болсын!” — деп, ырымдап күміс тиын шапщанын көрген талай
ғалымдардан естігенбіз.
“Қиыншылык үстіндё жақындасқанның, достаскакньщ қадірі
айырықша болады екен. Соғыс кезінде Отанның қажеттерін өтеу
жольшда бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығарып, бір мақсатта
жүмыс істеген СССР Ғылым Академнясы өзіміздің үйіміздей, оның
президенті Владимир Леонтьевич үлкенімізге - аға, кішімізге - ата
болып кетті. Олармен жиі кездесіп түрмасақ, сағьшатьш болдық. Олар
Мөскеуге қайтар кезде Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті мен
Қазақстан Үкіметінің атына ризалық алғыстарын айтып, шын
сүйіспеншіліктерін білдірді” - дейді Нүрекең. Сол хаттың бірін біз
Орталық мүрағаттан кезіктіріп едік:
Қазақ ССР Халық Комиссарлары Кеңесінің Төрағасы
Н.Оңдасынов жолдасқа
Аса қадірлі жолдас!
Сізге жөне Сіз арқылы Қазақ ССР Үкіметіне Алматы қаласында
түрған кезімізде маған жөне менің серіктеріме көрсетілген ерекше
мейірбан қабылдау үшін терең алғысымды білдіруге мархабат етіңіз.
Қазақстанның ресурстарын қорғаныс мүқтажына жүмылдыру
жөніндегі біздің бірлескен жүмысымыз таяу уақытта өзінің игі
нөтижелерін беріп, ата жауымызды тезірек талқандауға жөне Қазақ
Советтік Социалистік Республикасының халық шаруашылығы мен
мөдениетінің бүрынғыдан да қарыштап дамуына жөрдемдесетіндігіне
иманым көміл.
Ілтипатыңыз бен қамқорлығыңыз үшін Сізге тағы да алғыс
айтып, шын жүректен өзіңізге денсаулық, толайым табыс тілеймін.
Сізгериясыз адамВ. ЕОМАРОВ.
Сощы сөзге көңіл аударыңыз. Атақ-лауазымы өлемге аян
академик мүндай сөзді кез-келген жерде айта бермесі анық. Бірақ ол
Оңдасьшовқа айтқан. Айтқызған қандай күш!?
Ел басына қаншама ауыртпалық түссе де, одан шығар жолды сол
ғылым, білімнен көрген көреген басшы жоғары оқу орындарын ашуды
тоқтатпады. Қайта қиыннан қиыстырып жол іздеп, елдің білімін,
сауатын ашуға жағдай жасай берді.
Қиыннан қиыстырған емей немене, соғысқа кеткен мүғалімдер
орньш толтырмақ мақсатта, өрі ауылда бүйығып
жаткан кыз балаларды білім, ғылымға тарту ниетшде Кеңес
Одағы бойынша бірде-бір республикада жок Қыздар педагогика
институтын ашуды өуелі өзімізде, Орталык Комитет алдына мөселе
-
етіп кояды. Қолдай койғандар көп болмады. Бірак оған Оңдасынов
аспай-саспай, ашуға баспай, өзінің өдеттегі байсалды мінезімен мұндай
оку орнының болашақ үшін қажет екенін, үстазы Мүхтар Өуезовтен
жиі еститін: “...Ал қазақ мешел болып қалам демесең, тағылымыңды,
бесігіңді түзе! Оны түзеймін десең, өйелдің халін түзе!” - деген сөзін
айтып барып тосылтқан.
Ал, Мөскеуде, Орталық Комитетте: “қыздарды бөліп оқыту деген
қайдан шыққан” деп, шатынап, шатқаяқтағандарға да Оңдасынов тура
солардың алдында докторлық диссертаңия қорғап түрғандай үлттық
дөстүрімізге, сана-салтымызға талдау жасап, оқу-тоқуы ықылым
замандардан бар басқа мемлекеттерде де мүндай үрдістің барлығын
базына ете сөйлеп, олардан да рүқсат алып келген. Әрине, оны қазір
біреу біліп, біреу білмейді.
Білетініміз - ашылғанына жарты ғасырдан асқан сол ЖенПИ-ді
бітірген қазақтың мыңдағын қыздары сонау- сонау шалғайда жаткан
ауыл, аудандарға барып, кара домалақ балаларға сабақ беріп, елдің
білім, мәдениетін көтеріп, “бесігімізді түзеп” келе жатқандығы.
Бірде-бір әріптесім ЖенПИ-ді аштырған Шаяхметов екен деп,
білмейтінін білетіндей шеберлікпен, шалқып пікір айтып түр. Сосын
біз жоғарыдағы білетіндерімізді айттық. Ол түсінгендей болды. Бүл
жерде біз Шаяхметовті кеміткелі емес, Оңдасыновты арашалап түрмыз.
Естігенін, білгенін айтпаса, осындайда арашаға жарамаса тірінің
парызы не сонда!? Ал, Шаяхметовтің Қазақстан үшін атқарған еңбегі
ерен, оны тек зерттеу, анықтау, сосьш халыққа, бүгінгі жаска артықкемін бүқпантайламай, сипай қамшыламай жеткізу керек.
ЖенПИ ашылғанда Шаяхметов әлі Бірінші хатшы емёс болатын.
Бүның бөрі сіз бен біздің арамыздағы сөз, енді тарихтың өзін —
қүжатты сөйлетейік.
20желтоқсан, 1944 ж №25-3
ССР Одағы Халық Комиссарлары Кеңесі
Төрағасының орынбасары Вознесенский жолдасқа
Қазақ Республикасьшда 1944-1945 жылғы оқу жылына дейін қазақ қыздары
арасынан педагог кадрлар даярлау өдеттегі ретпен, орта жөне жоғары
педагогикалық оқу орындарьшда жүргізіліп келеді.
Ауылдьщ жерлердегі көптеген казак орта мектептерінің педагогикалық оку
орындары бар қалалардан тым шалғай жатқаны қазақ қыздарын
педагогикалық училшцелер мен жоғары оқу орындарына тарту ісін
қиындатып отырды.
Қазақ қыздары қатарьшан білікті педагог кадрларды ойдағыдай даярлау
мақсатында ВК(б)П Орталық Комитеті 1944 жылғы 1 сөуірдегі шешімімен
Қазақ Республикасында қазақ қыздар институты мен қазақ қыздар
педагогикалық училищесін үйымдастыру қажет деп тапты. Осынау оқу
орындары 1944-1945 оқу жылының басында мынадай контингентпен
ашылды: Қыздар пединститутында - 90 адам, Қыздар педучилищесінде - 60
адам жөне институт жанындағы екі жылдық даярлық бөлімшесінде - 60 адам.
Қазақ қыздары қатарьшан педагог кадрлар даярлау үшін ерекше жағдай
жасау кажеттігін ескере отырьш, Қазақ ССР- інің Халық Комиссарлар Кеңесі
ССР Одағы Халық Комиссарлар Кеңесінен жаңадан үйымдастырылған
қыздар оқу орындары бойынша мыналарды мемлекет есебінен өтеуге рүқсат
беруді өтінеді:
Студенттер тамағьша жүмсалатьш шығьш-көдуілгі стипендия орнына,
күніне 8 сомдык норма бойынша,
Студенттер мен оқушыларды жазғы жөне қысқы киіммен, сондай-ақ
төсек-орын заттарымен қамтамасыз ету.
Оқулықтар, оку-жазу қүралдарын, жуынып- шайынатьш заттар алуға
жөне санитарлық- медиңиналық қызмет етуге жүмсалатын шығындар.
Институт студенттері мен училище оқушыларын оқыту ақысынан
босату.
Қазақ ССР Халық Комиссарлары
Кеңесінің Төрағасы
Н.ОҢДАСЫНОВ
***
Қазак КСР-інің еңбек сіңірген экономисі, профессор Ғарай Сагымбаевтың
бұл орайда өз пікірі бар:
“1944 жылы, соғыстың ауыр уакытында, Орталык Үкімет алдына мәселе
койып, оларға кажеттігін түсіндіре білген, сөйтіп Кеңестер Одағында жалғыз,
Алматының Қыздар институтьш ащуға рұқсат алған, қазак кыздарыньщ окып
білім, төлім-төрбие алуына ұтымды жол тапкан Оңдасыновка, аталмыш оку
орнына ескерткіш такта койылса еш артыктығы жок...” Мұндай пікірге кол
соғып, куана косыласың.
“Шакырсаң келмейтін, жер-дүниенің ғылым-білімін жинақтаған, небір
марғасқа академик, профессорлар тағдырдың жазуымен біздің университет,
институт, техникумдарымызда лекңия оқыды, семинар өткізді, сабақ берді.
Олар Қазакстанда білім, ғылымның дамуына елшеусіз үлес қосты.
Әрине, оларға бар жағдайды жасай алдық деп айта алмаймын,.. жатақхана
жетіспейді, оқу аудиториялары аз, академиктер мейманханада тұрып жатыр,
пәтер жоқ... күн сайын осындай мөселелер күтіп тұрады, біртіндеп-біртіндеп
шешесің. Бірден шешуге мүмкіндік жоқ, соғыс кезі, бар қаражат соған
жүмсалуда. Жаңадан мекеме, түрғын үй салу деген уақытша тоқталған...
Шаршайсың... жүйке жүқарады... ақыры бір амалын табасың...”. Бүны
Оңдасынов айтады.
Сондай бір амалын тауып, жабылайын деп тұрған жерінен оның Шымкент
технология институтын алып қалғанын осы оқу орнының окытушысы,
профессор Қадыр Төрехановқа Оңдасыновтың ©зі айтып беріпті:
“1980 жылдар басында Нұрекең туған жері Шымкент, Түркістанға келді.
Сонда орайы келіп ол кісімен өңгімелесіп қалдым. Әңгімеге мені әзі тартты.
Қадыр айналайын, сен институтыңның жабылып барып, ашылғанын
білесің бе?
Жок, бірінші рет естіп түрмьш. Ондай да оқиға болып па еді? — деп,
білмейтінімді күлкімен жасырдым.
Онда тыңда. Біліп алғаныңның зияны жоқ. Бұл оқиға 1943 жылы
болған еді. Әлі соғыс жүріп жатыр. Гурьевте командировкада жүргенмін.
Артымнан хабар келді - Шымкенттің технология институтын тиімсіз деп (ол
алғашқы кездерде құрылыс материалдары институты
-
8-1129
113
болып аталды ғой деймін, үмытыңқырап түрмын) жапқалы жатыр, ол пікірді
Шаяхметов қолдайтын көрінеді, ЦК-ның Бюросында қаралгалы жатыр
дегенді ести салысымен командировкамдьі қысқартып, Алматыга келдім.
Бюрода сөз алып, өнеркөсібі жаңадан дамып келе жатқан өңірге, жалпы
Қазақстан үшін ондай институттың ауадай қажет екенін, бүл салада
мамандардың жоқтыгын фактілермен дөлелдеген болдым.Бірақ мені
қолдагандар өте аз. Содан институт жабылатын болды. Протокол жазып
отырган адамга көптің алдында “менің бір сөзімді қалдырмай түсіріңіз” деп
ескерттім.
Не істеу керек? Көп ойландым. Оқу орнын көбейте алмай жатқанда, барын
үқсата алмай, жапқанымызга күйініп түрмын. Ойланып бір күн жүрдім де,
тез жолға дайындалдым. Бюроның протоколын, қосымша дөлелдерімді
жинап Мәскеуге, Оқу министріне бардым. Ол: “бюрода солай шешілген екен,
дүрысы сол болар” деп, солкылдақтық танытты. Біз жақта көп айтылатын
мақал бар, білесің бе оны? “Шешінген судан тайынбас “ деген. Не болса да
деп, Сталинге сүрандым. Елге жеңіліспен қайтқым келмеді. “Не бітіріп келер
екен?” - деп, бірі шьш жаны ашып, кейбірі сүрінгенімді тілеп отырғаны анық
қой. Қабылдады. Қаншалықты мысы басып түрса да, ігісіп барған
ойларымды, дөлелдерімді тоқтаусыз айтып шықтым. Түсінді. Содан институт
жабылмай, аман қалды. Ал, бүл институттың республика үшін маңызының
кандайлық екёнін саған түсіндіріп жатуым артық, - деді де, өңгімесін
доғарды.
Бейне бір Сталиннен жаңа шыққандай темекісін рақаттана сора түсіп,
ойланып отыр. Мен де ойланып қалдым. Сексенді' алкымдап қалған мъша
қарттың кезінде сондай қызметте болып, ел-халық үшін күрделі, маңызды
мөселе шешті дегенге менің жас көңілім сенгісі келмей ме, қалай!?” - деп,
Қадыр ағамыз өңгімесін аяқтаған.
Сол жылдарда ашылған оқу орнының бірі Қазақ мемлекеттік
кОнсерваториясы. Қазак өнші, өуенді халық, оған дау жоқ. Бірак нота
дегеніңізді білмеген. Жыл санап республикада музыкалы-драма театрлары,
музыка мектептері ашылып жатыр. Олардың бөріне мамандар жетіспеуде.
Музыканттар мен оның оқытушылары өте аз. Барының өзі сырт жақтан
келгендер, үлттық үрдісті білмейтіндер. Бүл қажеттілікті шешу үшін
Оңдасынов Үкімет атынан хат дайындап, СССР Министрлер Советі
Председателінің мөдениет жөніндегі орынбасары К.Е.Ворошиловқа барады.
Қисынды іске калай қиянат жасасын, Қазақ мемлекеттік консерваториясын
ашуға рұқсат бере отырып:
Қазақтай халыққа консерваторияны баяғыда ашуымыз керек еді,
Нұртас Дәндібаевич, біз кешігіп отырмыз, - деді, Климент Ефремович
жымиып, алдында отырған Оңдасыновқа қарап. Не айтқысы келіп отырғанын
түсіне алмай Оңдасынов оның жүзіне тесіле қарап, жауабын әзінен күтті.
Соны сезгендей Ворошилов:
Жақында мен Мүхтардың Өуезовті айтам, “Абай” романьш оқып
шықтым. Біздің қазақ халқын білеміз деп жүргеніміз өтірік екен, нағыз қазақ
романда! Қандай өнерлі халықсыздар, бөрі өнші, бөрі композитор ғой.
Осындағы Үкімет басшыларының біразы оқып шығып, бөріне де үнады.., демесі бар емес пе?
Әп-сөтте мақтаныш билеген Оңдасынов:
Қазақта “өу”деп өн салмайтын, екі шумақ өлең шығармайтьш адам
жоқ. Зорлансам, Сіз сүрасаңыз мен де қазір өлең шығарып жіберуім мүмкін.
Бала кезімде мені жеңгелерім айтысқа талай түсірген, - деп, ақырын жеңіл
өзіл айтып, сосьш айтыс өнерінен аздап “лекңия” оқыды. “...Айтыс ақындары
табан астынан өлең шығарады...” дегеніне сенерін де сенбесін де білмей
аңтарылған Вороншлов, бір елдің Үкімет басшысы айтып түрған соң сенген.
Сол жолы Оңдасынов үлкен Үкімет үйінен өз үлты үшін мақтанып,
марқайып, көңілі шалқып шыққан. “Жақсы сөз - жарым ырыс.” Жақсыға
жорып, ырымдап, іштей өзіне- озі: “Шамалы шыдаңыздар, жолдастар! Ертеңақ консерва- торияны бітірғен, классикалық өнердің хас шеберлерін танитын
боласыздар!” - деп, жақсы хабарды жеткізуге Қазақстанға асыққан.
IV. Өнердің еріс алған кезі
Қазақ түрмысына Кеңес өкіметімен бірге өнердің де жаңа түрлері ере келді.
Олар - кино, опера, балет, би...Мүндай өнер түрлерін үйымдастырып, альш
кете қоятын бізде ол кезде маман түғілі, аталмыш өнер хақында түсінік те
аздау болатын. Бірлі-жарым Мәскеу, Ленинғрадтан арнайы шақырумен
келген өнер майталмандары болмаса, қазақи ортаның түсінігі өлі төмен еді.
Енді не істеу керек? Озық
өмір көшіне ілескің келеді екен, онда үлкен елдің өнерін, мөдениетін
үйренуің, меңгеруің керек. Осыны түсінген Оңдасынов бірден үлкен
калалардан мамандар шакырды, оларға Үкімет тарапынан бар камкорльщты
аямады. Бүл хакында өзі былай дейді:
“... Қазакстан Компартиясы Орталық Комитетінің Қаулысына сөйкес Бюро
мүшелері өнердің өрбір жеке саласына қамқорлық жасауға міндетті болатын.
Менің сыбағама кино өнері тиді.Ол кезде Қазақстанда кинотеатрлар аз
болатын, ал кино өнері жоқтьщ қасы.Осыған байланысты мен Үкімет атынан
Москва, Ленинград өнер қайраткерлеріне шығып, көмек сүрадым. Олармен
тығыз байланыста болып, ақылдасып отырдық. Соның нәтижесінде белгілі
режиссер М.З.Левин қазак такырыбына байланысты кино өнерінің
қарлығашы -”Амангелді” фильмін 1938 жылы Ленинградта түсірді. Біздер,
Үкімет тарапынан қажетті барлық көмекті көрсеттік. Фильм түсіруге қажетті
заттардан бастап, өртістердің түратын мейманханасын, ас- су дегеннің бөрін
дер кезінде шешіп түрдық. Осындай қолдау мен өртістер талантының
арқасында кино сәтті шықты. Амангелді батырдың бейнесін Елубай
Өмірзақов ойнады.
Артынша Қазақстан Үкіметінің өтініші бойынша Мүхаң (Өуезов) “Райхан”
фильміне сңенарий жазып бітірді. Бүл фильмді де “Амангелді” фильмінің
режиссері М.З.Левин Алматыда түсірді. Басты рөлдерге Серке Қожамқүлов
пен Шымкент қазақ музыкалы-драма театрының әртісі Хадиша Бөкеева
шақырылды. “Райхан” - қазақ киноөнері тарихындағы екінші көркем фильм.
Бүлардан кейін белгілі кинорежиссер* Г.Л.Рошаль жасаған “Абай өні” Одақ
әкранына шықты.
Үкімет басшысының сөзін іс ортасында жүрген, сондагы басты рөлдің бірін
ойнаган, СССР халық өртісі.Шара Жиенқүлова былай толықтырады:
“.. .Мен үшін де, жалпы Қазакстанньщ өнері үшін де 1938 жыл шығармашылық белесте із қалдырған бір асу кезең болды. “ҚалқаманМамыр” осы жылы қойылды. Осы жылы маған Қазақ ССР-нің халық өртісі
деген атақ берілді.
1938 жылы қазақ кино өнерінің түңғышы “Амангелді” фильмі түсірілді. Біз
үшін тосын өнер, жаңа талпыныс. Басты рөлді - аты аңызға айналған
Амангелді батырдың бейнесін Елубай Өмірзақов атқаратын болды, оның
жары Балымды ойнауға мені шақырды.
Баска өнерден азын-аулак хабарымыз болғанмен, кино дегеннен
макүрымбыз: ол калай түсіріледі, сурет калай экранда тіріледі - біз үшін
тылсым жүмбак...
Не керек, рөл ойнайтындар көркемдік советте бекітіліп, біз Ленинградка
шүғыл аттанып кеттік. Ол кезде республикамызда кино түсіретін база жок.
Сондыктан негізгі павильондык түсірулер “Ленфильмде” өтетін болды. Ал,
“натуралдык съемкілер” дегендерін Қаракастекте түсірді.
Ленинград киностудиясының бір павильоны түгелдей казактың түрмысы,
өмірін бейнелейтін көрініске айналды. Бас режиссер М.Левин алғашқы
күннен-ак қазактың этнографиялық түрмысын, өдетін, ғүрпын, тағы басқа
үлттык қасиетін, мінез-болмысын үзақ зерттеді. Өр кадр үсақ-түйегіне шейін
дөл жөне шындықпен үйлесімді болуы үшін барын салды. Көпшілік
сахналар, жеке эпизодтық ойындардың дөлдігін қадағалады. Өйткені, сол
кезең - халықтың күрескерлік рухы оянып, жаңа заман үшін айқасқан
революңиялық уақыттың шыншылдығын тап басуға тырысқандығы, оньщ
түтас бір халық алдьшдағы зор жауапкершілік міндетті түсінгендігінің
айғағы. Сондықтан да “Амангелді” фильмі тек қазақ топырағында емес, бүкіл
елімізде “Чапаев” фильмінен кейінгі кинематографиядағы азамат согысының
батырын бейнелеген бірегей туынды саналып, советтік киноөнерінің алтын
қорына енді”.
Ал, соғыс жылдарында бүл өнер жанданып кетті. Тіршілік формуласында
кейде жамандықтың жақсылыққа себепкер болатьш сөті болады екен. Соғыс
жылдарында кино онері Қазақстанда жанданды. Оған бірден-бір себепкер Қазакстанға “Мосфильм” мен “Ленфильм” киностудия- сының арнайы
Үкімет шақыруымен келуі. Ал, арнайы шақырудағы мақсат - қазак
киносының негізін калауға нағыз кино шеберлерінің төжірибесі мен
техникасын пайдалану, сол аркылы өзіміз үйрену. Ақырында арнайы
шақырылған қос студия — “Мосфильм” мен “Ленфильм” негізінде “Көркем
фильмдердің Орталық біріккен киностудиясы” күрылып, республикада кино
өнеріиің негізі қаланып, оған олар үшан-теңіз үлес қосты.
Қазақстан Үкіметі тарапынан оларға барлық жағдай жасалды. Кино түсіру
алаңдары дейсің бе, пөтер, жалақы... Ол нөтижесіз болған жок, торт жыл
іпіінде олар отыз фильм түсірілді. Оның жиырмасы толық метражды үлкен
фильмдер. Олар: “Ол Отанды корғайды”, “Иван Грозный”,
“Машенька”, “Рождество алдындағы түн”, “Біздің каланың жігіті”, “Райком
секретары”, тағы баска фильмдер. Осы кезде қазақ фильмдерінің, қазақ
өмірін суреттейтін картиналардың көбеюіне мүмкіндік туды. Айталық,
“Қазақша конңерт”, “Алып жайлы өн”, “Ақ роза”, “Абай өндері” сол
жылдардың туындылары.
Үлгісі мен дөстүрі қалыптасқан үлкен ортадан келген өнер шеберлеріне
қарап, “болмасаң да үқсап бақ” дегендейін солардан үлгі алып, үқсагысы
келіп қазақ өнерпаздары да біраз жерге өсіп алды. Қазақтьщ түңғыш кино
режиссері Шөкен Айманов өз талант-қарымын, үйымдастырушылық
қабілетін осы түста танытты.
Осындай
аралас-қүраластық,
сый-қүрмет
жөне
Бүкілодақтық
кинематографистер институтының Алматыда болуының нөтижесінде 1944
жылы түңғыш “Қазақфильм” киностудиясы қүрылды. Осы кезеңнен бастап
қазақ кино өнерінің айтулы, шъш тарихы басталды. Бүл тарихи оқиғада
Үкімет басшысы Оңдасыновтың үлес-салмағының қандай- лық болғанын
мына бір ауыз ілтипаттан-ақ аңғаруға болады.
Алматыда, 1973 жылы көкек айында Бүкілодақтық кинофестиваль өтті.
Дарынды драматург, өрі режиссер Михаил Ромм: - Біздер, совет киносьшың
кайраткерлері соғыс жылдарында қазақстандықтардың, өсіресе, ел Үкіметішң
көрсеткен камқорлығын,жақсылығын, аялы ала- қанын ешқашан
үмытпаймыз.., - деп, ағынан ақтарылған.
Сол жылдарда дамыған өнер түрі - опера мен балет. 1937 жылы, 17 қаңтарда
Қазак ССР Жогаргы Советі Прези- диумының Указы бойынша Қазақ
мемлекеттік музыка театры Қазақтың Мемлекеттік академиялық опера жөне
балет театры болып атанды. Жаңа ©нердің ордасы осылай бой көтерді.
Алғашқы қарлығаштар - “Айман-Шолпан” мен “Қыз Жібек” операсы дүниеге
келді. Музыка мөдениеті ©рлеу жольгада болып, М.Төлебаевтың “Біржан Сара”, А.Жүбанов пен Л.Хамидидің “Абай” , Е.Брусиловскийдің “Дударай”
опералары қойылды.
Түңғыш қазақ балеті - ”Қалқаман-Мамыр” қойылды. Оның сюжеттік негізі
халықтық эпостан алынды, қазақ өндерін, күйлерін пайдалана отырып
музыкасын В.Вели- канов, либреттосын Мүхтар Әуезов жазды. Бүл балетті
қоюға Мөскеуден белгілі хореограф, Үлкен театр балетмейстері Л.Жуков
шақырылды.
Үлы Отан соғысы жылдарында Қазакстанға көптеген өнер кайраткерлері
келген. Белгілі хореографтар - А.Чекрыгин, Т.Березова, Р.Захаровтар қазак
балетін профессионалдьщ жолға қою ісіне іскер белсенділікпен кірісті.
Әлемге өйгілі Галина Уланованың еңбегі мүлдем ерекше. Ол қатысатын
спектакльдерді көру үшін қырғын талас, касса алдында үзыннан-үзақ кезек
болды. Уланова биімен де, үстаздық қызметімен де Қазакстан балетінің
өресін биіктетіп кетті. Атақты биші еңбегін Қазақстан Үкіметі жоғары
бағалап, Қазак ССР-нің халық әртісі атаңдырды.
Алайда балет мектебін бітірген шын мамандар жетіспеді. Аздаған білімі
барлар, курс бітіргендер қойылымдарды классикалық дөрежеге көтере
алмады. Осыған орай Қазақ ССР Халык Комиссарлар Кеңесі Қаулы
қабылдап, 1938 жылдың тамызынан хореграфия-музыка училищесін екіге
бөліп, өз алдына тоғыз жылдық балет мектебі етіп қайта қүрды. Сөйтіп, би өз
алдына, музыка өз алдына бөлініп, опера мен балет өнеріне мамандар
даярлай бастады. Кейіннен олар училгаце болып қүрылды.
Оңдасыновтың тағы бір қолға алғаны - опера жөне балет театры үйі.
Жылдан-жылға созылып келе жатқан театр үйінің қүрылысын қолға алып,
басы-қасында өзі жүріп дегендей, бітіріттірді. Оны біз Орталық мүрағаттан
көрген, осы қүрылысқа байланысты Үкімет кеңесінің хаттамасынан сездік.
Және ондай кеңестер бір емес көп өткізілген. Ал, Қазақтың түңғыш
Мемлекеттік академияльщ опера жөне балет театрының жаңа үйі аттіылғанда
Оңдасынов сөз сөйлеп, ашқан. Ол сөздің ықшамдалған мөтіні былай:
“...Как известно, мы не любим особенно хвастаться нашими успехами
потому, что считаем благоразумным всегда видеть перед собой новые, порой
еще более серьезные задачи движения вперед. Но, успехи наши не
маленькие. Мощным, многокрасочным потоком поднимается в горы наше
искусство и наша литература и я с гордостью могу заявить, что у нас, за
сравнительно короткий исторический промежуток времени заложен крепкий
и верный фундамент национального оперного и драматического искусства.
Напш оперы, как “Кыз-Жибек”, “Ер-Таргын”, “Золотое зерно”, “Гвардия
вперед” или такие драматические постановки как “Енлик-Кебек”, “Абай”,
“Козы-Корпеш - Баян сулу”, “Ахансерэ-Актокты” и др. не только войдут в
историю развития казахского искусства, но на много лет останутся
незыблемым фондом в репертуарах наіпих театров.
... Очевидно, что не все еще раскрыто нами в народном творчестве. Наш
казахский филиал Академии Наук СССР совсем недавно открыл еще одного
гиганта народного творчества, певца-сказителя Мурун-жырау. Он является
ревностным продолжателем дел настоящих хранителей богатого народного
фольклора. В данном случае мы имеем дело со сказителем цикла поэм,
связанных между собой единым фабульным основанием. Его поэма “о сорока
казахских богатырях” составляет нечто из ряда вон выходящее.
Такого великого памятника устной поэзии, поэму, составляюгцую свьппе
400000 строк, не знает мир, не имеет ни один народ на земле.
Творческим подъемом ответили казахские писатели и композиторы на
вероломное нападение гитлеровского вандализма на нашу родину. Гневом и
ненавистью дышат творчества их за время Отечественной войны.
Композитор Брусиловский и писатель Сабит Муканов написали оперу
“Гвардия, вперед”, которую театр готовит к Октябрьским торжествам.
Писатели Ауэзов, Мусрепов, Абишев, Хасанов, поэты Токмагамбетов,
Тажибаев, Орманов и др. написали ряд пьес, рассказов, поэм, стихотворений
и т.д., дышащих гневом своего народа.
Несколько бригад артистов и писателей посетили фронт. Нашей музыкой,
нашими песнями передавали они горячий привет казахского народа бойцам
на фронте. Боевая наша песня, вдохновлявшая бойцах на решимость отстоять
родину, вселяла в них еще болыпую ненависть к врагу отечества. Казахское
искусство, в лице своих лучших представителей, народных и заслуженных
артистов республики, во главе с народной артисткой СССР Куляш
Байсеитовой, показало на передовых позициях фронта с каким творческим
подъемом отвечают люди искусства и литературы в тылу на героизм бойцов
на фронте.
Я думаю, ничего этого нет у Гитлера. Его писатели и композиторы не
напишут хороших произведений на тему войны фашистов с Советским
Союзом, ибо нельзя писать хорошо о преступлениях дегенераторов или о
злодеяниях палача человечества. Настоящая песня, настоящая поэзия может
воспевать только благородство.
Я думаю, Гитлер не построил такого благороднейшего здания для театра,
каким является вот это помещение нашей
оперы, где вы сейчас сидите. А мы закончили постройку его, как известно, во
время войны. Здание, как видите сами, могло бы украсить любой
европейский город. В таком здании можно и нужно хорошо петь!
Значительно усилился удельный вес Казахстана за время Отечественной
войны. Это касается и области культуры: многие передовые театры из
различных городов Союза, лучшие творческие силы нашего киноискусства,
многие ведущие писатели Москвы, Ленинграда и др. городов находятся
сейчас в Алма-Ате. Есть все основания думать, что во взаимной творческой
учебе и помощи, в творческом соревновании, наше искусство и наша
литература сделают очень много, продвинутся еще более успешнее, чем это
было до сих пор”.
(ф. 1864, описі, дело482)
Қазакстанда согыс жылдарына дейін 34 драма театры жұмыс істесе, оның 20дан астамы казак театрлары еді. Олардың сахнасында “Қыз Жібек”, “Түнгі
сарын”, “Еңлік Кебек”, “Айман -Шолпан” жиі қойылып, көрермендер жақсы
қабылдады. Республика Үкіметі театрлардан өз камкорлығын аяган жоқ.
Мөскеу, Ленинград қалаларына мемлекет қаржысымен таланты бар
жастарды оқуға жіберді. Коптеген театрлар қасынан өртістер дайындайтьш
студиялар ашылды.
Драма театрлары әздерінің қызметін соғыстың алғашқы күндерінен бастап
майдан талабына лайьщтап қайта қүрды. Оларды шеберлікке баульш,
таланттарының ашыла түсуіне республикага көшіп келген театрлар, ондағы
небір сахна шеберлері баға жетпес кәмек көрсетті. Мөскеудің Моссовет
атындағы театры, Франко атындағы мемлекеттік академиялык драма театры,
Белоруссия мемлекеттік драма театрының коллективі Қазақстанда болды.
Республика Үкіметі олардьщ шьнармаларыньщ бір күн де тоқтамауына
жағдай жасады. Түрмыстарына көңіл бөлді. Соғыс бітіп, елдеріне кайтып
бара жатып олар да Оңдасыновқа алғыстарын жаудырды. Ол алгыс хаттар
мен телеграммалар Орталық мүрағатта сақтаулы.
Қысқасы, соғыс кезінде Қазақстанда 21 қазак театры, 15 орыс театры, 11
украин, беларусь, еврей, корей, үйғыр театрлары кызмет істеп, өнер көрсетті.
Қазакстан театрлары соғыс күндерінде жаңадан 847 шығарма койып, 28 687
спектакль көрсетті. Олардың көбінде Г.С.Уланова, С.М.Эйзенштейн,
Ю.А.Завадский өз өнерлерімен, шеберліктерімен қазак өнерпаздарьш
шабыттандьфьш кетті.
Академиялык драма театрына Ленинградтан білімді, төжірибелі режиссер
М.В.Соколовский арнайы шакыртылды. Ол театр сахнасында В.Шекспирдің
“Отеллосьш” койды.Қазақ көрермендері ұлы Шекспирмен сахна төрінде
алгаш танысты.
Бөрі жаңадан ашылып, бәрі жаңадан кұрылып жатқан кез. Тұңғыш би
ансамблінің құрылуы лсайында СССР халық әртісі Шара Жиенкұлова
былайша еске алады:
“- Көптен көңілімді күпті қып жүрген нәрсем - жеке би ансамблін қүрып,
оган СССР халықтары жөне дүние жүзі халықтарының билерін негіз етіп
алсам дейтінмін. Неден бастарымды білмей жүргенімде әлемге өйгілі халық
биі ансамблінің жетекшісі Игорь Моисеев мені өзі коллективіне бірнеше
қазақ биін қойып беруге шақырды. Жылға жуық қызмет істеп, “Айжанқыз”,
“Қаражорға”, “Балбырауын” билерін қойдым. Өзім де көп нөрсені үйрендім.
Би ғана емес, білім де үйрендім. Коллектив жетекшісі қандай болу керек?
Репертуарды қалай таңдау керек? Бір методикалық мектептен өткендей
болдым.
Мөскеуден келе салысымен Қазақстан Халық Комиссарлар Кеңесінің
Төргіғасы Нүртас Ондасьшовқа жеке би ансамблін қүрғым келетіндігін, оның
республика жүртшылығына қажет екенін баяндап хат жаздым. Зор қолдау
таптым. 1940 жылдың наурызынан бастап өзірлікке кірістік. Армениядан
Илья Арбатов деген балетмейстер шақырылды. Киім тігілді, жас бишілер,
музыканттар - бөрі сайдың тасындай. Қуанышта шек жоқ, арманның іске
асқанын көруден артық бақыт бола ма!”
Ал, мынау сол биші Шараның арманын іске асыруға себепкер болған, ел
Үкіметіне жазған тарихи хаты.
Председателю Совнаркома тов. Ундасынову
На основе народных шедевров у нас созданы все виды казахских танңев,
которые, как в зеркале, отражают характер и быт казахского народа. Наш
танең самый молодой из казахского искусства. Мы, представители
танңевального искусства, хотим передать свой опыт массам, которые вправе
требовать от нас этой работы. А мы очень мало работаем
среди масс, однако требования к нам возрастают с каждым днем.
Я иолучаю массу писем из областей, районов и от учащихся. Счастливая
молодежь, которая хочет танцевать, настоятельно требует правильной
организации систематического руководства и изучения танцевального
искусства. Мы не имеем возможности посылать специалистов в области и
районы, т.к. у нас их очень мало.
В Казахстане еще очень мало распространены танцы. Для ознакомления и
распространения народных танцев среди широких масс, танцев казахского и
других народов Советского Союза, необходимо организовать в этом году при
Каз. филармонии казахский ансамбль народных танцев. Ансамбль должен
регулярно обслуживать рабочие коллективы в городе и ежегодно
гастролировать по Казахстану, в первую очередь, в областях и районах, в
колхозах и совхозах нашей республики.
На основании вышеизложенного прошу Вашего разрешения на организацию
казахского ансамбля при Каз. филармонии для нашей Республики. Для
осуществления такого серьезного шага, необходимо иметь не только
практический опыт, но и теоретический навык, поэтому убедительно прошу
Вас дать мне возможность на творческую командировку в ансамбль
народных танцев Союза СССР в Москве (под руководством тов. Моисеева).
Командировку я прошу на 2 месяца, чтобы с осени начать это серьезное дело.
А также я прошу Вас для улучшения и дальнейшего развития наших танцев
пригласить опытного знатока восточных танцев балетмейстером в Казахский
Оперный Театр. Балетмейстер, который работает у нас уже 2 года, ничего
полезного не сделал и творчески не удовлетворяет нас, работников
Казахского Балета.
Было бы очень полезно пригласить таких знаменитых балетмейстеров как
Т.Т.Галейзовский (Москва), Арбатов (балетмейстер Оперного Театра
Армении) и Моисеева (Москва, руководитель ансамбля).
В случае разрешения этого вопроса в положительную сторону, я
представляю список и смету ансамбля.
Народная артистка КазССР Ш.Джандарбекова
7.05.39г.
***
Сондай-ақ, қазак өдебиетіне де соны серпіліс өкелген қайраткерлер сапында
есімдері өлемге өйгілі жазушылыр: С.Н.Сергеев-Ценский, А.Н.Толстой,
С.Михалков, Ф.Панферов, К.Паустовский, С.Маршак, М.Зощенко, О.Форш
болды. Олар халыкты патриоттық рухта төрбиелейтін, совет адамдарының
еңбегі мен жауынгерлік ерлігі туралы шығармалар жазды. Ол жазушылардың
ұлттык өдебиетке өсері мол болды. Үлттык өдебиет жаңа жанрлармен
толысьш, профессионалдьщ дөрежеге көтерілді.
Қазак ұлтының талантты каламгерлері өсіп шыға бастады. Үлы Отан соғысы
такырыбына жазылған Ғ.Мұсіреповтың “Қазак солдаты”, Ө.Нұрпейісовтің
“Курляндиясында” - казакстандык жауынгерлердің жоғары адамгершілік
қасиеті, жеңіс жолындағы күресте көрсеткен ерлігі баяндалды. Еңбек
тақырыбына жазылған С.Мүқановтың “Сырдария”, Ғ.Мүстафиннің
“Миллионер”, Ғ.Слановтьщ “Кең өріс” сияқты туындыларында колхозшы
шаруалардың өмірі көрсетілді. Оқырмандар ортасында М.Өуезов пен
С.Мүқановтың шығармалары үлкен оқиға болды. Әсіресе, “Абай жолы”
эпопеясыньщ бірінші кітабын жазған Мүхтар Әуезов шығармасы өлемдік
өдебиет биігіне көтерілді.”Абай” спектаклі үшін Қазақ Академияльщ драма
театрының үжымы КСРО Мемлекеттік сыйлығын алды.
“Абай жолын” сол кездің ең биік марапаты - Сталиндік сыйлыққа ұсынып,
Үкімет тарапынан жазылған телеграмманы Орталық мұрағаттан кездестірдік.
***
Мөскеу Өнер комитеті Храпченко жолдасқа
Сталиндік сыйлыққа ұсынылған Әуезовтің “Абай” романы Қазақстанның
өдебиет, ғылым, онер қызмет- керлерінің бір ауызды пікірі бойынша осы
заманғы өдебиеттің аса көрнекті шығармасы. Романды орыс тіліне аудару
таяу күндерде аякталып, таяу күндерде жіберіледі. Комитет мәртебесінің
негізінде, комитеттің қарауына “Абай” романыньщ мөтінін қазақ тілінде
қабылдауды талап етеміз.
Халкомкеңес Төрағасы ОҢДАСЫНОВ 1944 жьілгы 16 -мамыр, Алматы. қ.
***
Алда Абайдың 100 жылдьщ мерейтойы келе жаткан. Үкімет басшысыньщ
назарынан бұл да тыс қалмапты. Мына құжат соның куөгері.
ПРОТОКОЛ
Совещания, состоявшегося 25.03.40 года, у Председателя СНК Каз ССР тов.
Н.Ундасынова
Присутствовали:
т.т. Абдыкалыков - НКпрос, Косунов - Управление по делам искусств при
СНК Каз ССР, Тажибаев - Союз сов. писателей, Исмаилов - Кфан, Жиренчин
- Общество изучения Казахстана, Нефедов - КазТАГ, Сулин - корреспондент “Известий”, Косубаев - Консультант СНК Каз ССР.
Слушали: О подготовке к проведению юбилея 100-летия со дня рождения
казахского поэта, родоначальника казах- ской письменной литературы Абая
(Ибрагима) Кунанбаева.
Постановили: І. Отметить что представленный проект предложений по
подготовке к юбилею 100-летия со дня рождения Абая не вполне отвечает
значению и месту Абая в истории развития казахской культуры, как великого
сьша казахского народа, гениального поэта - просветителя, родоначальника
казахской письменной литературы и основоположника казахского
литературного языка.
Поручитъ: т.т. Абдыкалыкову, Косунову и Тажибаеву (ССП) детально
рассмотреть материалы о жизни и деятель- ности Абая и представить на
рассмотрение
Совнаркома
письменный
доклад
с
развернутыми
мероприятиями по подготовке к проведению 100-летия со дня рождения
Абая.
Вопрос о проведении в 1940 году в г. Семипалатинске празднования
95-летия со дня рождения Абая и организации государственного
литературного музея его имени в г. Семипалатинске, и их связи с
предложениями областных организаций Семипалатинской области внести на
рассмотрение Совнаркома 27.03. с.г., поручив тов. Косубаеву разработать
проект постановления СНК по данному вопросу.
Председатель СНК Казахской ССР Н.УНДАСЫНОВ
Управляющий Делами СНК
Казахской ССР М.САПАРГАЛИЕВ
***
Осылай, Үлы Абай тойына дайындық бес жыл бұрын басталған. Және
дайындык барысын жиі-жиі Үкімет Кеңесінде талкылап, тіптен бір жолы
комиссия жұмысына “нашар” деген баға беріліп, оның кұрамын өзгерткен
құжатты да кездестірдік. Осындай істің ұйытқысы да, Абай мерейтойын
өткізуге байланысты Үкімет тарапынан құрылған комиссияның төрағасы да
Совнарком Оңдасыновтың өзі болған. Енді сол төрағаның сөзін тыңдалық:
“Көп уақытқа дейін Абай шығармасы туралы бірыңғай көзқарас болмай
келді, өркім өзінше баға беріп жүрді. Біреулер Абайдың шығармасын терең
зерттеу қорытындысына сүйеніп пікір айтса, біреулер бөрін тек Абайдың ата
тегіне байланыстырып, жанын ауыртпайтын жеңіл жолмен кетті. Осындай
жағдайда Абайдың 100 жылдық тойына күні бүрын даярлық жүргізу
мақсатымен Қазақ ССР Халық Комиссарлар Советінде арнайы мөселе
қаралды. Сол кездегі Қазақ ССР Оқу Комиссары М.Әбдіқалықов “Абай
қазақтың үлы ақыны, ағартушысы, қазақтьщ реалистік жазба әдебиетінің
негізін калаушы жөне классигі” деген тақырыпта баяндама жасады. Осы
мөселе жөнінде Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті мен Совнарком
Қаулы қабылдады, онда қазақ халқының тарихындағы Абайдың орны жөне
оның шығармасына лайықты баға берілді, Үкімет комиссиясы құрылды. Бүл
қаулы Абайтану ғылымының дүрыс бағытта өмірге келуіне үлкен ықпалын
тигізіп, маңызды рөл атқарды.
Үкімет комиссиясының төрағасы орынбасарларыньщ бірі болып М.Әуезов
тағайындалды. Бірнеше жыл осы комиссияда Мүхаңмен жиі кездесіп, бірге
жүмыс жасаДық. Абай шығармаларының толық академиялық басылымын
даярлау ісін комиссияның атынан Мүхтар басқарды.
Екі-үш жылдың ішінде Абай шығармалары калың бүкара арасына кең
таралды. Көптеген көшелерге, мектептерге, колхоздар мен совхоздарға Абай
есімі берілді. Жоғары оқу орындарыньщ озаттарына Абай стипендиясы
тағайындалды. Абайдың ғылыми өмірбаяны жазылды, Абайтану ғылымы
пайда болды. Алматыда Абайға ескерткіш қойылатын боп шешілді. 1945
жылы Үлы Отан
соғысының Үлы Жеңісінін, куанышымен қарайлас Абайдың 100 жылдығына
арналған салтанатты той өтті”.
Үкімет басшысы Оңдасыновтың Абайға, акын Абайға осынша ілтипатпен,
жауапкершілікпен қарауын, ниетінің құлауьш Әуезов берген төлімнің
тағылымы деп түсіндік. Өйтпесе, қаулыға қонжитып қол қойып, көп орынбасарлардың біріне тапсыра салып, сол кездің шашылып- төгіліп жатқан
маңызды мөселелерімен айналыса берсе, біреу оған “мынауьщ дұрыс емес”
деп айта алмас еді. Жоқ, ол Абайдай ұлы ақынға халқының ақыл-ойының
қазынасы, қаһарманы, ұлтыньщ жанашыры деп қарағандықтан да биік
дөрежеде аталып өтуін максат етті. Үлтыньщ рухын, мінезін, мақсатын,
арын, намысын ақын Абай аркылы басқага, өзгелерге танытпақ болды.
“Көшпенділер” деп көңілдері толмай қарайтындарға Абай арқылы халкыньщ
даналығын, ұлылығын танытпак болды. Осындай үлы мақсат, Үлы Жеңіске
тура келіп, барша республика халқы қос тойды қуана тойлады.
Бірде бізге Оңдасыновтың:
“ - Мен сол кездегі Әуезов өрекетін енді түсініп жүрмін. Ақылды адам ғой. “
Алаш” партиясында болған, көзқарасы дүрыс емес, Абай феодалдық өмірдің
өкілі, оны несіне дөріптейміз... осындай кінәні Әуезовке талайлар тағып,
талқылаған түстарымыз да болған. Сондай сәттерде Әуезов бірде-бір рет
жүлқынып орнынан тұрып, дауыс көтеріп ешкіммен шапылдасқан емес. Тіпті
кейбір сөттерде “лөм” деп аузын ашпай, сендердікі дұрыс деп те, бұрыс деп
те айтпай отыра беретін. Сондай сәттерде іштей ол кісіге ыза болып,
мыналардың аузын неге жаппайды, айтып-айтып неге тастамайды деп,
ренжіген тұстарым да болған. Орнымнан атып тұрып акыл айтпақ болған
сәттерімде Әуезовтің үнсіздігі мені де ұстап қалатын. “Осы кісі бір нөрсені
біліп отырған шығар” деп, өзімді-өзім өрең тоқтататынмын. Сөйтсем,
Әуезовтің үндемеуінде де үлылық жатыр екен гой. Ол ішінен: “Оттай
беріңдер, бөрібір мен сендердің бәріңнен биікпін” деп, аналардьщ пенделікбейшаралығына аянышпен қарап, олардьщ деңгейіне түскісі келмей отыра
береді екен ғой. Әуезовтің бұл ұлылығын өзім ұлғайған жасымда түсіндім” дегені бар-ды.
Абайдың даналығын, Мүхтардың үлылығын түсініп,
төбесіне көтерген, колында бар мүмкіндік - билікті орынды, дөп жүмсай білген, үйыткы болған Ондасьшовтың
көсемдігін білмей түрып “көсемсігендер” де болған.
Кейбір жылдары осындай тарихи шындыкты білмей түрып жазушы Өзілхан Нүршайыков: “Ондасынов Абайды
білмеген” деп жазды. Біз оны өткен ғасырдың токсаныншы жылдарындағы Кеңес Үкіметін, оған кызмет
еткендерді жамырай жамандап, ақ пен қараны ажыратпай, арзан абырой қуған кезещгің шалдықпа ауруы,
үлғайған жастьщ, шаршаған бастың сандырағы деп қана қойғанбыз. Ал мынадай шаралардан кейін Совнарком
Төрағасы Оңдасынов Абайды білген бе деп сүрақ қойып, оған күмөнмен караудың өзі өзіміздің т үйсіксіздігімізді
танытса керек.
Қашанда да Ондасынов өзінің шыққан тегін, ата дөстүрін, үлт мүддесін үмытқан емес. Оған дөлелді үзақтан
іздемей- ақ, 1943 жылғы Алматыда өткен ақындар айтысын айтуға болады. Бүл қазак халқы үшін үлкен оқиға
болды. Бүған дейін “ақ, қызыл” болып соғысып, оның соңы аштыққа үласып, ақыры Үлы Отан соғысына келіп
киліккен үрпаққа айтыстың рухы қажет-ақ болып түрған. Республика төріне жан-жақтан ақындар жиылып, айтыс
өткізгенде бойында қазақтың қаны бар адам бір желпініп, санасы серпіліп, көңілдері шалқып-ақ қалған. Өлгені
тірілгендей, өшкені - жанғандай болған. Сол айтысқа қатысқандардың айтары, дөріптеулері - Отан қорғауда от
кешіп жүрген Ерлер мен оққа үшқандар, олардың ерлік істері.
Бірінші орьш алған Жамбылға - түйе, екіннгі орын алған ақтөбелік ақпа ақын Нүпейіске, қарағандылық Доскей
мен Шашубайға ат мінгізіп, Оңтүстік Қазақстанның ақыны Орынбайға - қүнан беріліп, үлттық дөстүр бойынша
жол- жоралғысы жасалды. Осы айтыс қақында Оңдасьшовтьщөзі тебірене толғайды:
“Халық жаппай сауаттана бастаған кезде суырып салма айтыс тек көшпелі, сауаты жоқ халықтарға төн дөстүр
деген жаңсақ пікір пайда болды. Соның салдарынан ауызекі айтыстардьщ бағасы төмендей келе, кейбір түрлері,
тіпті, үмыты лып та кетті.
Үлы Отан соғысы кезінде газет-журналдардың саны, оларды оқырманға уақытылы жеткізіп түру мүмкіншілігі
азайды. Бүқара арасындағы саяси-тәрбие жүмысын күшейтуді, майдандағы және елде болып жатқан
жағдайларды халыкка күн сайын хабарлап түруды уақыттын өзі талап етті.
Осы міндеттерді орындау жолында республиканың партия, совет органдары
косымша өртүрлі шаралар үйымдастырып отырды. Солардың бір түрі саяси-идеялык жүмыска акындарды кең тарту, айтыстар өткізу болды.
Бүл кездейсок шара емес еді. Өйткені, айтыс акыны - халықтың даналығын
бойына сіңірген, адамның жан жүрегіне көркем сөзбен жол таба алатын, ойы
сергек өнерпаз.”
Негізі Оңдасынов гылым, білімнің ендігі өмірде ауадай қажет екенін, онсыз
көштен қалып қоятынымызды жанымен, бар ақыл-парасатымен үқса, ал,
үлттьщ дәстүр- салттың озық үлгісін өшірмеу, өлтірмеу керектігін өмір бойы
айтып, дөлелдеп кана қоймай, іс жүзіне асырьш өткен бірден- бір басшы.
Оған бір дөлел мынау, Нүртас Оңдасынов айтысты жақсылап өткізіп
алғаннан кейін, бірде Орталық Комитеттің алдьшда үлттьщ ойындарды,
бөйге-көкпарды дамыту керек, өмір салтына енгізу қажеттігін айтады. Оған
Бюро мүшелерінің біразы өре түрегеліп, қарсы болады. Айтатындары,
айыптары көкпар кезінде аттан қүлап өлім- жітім болады дейді. Сонда қарсы
болғандарға Оңдасынов: “Кеше Ташкенттен келе жаткан автобус аударылып,
алты адам қайтыс болды. Сондықтан бар автобус, машинаны да тоқтатайық”,
- дегенде өлгі қарсы болғандар тосылып қалады. Үкімет басшысы бәйге мен
көкпарды “ажалдан” осылай арашалаған екен.
Қырғын соғыстың ортасында жатып, өз өмірінен гөрі елінің, халқының
тағдырын, болашағын ойлаған Ер Бауыр- жан Момышүлы Үкімет басшысы
Нүртас Оңдасыновқа хат жолдапты. Бүл хатты Оңдасыновқа жауынгержазушы Мөлік Ғабдуллин жеткізеді.
Сіздерге үсынғалы отырған екі хатты да біз Орталық мүрағаттан таптық...
Бүл хаггар орысша жазылғандьщтан, оларды сол күйінде ұсынуды жөн санап
отырмын.
10-1129
129
Дорогой Нуртас!
У казахов есть народная поговорка “Амандьщ ағадан”. По этой прнчине до
этого времени я Вам и не писал.
Вчера один мой товарищ, который приехал от панфиловцев, привез письмо
Баурджана Момышулы, адресованное Вам. Баурджан просил меня переслать
данное письмо Вам. Я вполне согласен вопросами, поставленными
Баурджаном в данном письме. Содержанием этого письма прошу ознакомить
т.т.Муканова Сабита, Ауэзова Мухтара и Мусрепова Габита.
Ском. приветом уважающий Вас, МаликГабдуллин 30.05. 43 г.
Адрес Баурджана: Полевая почта 16627 Б
Момышулы Баурджану.
Мой адрес: Полевая почта 21475 К М. Габдуллин.
Товаршцу Н.Ундасынову
Являясь участником, руководителем и наблюдателем более ста боев, я
пережил горечи неудач и радости побед, радости боевого подвига своих
лично и солдат наших.
Еще в феврале месяце 1942 года я попытался обобщить результаты личных
переживаний, наблюдений за другими, действий отдельного солдата оружия,
по видам боев и другим психологическим особенностям в общую тему
“Мысли о воспитании боевых качеств” - мне удалось немного изложить свои
соображения на бумаге, но за неимением времени до сих пор не
представляется возможным закончить начатое, и эти мысли неотступно
преследуют меня,'как только освобожусь на несколько минут от
непосредственной работы.
Я убедился на опыте своем, что в воспитании боевых качеств бойца имеет
колоссальное значение военное прошлое народа и национальные традиции.
Одну из ненаписанных глав своей рукописи в плане я назвал “Благородные
традиции казахского народа, воспитывающие боевые качества в джигите”, в
этом личном письме к Вам, как со старшим братом хочу поделиться с Вами
набросками этой главы.
Өдет жөне әдеп.
“Үяда не көрсе, ұпщанда соны алады”.
“Үлың өссе ұлы жаксымен, кызьщ өссе, кызы жақсымен ауылдас болғьш”.
“Тексізден - тезек артьщ”.
“Арсыздан - айуан артьщ”.
“Жаным арымнан садақа”.
“Өлімнен - ұят күшті”.
“Қоянды қамыс, ерді намыс өлтіреді”.
Хочу изложить корень и значение этих поговорок. В вьгаодах сказать, что
воспитанность (өдеп) должна быть внедренной в сознание и привита (әдет)
вместе с молоком матери. Уважение к старшим, сознание долга и чести, как
святыни, безукоризненное соблюдение общественного порядка, безмолвную
покорность законам, человека ставить превьппе всего - воспитывают
положительные качества, которые носят название благородства, любви к
родине, народу, семье, человеку, жизни. Человек, получивший благородное
воспитание, владеет основой боевых качеств - преданностью, честностью,
дисциплинированностью.
Игра в альчики (асық), чилики (жасырынбак), жарыс (бег) воспитывают в юноше сноровку, ловкость, увертливость, меткость, упорство
и прочие военные (боевые) качества, необходимые солдату в бою как воздух.
Опыт убедил меня в том, что казахское выражение “өдіссіздік - өлсіздік,
ептілікте - ерлік” отражает истину.
“Сөз тапқанга қолқа жоқ”.
“Бөдікте, тойда айтыс” - есть состязание быстрого мышления и остроумия.
Нигде, как в айтысах, не застают человека врасплох многогранные
неожиданности. Айтысы вырабатывали у юношей и девушек
импровизаторские способности, любовь к устной литературе и музыке,
расширяли их кругозор, они приобретали остроумие и смекалку.
Бой полон неожиданностей. Смекалка и сообра- зительность - постоянные
спутники солдата, обеспе- чивающие победу в условиях, кажущихся иногда
безнадежными.
Кокпар, байге, аударыспак, саис - традиционные национальные
спортивные игры, вырабатывающие смелость, ловкость, физическую закалку,
азарт, способность к риску с расчетом, даже способность к
самопожертвованию ради
чести и славы своей. Эти игры в оспитывают благороднейшие
рыцарские качества в джигите, столь необходимые для солдата
Красной Армии.
Вот краткий перечень этой ненаписанной главы.
Нашими “шокынганами” пренебрегались эти благородные
традиции воспитания боевых качеств нашего народа, как “отжившее”,
даже преследовались до сих пор людьми негосударственного ума,
сидящими за председательскими столами, в общем потоке
“бунтарства” против прошлого. Это было безусловно неумно, здесь
будет сказана кстати старая казахская поговорка “шала молда дін
бұзар”.
Вследствие такой оплошности в воспитании некоторая участь
молодежи растет неузнаваемо развязной, легкомысленной, хилой,
мешковатой, попадаются даже трусгапки, малодушные, шкурники.
Некоторые не умеют ездить верхом, боятся лошади - просто стыдно
называть таких казахами - лепечут какую-то ерунду по-казахски,
похожую на неотработанный язык иностранца.
Я только перечисляю кажущиеся мне недостатки в воспитании
молодежи, убежденно преклоняясь до сырой земли перед
положительной стороной воспитательной работы благородных качеств
джигита, системой воспитания нашего времени. Все хорошее в
прошлом казахского народа должно восторжествовать в настоящее
время, и золотая казна народной мудрости должна стать нашим
достоянием, обогатить наши знания и опыт и оказать услуги делам
нашим.
Подвиги славных казахских джигитов Эдиге, Кобланды, Бекет,
Исатая, Махамбета, Амангельды, Алпамыс и др. должны стать
традицией современных джигитов - как жаль, что молодежь их мало
знает!
Долг службы и совесть воспитателя джигитов - солдат обязывают
меня обратиться к Вам с этим личным письмом, так как, по моему
личному мнению, возрождение благородных традиций нашего народа,
обогащающих кладом своим систему воспитания молодежи,
немыслимо без вмешательства таких государственных мужей, как Вы.
Извините, что отнял у Вас столько времени этим письмом.
Гвардии подіюлковникБ. М.
18.04.43 г.
Жаумен теке-тіреске түсіп, өз өмірі ажал аузында түрған
Бауыржанға хат жазгызып отырган кандай күш. Ол күш - казак
халкының болашағы, үлттың намысы. Ал, хатты нак Ондасыновка
жазуында не сыр бар? Қазакстанның экономикасы мен саясатьш
жүргізіп отырған жалғыз басшы Ондасынов емес қой! Иө, Бауыржан
батыр бүл жерде Оңдасыновтың сез парқын түсінер халіне, білімпарасаты жететін өресіне, үлттық намыстың барлығына сенген, сенген
сон жазған еді.
Біздің бүл жорамалымызды әдебиетші-ғалым Шериаздан
Елеукенов растай түседі:
міне, осы Айыртау етегіндегі Шымқора ауылында республика
Үкіметінің бастығы Нүртас Оңдасынов озат шопандардың жиналысын
өткізеді екен деген хабар дүңк ете түсті. Тағы да бір аты Үлан МТС-і
аталатын Шымкора біздің ауылымыздан 12 километр жерде. Соған
жаяу- жалпылап, Оңдасыновты кореміз деп, бір-екі бала жетпейміз бе
аптығып. Жиналыс МТС-тің шеберханасында өтті. Ішіндегі машина
жабдықтарын алып тастағанда онсыз да үлкен үй тіпті, кеңейіп, үзарып
кетіпті. Кектем кезі. Ертіс өңірінде бүл маусым күрт басталады.
Наурыздың жиырма екі, жиырма үштерінде бір керемет жылы жел
күндіз-түні соғады да, кыс бойы жентектелген, соқталанған, жолсыз
жерінің қай түстарында ат қүлағы көрінбейтін қалың күртік қардың
көбесін лезде согіп жіберді. Осыншама ылғалға кенелген шоп тез
каулап өсіп, сөуір аяқтала тізеден асып кетеді. Сол шөпті жаңағы
жиналыс өтетін үзыннан- үзақ залдың еденіне қалың етіп жайып
тастапты. Балаң жігіт біздерге орындық тимеген соң, дәл мінбенің
қасына келіп малдас күрып, кек шопке отыра кеттім.
Нүрекең мінбеде сөйлеп түр. Үстіне соғыс кезінің рәсімімен
жартылай әскери киім киінген.Шөптің жасыл- сары нәліне үқсас түсті
гимнастерка, белін жалпақ қайыс белбеумен буынған. Кең кеудесінің
сол жағында Ленин ордені жарқырайды. Қою қара шашын оң жақ
шекесіне қайырған, келбетті, көруге коз керек кісі екен. Таза қазақ
тілінде жөймен, баппен сөйлеп түрды. Әлдебір бастьщтардай,
қорқытып, ежіреңдеп зөре-қүтыңды алмайды. Өзіңнің бір ескі танысың
өңгіме айтып түрғандай, сенімен ақылдасып, кеңесетіндей өсер береді.
1944 жылы сол кездің олшемінде республикамыз үлкен
қуанышқа боленді. Қазақстан мал шаруашылығын
өркендетудегі үздік табыстары үшін СССР Мемлекеттік
Қорғаныс Комитетінің Ауыспалы Қызыл туын жеңіп алыпты. Шешен
жиналғандарды алдымен осы тарихи оқиғамен күттыктады. Алдында
озат шопандар сөйлеп, сол кездің тілімен айтканда, тәжірибе алмаскан.
Нүрекеңе бүл өңір жаксы таныс. 1938 жылы осында облаткомның
председателі болған. Уай дегенің, өзі де кашаннан шопан таяғын
үстағандай ағытылды-ай кеп.
Нүрекеңдей кайраткерлердің алғырлығы, тереңдігі ел бағын
жандырайын, көркіне көрік косайын деген сүлу ой- пікір, жаркын
ниеттерінен туындайды екен. Соған тағы да көзім жетті. Ол сөзінде
үлттык көсібімізден бірте-бірте, табиғи түрде үлттык мөдениетімізғе,
өдет-ғүрпымызға ауысты. “Көт сүйеғі өсіп кеткен” кей казак жігіттерін
мыскылдай келе, ойын-тойларда үмытылып бара жаткан хальщ
ойындарын жаңғырту мөселесін койды. Енді ойлап отырсам,
үлтжандылыкты кас пен көздің арасында үлтшылдыкка айнаЛдырып
жібергіш, сан миллион “хальщ жаулары” кездері жылтырап түрмеде,
айдауда сарсылған заманда дөл сондай сөз сөйлеу үлкен жүректілік,
төуекелшілдік екен.
Бүл сөздің өсері сондай, майданнан жаралы болып оралған бір
жас жігіт үйленгенде қазактың той-томалақ өткізетін үлттьщ рөсімімен
түщъші рет танысып, аузымызды ашып, көзімізді жүмдық. Бір жылдан
соң үлы Абайдың жүз жылдық юбилейі мейрамдалғанда ат шабу,
кәкпар тарту, аударыспак ойнау, палуан күрестерін алғаш
тамашаладьщ.” Ел басшысы Оңдасыновтың халык дәстүріне, үлт
үрдісіне деген мүндай жанашырлығын көптеп айта беруге болады,
өрине. Соның ішінде мына бір факті көңіл аудартады. Өуелі, мына
хаттың мазмүнына назар аударайықшы.
ҚазССР Халкомкеңесінің Төрағасы
Н.Оңдасынов жолдасқа
Талантты бала Хакімжан Наурызбаевты даярлау жөніндегі Сіздің
маған тапсырмаңыз орындалғанын, ол Мөскеуде окуын 1/ХІ
бастайтынын хабарлаймын.
ЕЯ.7ТІ мен де сонда болып, жол-жоба керсетіп, кеңес беремін,
Мөскеудің белгілі шеберлерінің шеберханаларын аралаймын.
Украинаға қайтып бара жатып, Сізғе алғысымды айтамын, сіздерде
болған уақытымнан алған
өсерім өте жақсы - шөкіртім. Сіздің сеніміңізді актаганына куаныштымьш,
оньщ мүсінші ретінде де, архитектор ретінде де шын шебер болып
шығатынына көміл сенемін.
Мен онымен хат алысып, ылғи да кеңесімді беріп отырамын. Өз басым Сізге
Суретшілер одағынан алған мінездемемнің көшірмесін жіберіп отырмын
жөне бітпеген жүмыстарды аяктау үшін алып кеткенімді, біткен соң
жіберетінімді хабарлаймын. Мен өз бетіммен Дина Нүрпейісованың екінші
портретін бастадым, оны фотографияға карап отырып аяктаймьш.
Мусінші О. Кудрявцева
Сөйтсек, бүл хаттың сыры былай екен. Соғыстың жүріп жаткан кезі.
Қашанда халықка жакын барып, жагдайын өз көзімен көруді үнататын
Оңдасынов іс-сапармен Қостанай облысының Үзынкөл ауданына келеді.
Аудандық атқару комитетінің терезесі алдында саздан салынған қой, ешкі,
жылқы бейнесін Үкімет басшысының көзі шалып қалады. Сүрастыра келсе,
оны жасап жүрген осындагы атбағар бала Хакімжан екен. Нүртас Оңдасынов
дереу баланы шақыртып өңгімелеседі, оқуға жүр дейді. Оған Хакімжан:
“үйде бас көтеретін ешкім жок, анамды, жас бауырларымды тастап қалай
кетемін” деп, оқуга бара алмайтынын айтады.
Үлы атанар адамның ісі де, өрекеті де осындай үлағатты істерден басталатын
болар, Алматыға келген соң да Оңдасыновтың есінен өлгі бала кетпейді.
Ақыры, бала Хакімжанның отбасына мемлекет тарапынан көмек көрсетіп,
өзін Алматыга оқуға алғызады.
Жоғарыдағы хатты жазып отырған соғыс жылдарында Украинадан келген
мүсінші Ольга Николаевна Кудрявңева бала Хакімжанньщ, қазақтьщ
болашақ түңғыш мүсіншісі Наурызбаевтың алғашқы үстазы. Бүл орайда
Наурызбаевтың өзі былай дейді:
...Кейіннен білдім, сөйтсем, үстазым Ольга Николаевна әр кез
Нүрекеңе мен туралы баяндап отырады екен. Сондай бір сощы баяндауында
үстазым: “Наурызбаев өте талапкер, ізденімпаз, еңбеккор. Алдағы уақытта
оны Мөскеуге жіберіп оқыту керек...” деп жазыпты.
Осыдан кейін көп үзамай бізді Нүрекең өзіне, кабинетіне шақыртты.
Амандық-саулықтан соң Нүрекең кабинетіне көмекшісі мен тағы бір кісіні
шақыртты. Сөйтіп:
Танысып қойыңыздар, мынау алдарыңда түрған қазак
халқының тұңғыш мүсіншісі Хакімжан Наурызбаев. Мөскеуге
оқуға жүрмекші. Сондықтан дүрыстап киіндіру керек, - деді.
Не керек бір жүманың ішінде Ольга Николаевна да, мен де
иненің көзінен өткен судай жаңа, өрі өдемі киімге оранып шыға келдік.
1944 жылы Мәскеу Сурет училищесіне оқуға түстім...”
Жоғарыдағы хаттың сыры енді ашылғандай.
Қазақстанның өкілдігіне Хакімжанды шақыртып, жағдайын біліп
түрған. Қазақстанның сондағы тұрақты өкілі Исағали Шариповке
таныстырып, Үкімет тарапынан түрақты түрде қаржы да бергізген.
Училищені бітірген соң, Харьков көркемсурет институтьша түсіп, оны
1951 жылы аяқтап елге - Алматыға оралады.
Қазіргі өсем Алматыға көрік беріп түрған Үлы Абай бейнесін
сомдаған, қазақтың түңғыш мүсіншісі сол Хакімжан Наурызбаев еді.
Міне, бүл да Оңдасынов өмірінен тағылым алар, ғибрат тұтар түсымыз.
-
ГУРЬЕВТЕ ӨТКЕН ЖЕТІ ЖЫЛ
1951 жылы табан астынан Нүртас Оңдасынов Қазақ ССР
Министрлер Кеңесі төрағалығынан босатылып, Мәскеуге, Жоғары
партия мектебіне, “саяси сауатын көтеру қажет” деген “дәлелмен”
оқуға жіберіледі.
“Адамньщ жасы ұлғайған кезде оқу, көңілге бір нөрсені тоқу өте
қиьш болады екен. Мен Жоғары партия мектебінде жас
үлғайғандықтың зардабын шектім. Жас кездегі айтқанды сол сөтте
құйып алатын қүйма құлақ қабілетім жойылып, ақпа қүлақ болмасам
да, соған жақындап қалғанымдьі сездім. Күндіз-түні Ленин атындағы
кітапханадан шықпай, ізденуімнің арқасында абыроймен бітіріп
шықтым...” - дегені бар болатын Оңдасыновтың бірде бізге.
Мөскеудегі оқуы бітер-бітпестен Оңдасыновты қайта Қазақстанға
өуелі Пономаренко шақырды, артьшша оның орнына келген Брежнев
те қолқа салып, ақыры 1954 жылдың наурызында Қазақ КСР Жоғарғы
Кеңесі Төралқасының төрағалығына сайланды. Алайда, бір жылдан
кейін қалың бүқараға жақынырақ жерге сүранып, бүл қызметтен өз
тілегімен босанады.
Қараңыз, бұқараға жақын барғысы келген. Неге? Әлде
билік басындағы бей-берекетсіздік көңіліне конбады ма, кім
білсін? Қалай болғанда да алдына келген заң-зүкінге кол койып, жан
тыныштығьш ойлап, отыра беруіне болушы еді ғой. Жок, Ондасынов
өйтпеді. Өмір бойы өз мүддесінен халык, ел-жүрт мүддесін биік
санайтын ол сол позициясын тағы да танытты. Үш облыстың
басшылығын катар үсынып, таңдауды өзіне калдырғанда шалғайдағы
Гурьевті калаған екен. Бүл да тарихи шындық.
Гурьевке Нүртас Дөндібайүлы Оңдасынов табан аудармай он үш
жыл Үкімет басқарып, тәжірибесі әбден толысқан 51 жасында келді.
Өуелі, 1955 жылдың мамыр айынан атқару комитетінің төрағасы, ал,
1957 жылдың каңтарынан партия комитетінің бірінші хатшысы болып
сайланды.
Істің басын Оңдасынов облысты аралаудан бастады. Ол кезде
Маңғыстау түбегі Гурьев облысының бір ауданы ғана болатын. Сонау
мың шақырымнан астам жерде, Маңғыстау түбегінде жатқан
малшыларды аралап, олардың түрмыс- жағдайын өз көзімен көріп
қайтады.
Сол сапардан бір қызық жәйт. Малшылар ауылын аралап
жүргенде бірнеше шопанның үйінен шай күятын шөйнекті темір
сыммен қүрсаулап қойғандарын байкап қалады да, “неге олай?” деп
сүрайды Ондасынов қасында еріп жүрген облыстық сауда бөлімінің
бастығынан. Ол: “... бізде кесе-шөйнек жетіспейді, сондықтан
сынғандарын осылай сыммен қүрсаулап пайдалана береді” деп,
күмілжиді. “Сонда сендер енді кесе-шөйнекпен де халыкты қамтамасыз
ете алмайсыңдар ма, онда неге бастық болып отырсыңдар?” - дейді
дауыс көтермей, бірак мың батпан салмақпен, онсыз да бейнеті бес
батпан шопандардың үсак-түйек түрмыстық мөселелерін шешіп бере
алмағандарьша ренжіп.
Гурьевке келісімен Мөскеуге, Микоянға телефон соғып, көп
үзамай бір вагон ыдыс-аяқ келіп, облыс халқы, әсіресе, шопан мен
егіншілер, мүнайшылар қарық болады да қалады.
Содан бүкіл облысты аралап, барлық шаруашылықпен танысып
шыққан соң, Қазақстан Орталық партия комитеті мен Министрлер
Кеңесінің алдына Гурьев облысының экономикасы жөне халықтың
мәдениетін, хал-түрмысын көтеруге көмек көрсету жөнінде мөселе
қояды. Ол - ең бірінші халықтың түрмысын, мәдениетін көтеру, ауыл
шаруашылығын өркендету, мал басын көбейту, суармалы
егістік көлемін көбейтіп, көкөніс-бакша егуді колга алу, Каспий
теңізі жагалауында мұнай-газ барлау жұмыстарын жандандыру, жаңа
кен орындарын іздеу... мөселелері болатын. Осы мәселе бойынша 1956
жылдьщ бас кезінде Л.И.Брежнев пен Д.А.Қонаев кол койган каулы
кабылданады.
Қаулымен бірге қаражат та келіп жатты. Айналасы бір- екі жылда
облыста суармалы егістіктің көлемін арттырып, бау-бақша, көкөніс,
жүгері, жоңьшща егуді дамытты. Тіптен көкөніс пен пиязды көрші
облыстарга сататын дөрежеге жетті. Мал басы күрт өсті.
Каспий теңізі жагалауында мүнай-газ барлау жүмыстары ерекше
қарқынмен жүргізілді. Ірі барлау экспедициялары, трестер қүрылды.
Гурьевте 1959 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының көшпелі
сессиясы өтті. Оган Кеңестер Одағынан ірі ғалымдар мен көсіби
мүнайшылар шақырылды. Академиктер Қ.Сөтбаев пен А.Яншин мүнай
іздестіру аясын кеңейтіп, ашылмаған тереңдіктерді қамту жөнінде
-
пікірлер айтты. Осы сессияда сөз сөйлеген Ондасьшов Ембі мен
Маңғыстаудың мүнайы мен газын іздестіруді жедел жүргізу қажеттігін
ғалымдар мен мамандар алдына міндет, мақсат етіп қойды.
Ғалымдар Жайықтың оң жағында, Маңғыстау түбегінде мүнай
мен газдың мол қорлары бар екенін ғылыми дөлелдеп берді. Бүл
Маңғыстауда үлкен көлемде барлау жүмысын үйымдастыруды талап
етті. Ол үпгін Ембі мүнай бірлестігінің қарамағьшан барлау бөлімін
алып, оны Қазақ ССР Геология министрлігіне беру керек болды. Осы
жөнінде Гурьев облыстық партия комитеті республика Үкіметі алдына
үсыныс жасады. Оңдасынов үсынысы қабылданды. Ғылым
Академиясы Гурьевтен Мүнай жөне табиғи түздар ғылыми- зерттеу
институтын ашты. Ол барлауды ғылыми жодмен жүргізуге мүмкіндік
берді.
Ол кездің ақиқатын “Совнархоз” Төрағасы болған Сафи Өтебаев
айтады:
“- Гурьевтен мың шақырымда жатқан Маңғыстау өндірісін
басқару қиын болғандықтан, Нүртас Оңдасынов Одақтағы министр
Н.К.Байбаковпен
келісе
отырып,
Ақтау
қаласынан
“Мангышлакнефтегазразведка” тресін қүрдық. Ембі мүнайшыларының
қажырлы еңбегінің арқасында 1961 жылы Жетібай - Өзенде үлкен
мүнай фонтаны атқылады.
Маңғыстауда мұнайды игеруге арналған өндіріс орындары,
кұрылыстар салынып, жаңа скважиналар ашылып, тез арада бұл өңір
үлкен өндіріс алаңына айналды. Үзын күлактан естуімізше Хрущевтың:
“Сібірде мүнай жетеді, Қазакстанды отставить!” - деген каһарына
карамастан, корыкпастан Оңдасьшов республиканьщ Батыс өлкесін
мүнайлы өңірге айналдырды. Өндірістің осылай өркендеуінің
нәтижесінде кейіннен (1970 ж.) Гурьевтен жеке облыс болып
Маңғыстау бөлініп шыкты. Орталығы Актау каласы болды”.
Қазір дүние жүзінің назарын өзіне аударып, колы жеткеннің
коржьшын толтырып, жетпегеннің “жетсем-ау” деп, аңсарын аударып,
өуесін келтіріп отырған - Атыраудың мол мұнайы, алаулаған газы. Ал,
сол мол мүнайдың көзін табу, халық игілігіне жүмсауға күш салған,
мұнай өнеркөсібінің негізін калаға азаматтар катарында - С.Шакабаев,
М.Исенов, С.Өтебаев, Ж.Досмұхамбетов, Ө.Балғымбаев, Р.Өтесінов,
Т.Жұмағалиевтар бар. Олардың бәрі де бүл саладағы Оңдасынов
еңбегіне, ұйымдастырушылык іскерлігіне куәгерлер.
Сондай куөгерлердің бірі, ел есебін, халык есесін есеп- шотка
салып, кімнің үлесі артык, кімнің үлесі кем екенін қырағы кыранша
Ортальщта - “Госпланда” таразыға салып отырған экономист
Ғ.Сағымбаев мәліметіне қарасак, ол былай:
“... 1913 жылы - 118 мың, 1940 жылы - 697 мың, 1950 жылы 1.059 мың тонна мұнай өндірген Атырау 1966 жылы - 3.105 мың тонна
өнім берді. Нүрекең баскарған жылдары мүнай өндіру 3 еседен артык,
газ ендіру 6,5 есе (7,4 миллионнан 46,1 миллион текше метрге дейін)
өсуі еліміздің табысы мен байльнъша Оңдасынов коскан үлес деп
түсінген орынды”.
Облыста осындай қаркынмен мал басы да өсіп, жаксы нөтижеге
жетті. Тағы да осы орайда біздің назарымызды маман сөзі аударады:
Мамандьным экономист болғандыктан, айтар созімді нақтылы
цифрлармен дөлелдеп отыратьш өдетім бар, - дейді, республикаға үздік
экономист ретінде танымал болған Ғарай Сағымбаев өз естелігінде, 1961 жылдың басында облыста 126 мың ірі кара, 1.135 мың қой мен
ешкі, 53 мың жылкы, 27 мың түйе, 2 мың шошка болды. Басқаша
айтқанда, Нұрекең басқарған уақытта мал басы 4 еседен артык өсті.
Жылына 22 мың тонна ет өндіріліп, 100 мың қаракөл елтірісі
мемлекетке тапсырылатын. Осыдан келіп, Атырау облысында мал
басының қалай күрт өскенін көруге болады”.
Бар жоғы бес-алты жыл іптінде адам сенгісіз мал басының
өсуінде не сыр жатыр? Ол мынадан көрінеді.
Біріншіден, Оңдасынов мақсат-міндет, сосын талап қоя білді.
Екіншіден, ғылыми-зерттеу институты тапқан жаңалықтарды мал
басын көбейтуге пайдалана білді, өмірге енгізді. Малдың жазғы
жайылымын, қысқы қыстағын кеңейтті.
Үшіншіден, қаржы-қаражаттан қағажу көрмеді. Қайта артығымен
сүрап ала алды.
Төртіншіден, облысқа жаңа техника - машина, трактор, комбайн,..
көптен әкелінді.
Бесіншіден, бәлкім ең бастысы болар, бүған дейін республика
басқарып, ел-жүртты соғыстан аман алып, одан кейін қүлдыраған
шаруашылықты қалпына келтіруде жинақтаған мол төжірибесін
Оңдасынов артта қалған Гурьевті көтеруге аямай жүмсады.
Не керек, Нүртас Оңдасыновтың есімімен, өзімен бірге Атырау,
Маңғыстау өңіріне ерекше бір ыстық леп, жаңару келді. Елдің еңсесі
көтеріліп, алдарынан үміт оты алаулай бастады. Бүл пікір менен емес
атыраулықтардың өзінен шыққан сөз.
Нүрекең пайдалы бастаманы, жақсы жаңалықты іздеп жүретін.
Егер біреуден озық ойды, елге-жүртқа пайдасы тиетін жаңалық болса
болды, тез арада өмірге енгізіп, кең таратып өкететін. Ел аралауға жиі
шығатынбыз, сонда баладан - өнер, білім, ал, қарттан - даналық
сүраудан жалықпайтын. Жақсы ой, бастама болса көмекшілеріне түртіп
алыңыздар деп белгі беретін. Осы өдетін өзіме де*өдет еттім.
Нүрекең өте таза адам еді, оның ақтығы мен пәктігі жөнінде
Атырауда небір аңыз әңгімелер бар, - дейді, отызға жетер-жетпесінде
ең үлкен Жылой ауданының бірінші хатшысы болған Саламат
Мүқашев. Оңдасынов ондағы қабілет-қарымды дүрыс болжаған екен,
кейіннен шәкірті Саламат Мүқашев Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесі
Төралқасының төрағалығына дейін көтеріледі.
Қазақ арасында мал жайылымы мен суат үпгін талас, дау- дамай
қай кездерде де болып түрган. Осындай бір дауды
Оңдасыновтың
айкай-шусыз,
дау-дамайсыз
шешкенін
аңыздайғып маңғыстаулық ақсақал Есембай Шолтанов айтады:
“Мен ол кезде Самсы ауданында орта мектептің директоры
болатынмын. Бір жылы Ақтөбе облысы мен маңғыстаулық малшылар
арасында жер дауы басталып, іс насырға шабатын болган соң
облыстың бірінші хатшысы Ондасынов келді. Екі облыстың өкілдерін
шақырып алқалы жиын өткізді. Екі жақты тыңдап алган Оңдасынов:
— Ата-бабамыз шекара сызып ешкімге жер бөліп берген жоқ,
бәрі де бір қазақтың: “Аттың жалы, түйенің қомында” жүріп қоргаган
жері гой. Қазақта сөз бар: “Ыдыстан ауызы жақын ішеді” деген, сонау
мың шақырымдық қашықтықта жатып, іргеде отырган агайынға жер
бермеймін деу агаттық. Мал да өз өрісін аңсайды.., - деп, байсалдыбайыппен, сүқ саусагын шошайтып ешкімді қорқытып-үркітпей-ақ,
нақтылы жагдайды түсіндіре отырып, ақылды сөзбен алқалы топты
тоқтатқан. Осы жиынның қорытындысын алып, аудан басшысы
Қағазов Төлегенді ертіп Мөскеуге барып, Косыгинге кіріп, бекіттіріп
келді. Осымен екі облыстың арасьшда талай жылдардан келе жатқан
дау да доғарылған”.
Үкімет басында отырғанда Жезқазған өңірінде дөл осыған үқсас
жер, жайылым дауы болып, арыз түсіп болмаған соң, өзі барып,
қазылық айтып, айтысты тоқтатқанын Ондасыновтың өзінен естігеніміз
де бар.
Нүртас Оңдасынов Гурьевте өндіріс пен ауыл шаруашылығына
ғана көңіл бөліп, мөдениет, өнер, өлеуметтік саланы үмытқан екен
деген ой тумаса керек.
Өсіресе, ол келе салысымен түрған үйлерді көптеп салғызды.
Мектептер, мөдениет сарайлары мен клубтар, сауда орталықтары
бірінен кейін бірі бой көтерді. Педагогика институты, облыстық
драмтеатр, баспахана, кітапханалар, тарихи-өлкетану мүражайы,
Сарайшықтағы қарттар мен мүгедектер үйін жаңарту - қысқасы,
Оңдасынов түсында қала мен дала келбеті өзгере түсті.
1959 жылы Қаратабан көлінің шипалы балшығымен емдейтін
бальнеологиялық санаторийдің ашылуы үлкен жетістік болды.
Малшылардың киіз үйлерін жаңартуды мәселе етіп қойды.
Оларға ыңғайлы ас ішетін дөңгелек столдар мен аласа отырғыштар
жасатқызып, таратты.
Гурьевті көгалдандыруды, ағаш отырғызуды өзі болып бастады.
“Тұзды жерге ағаш өспейді, бос шығын...” деп, карсы болғандарға
орман шаруашылығы техникумында алған теориялык білімін іспен
дөлелдеп шыкты. Сол ағанггар бұл күнде үлкен бәйтерекке айналған.
Бәйтерек касьшда Иманғали отырғызған жас талдар да көкке мойнын
созып өсіп келеді. Атырау кұлпыруда...
Астрахань облысьшдағы Құрманғазы зиратьш таптырып басына
күлпытас, сәулетті мазар түрғызуды алғаш айтып, кейіннен іске
асырткан сол Ондасьшов екенін қазір біреу біліп, біреу білмейді.
-
Білетіндер - Гарай Сағымбаев, Сағидолла Қүбашев, Саламат Мұқашев.
Олар мазардың ашылуына Оңдасынов облыстык атқару комитетінің
төрағасы Арынғазы Қайсақановты бір топ мөдениет қызметкерлерімен
жібергеніне куө болғандықтарьш айтып та, жазып та жүр. “Дина мен
Қүрмангазы елінде үлт аспаптар оркестрінің болмауы үят” - деп
Алматыдан жас маман, ерлі-зайыпты Сейілхан мен Раушан
Қүсайьшовтарды арнайы шақыртып, жағдайларын жасап, оркестр
құрғызған да сол басшы.
Оларды бір күні Нұртас Оңдасынов өзіне шақырып:
- Адамға тамақ кандай керек болса, рухани азық - өн, жыр, күй,
терме де сондай керек. Облыста соның бір мерекесін ұйымдастырсақ
қалай болады, - деді. - Баяғыда, жас кезімде ауылдастарым кешке
жиналып, маған жыр- дастандарды окытатын. Қанша шаршап, күні
бойғы ауыр, қара, жұмыстан белдері қайысып отырса да тарамай,
түннің бір уағына дейін жыр-дастан тыңдайтын. Оның сырын мен енді
ұғып жүрмін, тәннің шаршауын жан лөззатымен басады екен ғой...
Қазір де түрмыс оңай емес. Бір серпілтіп тастайық халықты. “Ел іші өнер кеніші” - дейді халық, қаншама өнерпаз жол таппай, бүйығып
жатыр ауылда, соларға бұлақтың көзін ашу керек.., - деді.
Бұл идея жанданып, алғаш рет облыста 1957 жылы
көркемөнерпаздар фестивалі өтті. Бұған дейін арнайы ауыл- ауылда,
мектептерде көркемөнерпаздар байқауын өткізіп, бұл соның
қорытынды конңерті іспетті болды. Облыс орталығьшдағы стадионда
500 домбырашы катысқан ұлт аспаптар оркестрі ойнағанда,
күмбірлеген күй өр жүректі тербеп, жиналған жұртшылықтың көңілі
шарықтап, рухы көтеріліп-ақ қалған.
Қаламен іргелес жатқан “Теңдік” совхозьшда ұлттык
өнер мерекесі жалғаскан. Сол сәттід көрінісін көзімен көрген,
көріп кана коймай өнерпаз больш қатыскан, Ңазақстанның халық
жазушысы Өбіш Кекілбайұлы былайша баяндайды:
“1956 жылы күзде Гурьевте Маңғыстау ауданы өнерпаздарының
шығармашылык есебі болды. Оған мектептің соңғы сыныбында оқып
жүрғен мен де бардым.
Маңғыстау өнерпаздарына облыс басшылары ресми кабылдау
жасады. Облыстьщ комитеттің мөжіліс залында бүл кездесуді сол
кездеғі бірінші хатшы - Сейітжан Полымбетов жүрғізіп отьфды. Ол
кісіні бүрьшнан білетінбіз. Біздің көзіміз - оның қасындағы сары өңді
кісіде. Өйткені, ол Алматьщан келген, бүрьшғы Үкімет басшысы
Нүртас Дөндібайүлы Оңдасынов жолдас. Күнде кәріп жүрғен
қарапайым кісілердей айтылып жатқан өңғімелерді мүкият тыңдап,
жайбарақат отыр.
Келесі көктемде Гурьевке тағы барғанбыз. Сол жылы Мөскеуде
өтетін Дүниежүзлік Жастар фестивалі қарсаңьшда аудандарда,
облыстарда фестивальдар өтті. Бүл кезде Нүртас ағай бірінші хатшы
болды. Өнер мерекесіне келген аудандардың делеғациялары
орналасқан жерлерді аралап шықты. Бөрінің де койған конңерттеріне
барды. Фестивальде маңғыстаульщтар бас жүлдеғе ие болды. Олар
облыс орталығының ірғесінен қаздай тізілғен ақ үйлер тігіп, үлттық қол
©нерінің, үлттық дөстүрдің көрмесін жасады. Қала халқы ағылып
жатты. Ертелі-кеш дастаркан жиылмады. Қазандар мен самауырлар
оттан түспеді. Қызыл- жасыл киінген жастар күндіз де, түнде де ашық
сахнадан түспей өнер көрсетіп бақты. Бүл - ол кездегі мерекелерде
бүрын-соңды кездесе коймаған үрдіс-ті. Ол Нүртас ағаға қатты үнады.
Қорытынды ат ойындары да сол арада өткізілді.
Үлкен қызметтегі басшылардың үлттық дөстүрге мүншальщты
зор ықылас көрсетіп, мақтаныш еткенін алғаш рет көруіміз еді...”.
Жиырмасыншы ғасырдағы Қазақстан тарихьшда елеулі орны бар
абзал азаматтың тек осы бір қылығының ©зі-ақ оның ел болашағына,
жастар тағдырына қаншалықты нөзік карағандығынан хабар бере
алғандай.
Ал, оның үлттық руханиатымызға шын жанашыр болып, оған өз
үлесін қосып өткенін бүкіл ел біледі ғой”.
Ойланып қарасаңыз, бүл - халқьшың дөстүрі, салты, бет- бейнесі
жоғалмасьш дейтін нағыз жанашыр басшының ғана
колынан келеді. Қандай керемет! Өзгеге еліктемей, жан- жағыңа
жалтактамай, ұлтшыл атанармын деп корыкпай, өз ұлтыңньщ үрдісін
жалтактамай, ұлтшыл атанармын деп корьщпай, өз ұлтыңның ұрдісін
өзгертпей, көкке көтеру, дәріптеу халкыңды шын сүюден туындайтын
болар, сірө да!
Сол жылы Дина Нүрпейісова атындагы ұлт-аспаптар оркестрі
Мөскеуде өткен Дүниежүзілік Жастар фестиваліне катысып,
дипломант атанса, 1958 жылы Қазакстан өнері мен мөдениеті
күндерінін II декадасына катысуының өзі облысты мактанышка, үлкен
мерейге бөледі. Осындай өнер мерекесінен рух алған талай жас
өнерпаздар кейіннен Атыраудан арман куып Алматыға үшкан...
Осы фестивальден кейін Гурьевтің өз басында жөне аудан
орталыктарынан музыка мектептері көптен ашыла бастады. Небір
жалынды жас өнерпаздарды көрген Оңдасынов оны кажет деп тапты.
Бар шаруаны Оңдасыновтың бір өзі аткарғандай, бар жетістікке
бір өзі жеткендей пікір калыптаспас үпгін, онымен әріптес, қызметтес
болғандарға сөз берелік.
Қарацулов Ахметп Қосымбащлы:
“- Бірде нүсқаушыларды жинап, ©зінің Алматыдағы бір ескі
досымен телефон арқылы керісіп қалғанын айтты. Сөйтсе, досының бір
інісі біздің облыста жыл жарымдай басшы жұмыста жүр екен. Енді оны
Алматыға ауыстыруды сүраған. Себебі - Гурьев ауасының нашарлығы.
“Мен сіздермен жүмыс бабында таныспын. Сендерде болашақ
бар екенін сезем. Тек жоғары білімдерің жоқ. Оның үстіне ағаларың да
жок екен... Мен сендерге аға болайьш, оқып, білімдеріңді көтеріңдер” деді бірде бізді жинап отырып.
'
Біз қайда окимыз, калада педагогика институтынан баска жоғары
оқу орнының жоқтығын айттык. Ол, ондай орын табуға уөде берді.
Басқа калаларда оқимын дегендеріңе де көмектесемін”, - деді.
Содан кейін Гурьевтен, мүнай техникумьшың жанынан
Мөскеудің Губкин атындағы мұнай институтының филиалын ашуға
көп әрекеттенді, таныс-беделін салды. Ақыры аптылды. Бүл үлкен
жетістік болды. Содан, көптеген жастар жоғары білім алып, мүнай
өндірісін дамытуға үлес қосты.
Нүрекеңнің бүл сөзі мені Астраханьдағы техникалық
институтқа түсіп, оны бітіріп, “Ихтиолог — балық өсіруші”
мамандығын алып, ніирек гасыр балық өндірісінде жүмыс жасауыма
себепкер болды.
1960 жылдың жазында обкомның бюросы мені облаткомның
үйымдастыру бөлімінің меңгерушісі етіп тагайындады. Бюрода
Нүрекең: “Онда жүмыс көп, бірақ окуыңды тастамайсың, егер окуга
жібермейтін жагдай болса маган айт” - деді. Бүндай жагдай болды.
Бірақ Маңгыстау ауданьшда жүрген Сагидолла Қүбашев рүқсат етті.
Мүндай қамқорлықты қалай үмытарсьщ. Өмірден өтер, үзілер
сәтте де көз алдыңда түрар-ау, Нүрекең!..
Бүгінде балаларыма, немерелеріме осындай, Оңдасыновтай
басшы өткен, дана өткен, гүлама өткен деп айтып отырамын.
Мақсатым - жақсыга үмтылсын, көкіректерінде қалсын деген ой.
Бір жылы советтердің жүмысьш жақсарту мақсатында
соңиалистік жарыс үйымдастырып, жеңімпаздарга 3 сыйлық
белгіледік. Советтердің төрагаларьш жина, олармен кездескім келеді
деді. Бүган олар қуанышпен келіп, оздерінің проблемаларын жырлады.
Нүрекең ауылдардың коркі, көгалдандыру, клуб мөселелері
жоніндегі талаптарьш қойды. Соңиалистік жарыс жеңімпаздарына
қазір мотоңикл берілсе, енді жеңіл машина беруге жөрдемдесетінін
ескертті. Бөрі де риза болды. Бүдан мен Нүрекеңнің жақсы
бастамаларды қолдайтын, терең ойлы бастық екенінаңгардым. Бірақ
“под колпаком Мюллера” - дегендей Нүрекеңнің мені де сынап
жүргенін білмеппін...
Жогарыда айтылгандар көздің көргені болса, енді қүлақтың
естігенін айтайын. Бүны маган Нүрекеңнің шофері, өзі қазақшаны
жақсы білетін Николай Захаров айтқан еді.
Бірде Нүрекең Маңгыстауды аралап жүріп бір койшьшьщ үйіне
қонады. Өлгі шопан екеуі түнімен Николай түсінбейтін бір тілдерде
сөйлесіп шыгады. Қазақша білемін деп малданып жүрген шофер
олардың не айтып жатқанын үқпай, бірақ екеуінің - қойшы мен
хатшының осыншама тіл табысып кеткеніне таңқалады. Таңертең
Нүрекең Николайга: “мьша шопанның білігі менен артык екен, біз
түнімен араб, парсы, түрік, озбек тілдерінде сойлестік. Біз оқымысты
адамдарды қаладан іздейтін едік, ол кате болды. Нагыз оқымыстылар
далада екен” - депті, Нүрекең.
-
-
Мен Николай сөзіне нанбап едім, кейін Нүрекеңнің “Бү
11-1129
145
адам”, “арабша-парсыша-қазақша түсіндірме сөздіктері” қолыма
түскенде ол кісінің көп тіл білетініне иландым.
Бір күні өлгі Захаров: “Сен маган өткен жылы нанбадың ғой.
Қазір сол адам аэропортта түр. Нүрекең мені алып кел деп жіберді,
көрсең жүр” - деді. Мен үят болар деп бармадым. Ол кісі Нүрекең үйіне
баласын ертіп келіп, конақ болыпты. Келген шаруасы былай екен:
Жүбайы 18 бала тапқанымен, түрғаны біреу. Ол армиядан келіп, мен
мал бақпаймын, оқішын депті. Сонда әкесі қалада сенің менен басқа
өкең бар, соған апарайын деп ертіп келіпті. Нүрекең екеуі қүрдас екен.
Нүрекең: “Мен 2-3 күннен кейін Алматыға барамын, сонда ала
кетемін” - деп уөде беріпті. Оны орындапты. Әттең, енді сол жігіттің
фамилиясын білмегеніме өкінемін...
Көп жылдардан кейін Нүрекеңді 1968 жылы Мөскеуде метрода
кездестірдім. Ол өзінің Ленин кітапханасьгаан келе жатқанын, сөздік
жазумен піүғылданып жүргенін айтып, үйіне шақырды... Вернадский
алаңынан метродан түсті. Бүл менің ол кісіні соңғы көруім болды.
Бірақ айтқан сөздерінің, жақсы істерінің бәрі жадымда:
“Аға болсаң - ақыл айт,
Ақыл айтсаң - макүл айт” - деген, өсиетті Нүрекең ағамыз
орындаған кісі.
Байдалы би: “Ағасы бардың жақсы болса - жағасы бар, жаман
болса, інісіне жабар - жаласы бар” - деген екен. Нүрекеңмен 6 жыл
жүмыстас болғанда өзіме таққан жаласы жоқ, ақылын айтып аға болды,
туғанымдай пана болды.
“Өлген кісінің тірілгені, тірі кісінің еске алғаны” - ғой. Менің
естелігім оқыған д үғам болсын, оны қоғам білсін!
Нүрекеңнің өмірі кейінгі жастарға үлгі болсын, қалдырган
еңбектері олардың мүлкі болсын!”
Бөрін айт та бірін айт. Осылай атыраулықтар Нүртас Оңдасынов
жайлы жылы лебіз, ыстық ықыластарын “Манасты” жырлаған
жыршыдай, таңнан таңға, күннен күнге асып айта береді. Себебі, олар
Оңдасынов жайлы кәп біледі, білген соң айтады.
Оған 2003 жылдың көктемінде “Нүртас Оңдасынов” атты
естеліктер кітабының шығуына орай Атырауға барғанымызда коз
жеткіздік. Облыстық Мүрагат үйінде, осы мекеменің бастығы Рабиға
Әжіғалиева Оңдасыновтың замандас өріптестерін, тіптен шәкірттерін
десем де болады, басын қосты. Олардың бәрі қазір - зейнеткер. Сол
жолы
аксакалдар сананың сандығына салып тастаған сырларын бірінен
кейін бірін ағытты-ай келіп.
Олар:
Мүкашев Саламат,
Көшеков Оңайбай,
Т емірташев Қ., Қуанышов Бағыт,
Айдаров Айдьш, Қарасаев Орынғали,
Түгелбаев Қашқьш,
Еркінөв Орынбасар,
Абдолов Ғибадолла, Сүлтанғалиев Олжағали...
Қайран менің,
Қүс канатты - тарихым,
Таңдайына үялаған жыршының,
- деп, Адай акын айтқан “жыршыны” “замандасқа” ауыстырғым
келіп-ак түрды, сонда менің.
Олар Нүртас Оңдасыновты мактап, сосын марапаттап, акырында
замандас, кызметтес, өздеріне үстаз болғанын мақтан түта баяндады.
Бірі “Көсем” - деді, бірі “Үлы” - деді, бөрі шын жүректен шыккан
шынайы еді.
Біз сол барысымызда Жылой ауданының 75 жылдык тойына тап
келдік. Оған Саламат Мүкашев аға мен Мария жеңгей, үшеуіміз
бардык. Ал, аудан әкімі Нүртас Мүхтар- үлы өзінің есімін атаанасының Оңдасыновка, жаксыға үксаған деген ілгері ниеттен
койғанын мактана айтты. Жас Нүртас - ата-анасьшың ырымын қырын
кетірмепті. Өйткені, сол жолы біз аудан халқына қадірі бар, аузында
дуалы сөзі бар, болашағы бүдан да зор жасты көрдік.
Бірақ, Оңдасыновты білетін, өріптес болғандардың бір өкінері даңғаза, даңғой Хрущевтың кесірінен Оңдасьшов 58 жасында,
картаймай түрып зейнеткер атанып, шаршамай түрып - демалыска
шыққандығы. “Надан - данамен өш” - деген халық сөзі рас екен. Ел
басқара алатьш қабілетіне де, үйымдастырушылық іскерлігіне де
қарамай, Сталиннің кадры деді ме, өлде ЦК-ға Бюро мүшесі болып
жүргенде Өзбекстанға берілетін аудандар мөселесінде теке- тіресіп
қалған сөттерді жадында сақтап қалғаннан ба, өлде біреулер қызыл су
жүгіртті ме, өйтеуір, Хрущев Оңдасыновпен үстасып алды. Бүл пікірді
де айтқан сол замандастары.
Осыған байланысты бір өңгіме біздің де ойымызға түседі. “...Ол
кезде мен Үкімет басындамын. Мөскеуге бір жиьшға келгенбіз. Бюро
мүшесі ретінде жиьшды Хрущев жүргізіп отыр екен, онсыз да өзім аса
үната қоймайтынмын, алыстау
отырайын деп арт жакка жайғастым.
Өзбек ССР-інің шаруашылығы тыңдалып жатты ғой деймін... Бір кезде
Хрущев елеңдеп, жалтақтап залдан біреуді іздей бастады. Бір кезде:
Жолдас Оңдасынов, Сіз, Сізді айтамын, — деп, қолымен орныңнан тұр
дегенді ишарамен көрсетті.
Мен орнымнан тұрдым.
Хрущев сұқ саусағын маған сұқтап:
Жолдас Оңдасынов, мақта егетін аудандарды сен неге Өзбекстанға
бермейсің? Өзбектер мақтаны жақсы өсіреді, - деді. Үнінде өктемдік пен
мысқыл бар.
-
Жер менікі емес, мемлекеттікі. Ал, мақтаны біз де жақсы өсіреміз,
өткен жылдьщ жоспарьш асыра орындадық, - дедім. Не керек аузына
келгенін айтып, біраз шаптығып барып тоқтады. Байғұстың ақылы аздау,
эмоңиясын тежей алмайтын адам еді, - дегенді Оңдасынов аузынан өзіміз
естігенбіз.
Оңдасынов қызметтен кеткеніне емес, бастаған талай шаруасын аяқтай
алмай, өлі де тұрмыс жағдайы төмен ел- жұртты көтере алмай кетіп бара
жатқанына ренжіді. Рас, шын мөнінде қапаланды.
Бірақ, өлдекімдердей лауазымды қызметтен кетсе өлетіндей, қалтырапдірілдемей, үйтіп-бүйтіп пенсияға жетіп алайьш демей, иіліп-бүгілмей
қызметтен босатуьш талап етті.
Иә, Ардьщ Билікке бағынбаған түсы бүл!
“Қорға жүртты, қорғағандай Арыңды!”. Омір бойы жүртына қорған, халқына
жанашыр бола білген жан өз Арын да аяққа басқызбады. Оңдасынов бүл
қылығымен, өрекетімен көпті, ел-жүртьш таңқалдырып, төрбиелеп кетті.
“Малым жанымның, жаным Арымның садағасы” - дейтін қазақ перзенті
екенін танытты. Риза болғандар: “Тусаң ту осындай боп!” - деп те жатты.
Алайда, ел ішінде “денсаулығына байланысты кетіпті” деген қауесеттер де
айтылды. Қандай, кімнің денсаулығы хақында ол өңгіме!? Оңдасынов осыған
дейін денсаулығына байланысты бір рет те бюллетень алып кормепті. Оны
өзі айтатын.
Біз пақыр, Адамның езін-өзі күтуі, дене бітімінің өдемі болуы, сайып
келгенде үлкен мөдениет екенін енді түсініп, көпке оны енді түсіндіріп, өлек
болып жатырмыз. Ал, Оңдасынов оны баяғыда түсінген, айналасына
түсіндіргісі де келген.
Бірде командировкада жүргенде алдынан алкам-салкам боп шыккан колхоз
басқармасына: “Сені ел жоғары білімді маман, басшы деп қарайды, үлгі
алғысы келеді. Сен елге үлгі емес үркітесің ғой, - деп сынап, тазалыққа
шақырғанын өріптестерінен естігенбіз.
Біз болсақ қазан-қазан ет асып, жал-жаяны жайып қойып жеп жатқанда, ол
орыс өйелі Валентина Васильевнаның борщы мен бәлішін, витаминді
салатын жеп, деннің саулығын, тәннің тазалығын сақтаған. Амал қанша,
сондай суытқан қүр аттай, ақыл-ойы кемелденген, төжірибесі жинақталған
кезде билік басындағылар оның қадіріне жетпей, жөй бір Бейсенбай,
Сөрсенбайларды зейнеткерлікке шығарып жаткандай өрекет жасады.
Оңдасыновты өзіне үстаз, ардақты Азамат-аға санайтын Қазакстан
Компартиясының Бірінші хатшысы Қонаев араша түсе алмағанына
ыңғайсызданды ма, өзі келмей идеология жөніндегі хатшы Жанділдинді
жіберді.
Сондағы Жанділдиннің “дана” сөзі, бар саналы ғүмырын халқын білімді,
ғылымды, мөдениетті ел қатарына қоссам деп, “Ереуіл атқа ер салмай...”
елінің жоғын жоқтап, жыртығын бүтіндеп еткен Есіл ердің мемлекет
тарапынан алған бар бағасы мынадай болды:
Жанділдин сөзі:
Организаңионный вопрос
-
Слово имеет т. Джандильдинов.
т.т. первый секретарь т. Ундасынов обратился в ЦК КП Казахстана
установить ему пенсию и отпустить его. Его Вы знаете. За эти годы работы в
области имеются сдвиги по сельскому хозяйству, имеет заслуги перед
государством.
Учитывая его возраст и заслуги, ЦК решил пойти на встречу и освободить
его от работы иервого секретаря обкома партии. В связи с этим возникает
вопрос о кандидатуре на пост первого секретаря. ЦК рекомендует тов.
Егизбаева Косая. Он молодой, но занимал ответственные посты в ЦК, он
очень энергичный.
Ал, араша түсіп, өзін жақтамағанына Оңцасынов шөкірті - Қонаевқа ренжіген
жоқ. Баяғыда мемлекет ісіне алғаш араластырган, үйреткен өзім едім деп,
Қонаевты қинамай, Хрущевтай ақылсыз адаммен бөтуаға, бір мөмілеге келу
кім- кімге де мүмкін емес екенін түсінген соң өкпелемеген.
“Бүлары несі, Оңдасынов мүндай шығарып салуға
лайьщты емес еді ғой?” деп, президиумда отьфған Нұртас Оңдасыновка
жаутаң-жаутаң караған көптің көңілін облыстық Атқару комитетінің
төрағасы Сағидолла Құбашевтың мінберден сөйлеғен сөзі аздап сейілткендей
болды.
Қубаіиев сөзі:
Товаргаци Мы сеғодня провожаем товаршца Ундасынова Нуртаса
Дандыбаевича на заслуженный отдых, на пенсию. Товарищ Ундасынов Н.Д.
работая Председателем Совета Министров Казахской ССР, Председателем
Президиума Верховного Совета Казахской ССР и в нашей области председателем облиполкома и - затем первым Секретарем областного
комитета компартии Казахстана проявил себя видным государственным и
партийным деятелем, вложил много сил и старания для развития экономики
и культуры республики, особенно нашей области.
Его большой опыт руководящей советской и партийной работы помогли нам
в повседневной работе и мы всегда чувствовали его товарищескую заботу по
воспитанию партийных, советских кадров, пользовались советом и - учились
у него партийной принңипиальности.
Исполком областного Совета депутатов трудящихся поручил мне сердечно
поблагодарить Вас, Нуртас Дандыбаевич за долголетнюю и плодотворную
работу на благо трудящихся республики и нашей области, пожелать Вам
долгих лет жизни, здоровья и хорошего отдыха.
Исполком областного Совета депутатов трудящихся в знак признания Ваших
больших заслуғ перед нашей области решил наградить Вас, Нуртас
Дандыбаевич Почетной грамотой Областного Совета депутатов трудящихся.
Мы просим Вас где бы Вы не были держать постоянную связь с нашей
областью и своим добрым советом помогать развитию ее экономики и
культуры.
Разрешите мне еще раз пожелать Вам дорогой Нуртас Дандыбаевич всего
наилучшего в Вашей жизни.
Фариза ацынныц:
Үстемділіктің қолына ақыл кейде,
Су құяды зығыры қайнап тұрьш,
- дейтін жолдарын осындай сөттер туғызған шығар, кім білсін!
Өділетсіздіктің төбеңде атойлап тұрғанын көріп
тұрып, дөрменсізсің, амалсызсың, өрекетсізсің. Неге? Себебі - билік биікте.
Биліктің бүйрығы орындалады, талкыланбайды! Тағы да “неге?”...
Бәрібір, калай болғанда да Оңдасыновтың Гурьев, казіргі Атырау өңірінде
жөне Маңғыстау маңында өншес ізі, айтып тауса алмастай ісі калды. Оның
бастаған бастамаларын, шаруаларьш жалғастыратьш сайдың тасындай,
бойларында адалдык-парасаты бар шөкірттері калды. Оңдасьшов артьша
алаңдамай, карайламай, сол шөкірттеріне сене түрып Мөскеуге, жаңа
конысқа көшті.
“... Оңдасынов обкомпарттың жүмысында жергілікті кадрларды төрбиелеуге,
оларға жауапты жүмыстарды тапсыруга көп көңіл бөлді. Бүрын тіпті облыс
түгілі, аудандарға басшы кадрларды сырттан өкелетін, не баска үлттан
коятын. Нүрекең бөрін өзгертті. Жергілікті кадрлар түрақтанды, олар жаппай
өсті. Облыстың, ауданның басшы қызметтеріне түгелдей дерлік жергілікті
кадрлардан іріктеліп алынды. Зор сенімге ие болған Ж.Кейкин, Ғ.Сағымбаев,
Қ.Есентаев, Б.Өтеғалиев, Қ.Темірташев, И.Жанболатова, А.Айбаров,
Қ.Дүтбаев, М.Сабирова, А.Кенжебаев, С.Нүржанов, Б.Ахметқалиев,
О.Еркінов, Б.Ізтілеуов, О.Қарасаев, С.Сүйшов, Р.Ерубаев, Ж.Есенжанов,
А.Досалиев, Ө.Атшыбаев, т.б. бүгінгі Атырау, Маңғыстау облыстарының
жан-жақты өркендеуіне іскерлігі мен білімдерін, бар кабілеттерін аямай
жүмсады, ел қүрметіне бөленген беделді азаматтар, республикаға ерекше
еңбегі сіңген зейнеткерлер.
Облыстык партия комитеті, Нүртас Оңдасыновтың өзі мүнай өнеркөсібінің
негізін қалаған, ірі үйымдастыру- шылары М.Исенов, С.Өтебаев,
Ж.Досмүхамбетов, Ө.Балғымбаев, Р.Өтесінов, Т.Жүмағалиев, Х.Өзбекғалиевтерді, аудан басшылары Т.Қағазов, Ж.Өтеғалиев, Ө.Исмағамбетов,
З.Ғүмаров, Қ.Оспанов, О.Нығмединовтерді қатты қолдады.
Нүрекеңмен бірге еңбек еткен жөне оның тәрбиесінен өткендердің біразы
республиканьщ басқару орындарында өнімді де, тиянақты да жүмыстар
көрсете білді. Солардьщ ішінде, белгілі мемлекет жөне қоғам кайраткерлері
М.Исенов, С.Өтебаев, С.Мүқашев, З.Камалиденов, Ө.Көшеков, Ғ.Сағымбаев,
Ж.Таңқыбаев, С.Шақабаев, У.Аленова, Х.Өзбекғалиев, Е.Таскынбаев,
Б.Сағьшғалиев, И.Өтеғалиевтар республикаға еңбегі сіңген сиязлы
азаматтар...” - дейді, осындай шөкірттер көшінің бастаушысы, колхоз
баскармасынан бірден облыстык аткару комитетінің төрағасы болған
Сағидолла Құбашев.
“Мөскеуге көшерде шифонер, стол, орындьщ, дивандарьш тегіннен тегін
ағама тастап кетті. Оны біз күні кешеге дейін пайдаландык. Нұртас-аға тек
екі сандык кітаптары мен азын-аулак киімдерімен көшті...
Менің ағам Нұртас ағаны өмір бойы аузынан тастамай, өзіне пір тұтып өтті.
Ол кісінің карапайымдылығьш, ешкімге дауыс көтермей, стол тоқпақтамайақ жұмыс бітіруге болатынын дөлелдеп, бізді соған тәрбиелеп кеткен көсем
басшы деп, ризалығьш тауыса алмай отыратын. Тағы бір •кереметтігі, ол
ешкімді руға, жүзге бөлген де, сұраған да емес. Өзімен бірге командасын
шүбыртып, жергілікті кадрдың тоз-тозын шығармады. Қайта жергілікті
жастарды өсірді, оқытты, төрбиеледі. Сөйлегенде аспай-саспай, ойын жүйелі
жеткізетін, ақыл-парасаты мол адам еді деп, жеті жыл көмекшісі болғандағы
көрген-түйгендерін бізге айтып өтті, ағам” - дейді, Халел Досмүхамбетов
атындағы педагогика университетінің оқытушысы, өдебиетші-ғалым Қадыр
Юсупов.
Оңдасынов өмірінен төлім-тағылым алатын, өз өміріңе сабақ алатын тұстары
көп. Құрметті мұнайшы Сафи Өтебаев: “Нүрекең ешкімге сүқ колды
шошайтып “қырам- жоям” демей-ақ, дауыс көтермей ел басқарған басшы.
Осы қасиетін мен өзіме үлғі түтып, мақтануға болатын, екіншісінен сабақ
алатын екі эпизодты Оңдасьшовтьщ өз шөкірттері айтады.
Ғарай Сагымбаев:
Қазақ ССР-нің 40 жылдық мерекесі 1960 жылы тойланбай, Хрущевтің
келуін күтіп, 1961 жылдың 18 маусымында өткені белгілі. Қонақтарга
арналған кеште: “Хрущев был в плохом настроении и рано ушел с приема, деп жазады Д.А.Қонаев “От Сталина до Горбачева”, кітабында, (143-бет).
Бірақ, Димаш-аға себебін ашып айтпайды. Оның себебі былай еді:
Той үстінде Хрущев қолында арағы бар, Оңдасыновтың касьша келіп:
Макта өсіретін үш ауданды Өзбекстанға беруге үнемі қарсы болушы
едің, ертең Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің қаулысы алынады, - дейді мысқыл
араластырьш. Сол кезде Нүрекең орньшан атып түрып:
Мен казір Қазақстанды басқарсам, өлі де қарсы болар едім, - депті
тайсалмастан.
Хрущев түпжірсе “жөрекімалла” дегенге үйренген ол Ондасьшовтьщ бүл
жауабына ашуланьга, қонакасыдан кетіп калады.
Нүрекеңе: “кенгірім сүра, ертең сессияда аудандарды беру туралы үсыныс
жаса” деген бюро мүшелерінің “данышпандык” кеңесін қабылдамайды.
Сол бір ойланбаган қаулының касіретін көршілес, агайындас екі халық өзбек пен қазақ әлі тартып келеді... Әлі қаншама уақыт тартады екен
десеңізші!..
Осыдан кейін жылга жетпей Хрущев күш-қайраты кемімеген, іс-төжірибесі
молайган шагьшда Оңдасыновты зейнеткерлікке кетуге мәжбүрлейді...
Рахмет Өтесінов:
Обкомның пленум, активтерінде өндіріс басшылары жүмыстагы
кемшіліктерін техникалық жабдықтардың жетіспейтіндігімен дәлелдеп,
жабдықтау мекемелерінің атына сьга айтып, олардың басгаыларын айыптап
жататын. Сондай бір жиыннан кейін Нүрекең Совнархоз Төрагасы Сафи
Өтебаевқа жабдықтау тресінің бастыгы С.Г.Финкелынтейннің есебін
тыңдауды тапсырды және сол отырысқа өзі қатысатын болды.
Залда отырган тыңдаушылар үнемі Финкелынтейннің үстінен сын айтып
жүретін мүнай көсіпшілігі директорлары.
Финкельштейн төжірибелі адам гой, есебін тек нақты цифрларга қүрды.
Ең үлкен Қаратон көсіпшілігінің директоры К.Х.Огай жаңа насоскомпрессор трубасы жетпейді деп сын айтты. Мынау соның осы жылғы
берген сүранысы, - деп, бір жапырақ қағазды Ондасьшовтьщ алдьша қойды
да, әрі қарай - біз оның үстіне 20 пайыз қосып артығымен алдырдық. Мынау
біздің Қаратонға жіберген трубамыз. Ал қалғаны базада жатыр. Өздері
алмайды.., - деді.
Бүдан кейін Финкелынтейн дөл осы сияқты дәлелдерді өзін сынаған
көсіпорын директорларының бөріне айтып, дәлел-қағаздарын бірінің үстіне
бірін қойып, Нүрекеңнің алдына үйіп тастады да: “Кімде қандай сүрақ бар?.. деп тақылдап түрып алды. Мынандай дәлелге директорлар дөрменсіз болып
гаықты. Залда тыныгатық. Бәрі үнсіз. Біз
отырмыз өлгі: “сыншы - директорларды казір Нұрекең сойып салатьш,
бәрінің ит терісін басьша каптайтьш шығар” - деп. Жок, Нүрекең өйтпеді.
Әлгі Финкелынтейн койған бар кағазды қасында отырған Совнархоз
Төрағасы Сафи Өтебаевқа қарай ысыра салды да, орнынан түрып үн-түнсіз
шығып жүре берді.
Осылай Нүрекең бірімізге-бірімізді, өтірік пен шындықты беттестірді де,
“қырам-жоям”, деп кейбіреулердей сүк саусағын шошайтпай-ак, бір сөз
айтпастан, дөйегі жоқ сыншыларды мақтамен бауыздап, байлап салды.
Енді экзекуцияның болмайтынын көрген жігіттер бастарын көтеріп,
бойларын жазып, “уф, деп, демдерін бір алды. Ендігөрі дерексіз сын айтпасқа
ант бергендей күйде еді бөрі де.
Сөйтіп, Нүрекең “сьшның нақтылығы” деген тақырыпта осындай сабақ
берген бізге.
Міне, жақсыдан жақсы сөз, іс қалады десе, Оңдасынов артында да осындай
өнеге, үлгі, төлім алатын өцгімелер ел аузында көп.
-
АРТЫМДА ҚАЛСЫН СӨЗІМ ДЕП...
Содан, Оңдасынов семьясымен Мөскеуге көшіп келді. Мүнда қүшақ жайып
қарсы алған ешкім болған жоқ. Себебі Хрущевтың ауанайын аңдап, қасқабағына қарап отырған орта елпеңдей коймады. Өйелі Валентина
Васильевнаның туыстары көмектесіп, кооперативтен өз акшаларына үш
бөлмелі үй сатып алды. Өмірінде еліне еткен еңбегін бүлдап көрмеген ол
маған ат мінгізіп, шапан жаппады деп ешкімге шағынған да, шатқаяқтаған да
жок. Қайта кооперативтен үй ала алғандарына куанып, соны канағат түтып
түра берді. Ал Оңдасынов үшін қиындык басқада болды. Ол жөнінде өзі
былай дейді:
- Мөскеуге келіп жайғастық. Көнгі-қонның абыр-сабыры басылды. Азапты
өмір осыдан кейін басталды. Өмір бойы он-он бес сағаттан жүмыс істеп
өдеттенген адамға бос отыру азаптың азабы болады екен. Содан өзіме-өзім
жүмыс іздей бастадым. Жалпы өзім өнер, өдебиет дегенді жаксы көремін.
Жас кезде ептеп өлең жазғаным болған. Кейіннен жүмыс басты болып қалып
қойған. Соған оралдым. Ойланып, толғанып жүріп бір дөптер өлең жаздым.
Дөптердін бетін тарс жаптым да, тек бір жүмадан кейін кайта оқыдым.
Үнамады. Үлкен шаруа бітіргендей бір апта көтерінкі жүрген көңілім су
сепкендей басылды. Жыртып тастауға қимай күйеубалам Евнейге (қызы
Зубайраның күйеуі, академик Евней Арыстанүлы Букетов) жібердім. Жауап
келді. Менің ақындығыма бір ауыз өлеңмен сын айтып, хат жазыпты.
Евнейдің сол сынынан кейін, өрі Олжас, Қадыр, Фариза сынды акын
балаларымды ренжітіп алармын деп қоя қойдым.
Әрине, Мөскеуде, Ортальщ Комитетте отырған достарды пайдаланып үсактүйек бір қызмет тауып, ермек етуге болар еді. Бірақ өзімді-өзім бүлай
алдағым, тірі жүріп өлі күйге айналғым келмеді. Өйткен күн өтсін деген
күйкі тірлікті итке тастамаймын ба!?
Содан өз бойымдағы “қүндылыктарды” қопарып, колымнан не келеді, не
келмейтіні саралап жүргенімде тосыннан ойыма Совет делегациясы
қүрамында Сирия мемлекетіне барғаным түсті. Бірде бізді үлкен мешітке
апарды. Олар танысу кезінде кімнің қайдан екенін сүрай бастады. Мен
Қазакстаннан, астанасы Алматы деп едім ешкім біліңкіремеді. Сол түста
ойыма сап етіп өзімнің туған жерім Түркістан, ондағы Қожа Ахмет-Яссауи
мавзолейі түсе кетті де жалма-жан соны айттым. Сол-ак, екен жапырлап
келіп қолымды алып, үстімдегі киімімнің (үзын ақ көйлек кигізіп қойған)
етегін сүйіп, өбігер болды да калды. Сөйтсем, бар ғүмырын суфизм ілімін
уағыздауға арнаған, даналық ойларымен үнаған Қожа Ахмет Яссауиды
сирияльщтар да жаксы біледі, өрі үлкен күрмет түтады екен. Қожа Ахмет
Яссауимен жерлес болғандығым үшін ғана табан астынан ең қүрметті болып
шыға келдім. Одан кейін барған жердің бөрінде маған ерекше көңіл бөлініп,
қүрмет жасалатын болды. Бүл менің сол елден алған үлкен әсерім. Сол кезде
байқағанмын - сөздерімізде, тілде үксастьщтың барлығын. Содан ой туды үқсас сөздерді жинап, мағынасын ашып, кімнен қандай сөз ауысты, өзгерісі
калай дегенді зерттеп, неге сөздік жазбаймьш деген. Оған тағы бір себеп —
бала кезімде ауыл молдасынан алған білімім, яғни, ептеп арабша хат
танитындығым.
Жаныма да осы “кызмет” жакты-ау деймін, жедел МГУ- дің шығыстану
факультетінің деканьша келдім. Лекцияға қатысайын, білетінімді ойыма
түсірейін, білмейтінімді үйренейін деп өтініш еттім. Жастьщ емес, көрінің
талабына таңқалып, жасымның тым үлғайып кеткендігін ескертігт г»?
төжірибесінде бұрын мұндай өтініштің болмағанын қайта- қайта айтып,
өрең-өрең лекңияға қатысуыма рұқсат берді. Жарты жылдай сабақ алып,
содан кейін біржола сөздік жазуға кірістім”.
Иө, бұл Оңдасыновтың ғылымға калай келғендіғі.
Ал, бітірғені не болды?
Арман шіркін қоймайды екен көнере,
Арман ұшін қиындықты шөғерем, - дейді Қадыр ақын.
Оңцасынов та жас кезінде ғалым болсам деғен арманьша кексе шағында қол
жеткізіп, “инемен құдық қазғызатьш” ғылымға таланты мен ниетін шөғеріп,
өмірінің соңғы 25 жылын арнап, артында 2 томдық “Арабша-қазақша
түсіндірме сөздік”, 1 томдық “Парсыша-қазақша түсіндірме сөздік” жөне
“Араб текті қазақ есімдері”, түпнүсқадан аударылған “Шығыс халықтарының
мақал-мәтелдері”, түріктің белғілі сатириғі Мехмед Теуфактің қазақшаға
аударған “Бү адам” кітабы, мол мүрасы қалды.
Осы түста шамалы анықтама беруді жөн көріп түрмыз. Оңдасыновтың
артында қалған мүрасы хақында әр жерде, өр түрлі айтылып, жазылып жүр.
Біреу 10 том, кейбіреулер 6 том калды артында дейді. Қолжазба-күжаттарын,
жазған естелігін өз қолынан алған, не бар-не жоғын, не қалғанын білетін адам
ретінде анықтама беруді өзіме парыз деп білемін.
Ең алғашқы сөздік - 1969 жылы “Арабша-қазақша түсіндірме сөздік”, екінші
кітап - 1974 жылы “Парсыша- қазақша түсіндірме сөздік” болып басылды.
Осы кітаптарды толықтырып, жаңадан көптеғен сөздер қосып, жетпісінші
жылдардьщ аяғында “ Арабша-қазақша түсіндірме сөздікті” 2 томдық
көлемге жеткізіп баспаға үсынды. Ол 2 томдықтың біріншісі - 1984 жылы,
екіншісі - 1989 жылы басылвіп, жарыққа шықты.
Ал, “Парсыша-қазақша түсіндірме сөздік” туралы өңгіме өзгешелеу.
Толықтырылған 3-4-том болатын бүл сөздікті 1989 жылдьщ октябрінде сол
кездегі “Мектеп” баспасына апарып өз қолыммен өткіздім. Баспаның
қабылдап алғандығы жөнінде қолымызда қүжат та бар. Бірақ сол кездерде
қоғамға келген өзгеріс баспаларға өсерін тигізбей қоймады. Мемлекеттіктен
жеке меншікке өте бастады... қаражат бұрынғыдай бөлінбеді... кітап шықпай
жылдан- жылға сырғытыла берді, сырғытыла берді... біз демеушілер
таба алмадьщ... не керек, сөйтіп жүргенде бір бастык кетіп, екінші бастык
келді баспаға... Ақыр соңында толықтырылған, 3-4-том баспада жатыпжатып жоғалып кетті. Бүл жөнінде баспагерлермен талай-талай дау-дамай да
болды. Ақырында “сасқан үйрек артымен сүңкидінің” керін киіп 1974 жылы
басыльш шыққан “Парсьпна-қазакша түсіндірме сөздікті” (толықтырылмаған
варианты) ең болмаса 3 том болып жинақталып түрсын деген ниетпен
“Білім” баспасына қайыра үсьіндым. Осындай қилы-килы оқиғаны басынан
өткеріп бүл 3-том 2004 жылы “Білім” баспасынан мемлекеттің колдауымен
жарық көрді. Өстіп, 14 жыл баспада жатып, әупірім-тәңіріммен өрең шыққан
кітапқа “3-том” деген сөз жазылмай кеткен. Сонда бар жоғы Оңдасыновтың
сөздіктері 3 томдықты қүрайды. Анығы осы.
Ал, басқа еңбектері - “Шығыс халықтарының мақал- мөтелдері”, “Араб текті
қазақ есімдері”, аударма “Бү адам” кітабын және әр жылдарда жазған, әр
басылымдарда кезінде басылған ана тілі туралы замандастары, өзі жайында
жазған естелік-мақалаларын жинақтап шығарса тағы да 3 томдық еңбек
болады. Мүндай ғибратлы іс істелінсе, Нүртас Оңдасынов соңында ауыз
толтырып айтатын 6 томдық еңбек жинақталып қалар еді...
Оңдасыновтың сөздіктерін ғылыми орта бірден қабылдай қойған жоқ. Өмір
бойы мемлекет ісінде жүрген адамның ғылыммен айналысуын еріккен
зейнеткердің ермегі деп кабылдап, көп ғалымдар қырын қарап, оң қабақ
білдірмеген. Тіптен күл-талқан етіп сынаған кездері де болган.
Ақырьшда төрелік айтуға Тәжікстан Ғылым Академиясы Рудаки атындагы
Тіл және әдебиет институтына жүгінеді. Олардан:
“Создание такого словаря, несомненно, являётся успехом казахской
филологии и достойным вкладом его автора не только в умножение и
усовершенствование филологических знаний широкого круга читателей, но и
для научного анализа лексики и размах функции современного казахского
литературного языка, как историческое социальное проявление
существования и расцвета Казхской социалистической нации.
И.Р./1398
10май1978г.”
деген пікірден кейін жол айырығанда тұрған жолаушыдай жан дүниесінде
алай-дүлей күй кешіп жүрген Оңдасынов сөздік жазуға белсене кіріседі.
Ғалым, әдебиетші Айтбай Айғабылүлы:
“Нұртас Оңдасыновтың “Арабша-казақша түсіндірме сөздігі” - өдебиеттегі
сөздік үлгілерінің шеңберін бүзып шыккан айырыкша күрылымды еңбек...
Екінші ерекшелігі - сөздікті реестрге алынған сөздердің казак тіліндегі
балама, түсінігі беріліп кана койылмайды, сонымен қатар ол сөздердің араб
тіліндегі мағыналарын толық тізіп көрсетеді... Сонда көзі қарақты оқушы
араб тіліндегі сөз көп мағыналы болса, оның қай мағьшасы біздің тілімізге
ауысқанын, қай мағынасы енбей қалғанын аңғарады.
Үінінші ерекшелігі - түсіндірме сөздік қазақ тіліне енген араб сөздерінің
қазақ тілінің артикуляңиялық базасында қандай өзгерістерге үшырап, қандай
күй кешкенін де көрсетеді. Автор бүл жерде емле сөздігіне қарап, өдеби тіл
нормасына лайық сөздерге ғана мысал келтіріп қоя салса да қыруар іс
тындырған болар еді. Бірақ, ол мұны місе тұтпай, ерінбей-жалықпай, халық
қалай айтты, қалай дыбыстады - соның бәріне де көркем өдебиет
шығармаларынан нақты мысалдар келтіре отырып түсіндіреді”.
Міне, бүл маманның берген бағасы. Біз одан асырып айта алмаспыз. Біздің
білетініміз Нүртас Оңдасынов Үкімет басында отырған кездё-ақ сөздердің
дұрыс жазылуына, аударғанда мағынасының дөл берілуіне көңіл бөліп,
араласып отырған басшы.
Бір оқиғаны журналистер ортасы, тілші мамандар үмытпайды. Бірде
“Соңиалистік Қазақстан” газетінде “Үлы Сталин” деген сөз “улы Сталин”
болып жазылып кетеді. Ол кезде “Ү-ның” беліңцегі белдемше “У-дьщ”
төбесіңде болатьш. Ол газет басылып жатқанда ескірген әріптер қатты қысым
кезінде “У-дың” төбесіндегі қайыкша үшып кетіп, Үлының орнына Улы
болып шыға келген. Ертеңіне-ак белгілі айқай шығып, талай адам жұмыстан
кетіп, біразы сөгіс алады. Сол кездің бір шындығы: “Біз соғыста жеңілемізау, деген бір ауыз сөзі үшін “халық жауы” атанып, итжеккенге айдалып
кеткендерді білеміз. Ал, “улы Сталин” үшін ауылда қалып, тек қызметпен
ғана қоштасып, сөгіспен шектелгендеріне қайран қаламыз?!
Осы оқиғадан кейін, тез арада Оңдасынов үсынысымен Үкімет касынан
Терминологиялык комитет күрылады да, елді шулатқан “У-дың” басындағы
кайыкшаны беліне түсіреді. Өрине, мүны казір біреу біліп, біреу білмейді.
Осыған дейін казак баспасөзінде “власть” пен “правительство” сөздері бір-асөзбен “өкімет” болып аударылып, “мағыналары дәл берілмей келген. Бүған
“власть - өкімет, правительство - үкімет” болсын деп ақыл коскан, идея
айткан, бүдан кейін наука - ғылым, учение - ілім, знание - білімнің “түсауын”
кескен де Ондасынов. Талай жыл қате аударылып келген “технические
культуры” деген тіркесті “техникгілық дақыл” деп “Соңиалистік
Қазақстанға” нүсқау берген де Оңдасынов.
Ол Мөскеуден хат жолдап, зябь - сүдігер, участок - танап, сувенир - төбәрік,
городок - қалашық, пляж - жағажай, лекңия - дөріс, аудитория - дәрісхана,
колонна - үстын, корзина - себет, мозаика - зертас, труба - керней, веноктың
азагүлден үғымы кеңірек, щеңбергүл деген дүрыс деп, оқырманға ой,
ана тіліне жанашырлық жасап жатты.
Бізге қалдырған қолжазба-күжаттарының ішінен сол кездегі Қазақстан КП
Орталық Комитетінің Бірінші секретары Д.А.Қонаев пен Қазак ССР
Министрлер Советінің Председателі Б.Ә.Әшімовке жазған хатын кезіктірдік.
Ана тілі үшін алыста жатып жаны күйген Оңдасынов өзінің өткір пікірлерін
айта келіп, үсынысын таратады:
“...өзін сыйлайтын, ана тілін қадірлейтін әрбір азамат мөнерлі сөйлеуге,
сауатты жазуға тырысады. Бірақ оны қазіргі жауымыздың халі көтермей түр.
Бүған кедергі келтіріп отырған себептер аз емес.
—
Осы уақытқа дейін көптеген сөздердің бірге немесе бөлек жазылуы
айқын жіктелмеген. Бүл бір жағынан еміле ережелерінің шалалығынан болса,
екінші жағынан, баспагерлердің бар ережені дүрыс колданбайтын
жауапсыздығынъщ салдары.
—
Қазақ жазуындағы үлкен бір олқылық - кейбір кірме сөздің көп
вариантты болып келуі. Бір мағыналы сөздің көп варианттылығын жоймай
бізде сауатты жазу, мәдениетті ел болуымыз мүмкін емес, оларды біркалыпқа
тез келтіру керек. Мысалы, қазак әдебиетінде тәсбих сөзінің 20 түрі,
ижтиһаттьщ - 12, ілтипаттың - 8, ғибраттың - 7, әрекеттің
6, қауіптің - 5, үжданның - 4, рахметтің - 5, түрі - рақмет, рақымет,
рахмет, рахмат, рахымет сияқты түріне
кездестік. Мұндай жай парсыдан келген сөздерде көп кездеседі.
Орыс жөне баска тілдерден алынған жаңа сөздер сол калпында
алынсын деген ереже бар. Бірак оларға жалғасатын казакша косымшалардың
жазылуында бірыңғайлык жок.
Уакыттың талабьша сай, жаңа терминдерді кабылдау ісінде де белгілі
төртіп жоқ. Көбінесе, ондай сөздер ғылыми жағынан анықталмай тұрып
жазылып кетеді де, кейіннен “қалыптасып кеткендіктен” деген сылтаумен
жөндеуге ұмтылмайды, әрекет етпейді. Осының салдарынан талай сөздер өз
орындарын таба алмай жүр.
“Қазак мектептерінде окыту жүмысы нашар, оларды бітіргендер шала
сауатты болып шығады” деген сияқты сөздерді жиі естиміз. Рас, олардың
жүмыстарьшда кемші- ліктер аз емес. Бірақ, соньщ бәріне мұғалімдер мен
шөкірттер айыпты ма? “не ексең, соны орасың” деп бекер айтпаған. Жазу
бірьщғайлы болмайынша, ешкімнен сауатты жазуды талап ету мүмкін емес.
Шығатьш корытынды — тіл мен жазудың мөдениетін көтеретін нактылы
шаралар керек.
Егер сіздер бүл мөселенің иі жеткен, оны баскаруды жаңаша үйымдастыру
керек деп тапсаңыздар, соның нақтылы шешілуіне инедей себін тигізе алар
ма екен, деген максатпен кейбір ойға оралған пікірді үсынуды лайық көрдік.
—
Баспа кызметкерлері Қазак ССР Жоғарғы Советі Президиумы бекіткен
“Қазак тілі орфографиясының негізгі ережелерін” айнытпай қолданатын
болсын. Жаңа терминдерді тек Терминкомның рүқсатымен жазатын болсын.
—
Тіл білімі институты жазу емлесін мейлінше жетілдіріп, көп вариантты
сөздерді ғылым жолымен бірқалыпқа келтіріп, таяу жылдар ішінде әр сөздің
нақтылы жазу таңбасын көрсететін толық орфографияльщ сөздігін жасап,
оның басылымын қамтамасыз ететін болсын.
—
“Қазак Совет энциклопедиясы” аппараты негізінде мемлекеттік
“Терминология комитеті құрылса, оған қазіргі “Терминкомның” құқығы
берілсе. Жаңа комитетке ғылым- ның барлык салаларының терминологияльщ
сөздіктерін (тиісті үйымдармен келісе отырып) жасау жүктелсе, өйткені,
терминдер калыптаспай тіл өспейді, жазу мөдениеті де болмайды.
— Тіл белгілі ұлттың - басты белгісі. Сондықтан оны қадірлей білу,
оны ұқыпты пайдалана білу - аса қасиетті қоғамдық парыз, мемлекет
міндеті болуы керек.
— Бұл хатты жолдаудағы жалғыз мақсат - ана тілдің мәдениеті озат
орыс тілінің мөдениеті дәрежесіне көтерілуге тұрткі болар ма екен
деген ой.
— Мәскеу, 25-қараіиа, 1981жыл.
— Ал бір мақаласында (“Қазақ өдебиеті”, 1979 жыл, 30 қараша(
қазақшасы сұранып тұрған біраз орыс сөздерін, техника атауларын
жіпке тізгендей тізіп, окырманға ұсынды. Олар: буксир - сұйрегіш,
вентиляция - желдету, вентилятор - желдеткіш, форточка - желдетпе,
жать - орғыш, культивация - баптау, ледокол - мұзжарғыш, ледорез мұзтілгіш, мешалка - бұлғағыш, молотилка - бастырғыш, опрыскивание
- бүрку, тағы да көптеген осындай сөздер бар... Қазір қарасак осы
сөздердің көбі сәздік қорымызда Ондасынов үсынған үлгіде
колданылып жүр. Тіл байлығының молаюына, оның тазалығына үлес
косу деген осы болар! Сондықтан да оның осындай еңбектерін
зерделей келіп Нүртас Ондасыновтың тіл саласында да өте білікті
маман болғанын мойындап, өз бағасын беру қажет.
— Осьшдай пікірді Ондасьшовтьщ ғалымдьнъш мойындаған, білгір
түрколог-ғалым, академик Ә.Қайдаров та айта келіп:
— “Нүрекеңнің сөздіктері тек араб, парсы сөздерінің жай
түсіндірмесі ғана емес еді. Мүндағы тілдік деректердің біразы тілімізде
болса да 10 томдық түсіндірме сөздікке кірмей қалған сөздер. Мәселен,
шағыл - қасқыр тектес жыртқыш, шыр - арыстан, шахмаран - жыландар
патшасы, қалаңдар - ел кезуші, дәруіш, тағы да осындай көптеген
сездер Оңдасынов сөздігінде өз сипатын тапқан.
— Бүл сөздіктердің тағы бір құнды жағы - онда бастан аяқ
этимологиялық анықтамалар беріліп отыруында. Мәселен: пәрең,
перен, берен деген парсы сөзі қазак эпосы тілінде пәрен — жаулық,
пөрен - мылтық, берен сауыт түрінде көп кездеседі. Осы сөзді Нүрекең
Еуропада жасалған дүниелердің (мата, тері, зат, т.б.) ортақ атауы деп
түсіндіріп:
— Пәренменен белдіктеп,
— Шүғаменен желдіктеп,
— Мақпалменен терліктеп,
— Айылды жұптап салады... (‘ҚызЖібек") сияқты мысалдармен
дөлелдеп отырады.
—
—
—
12-1129
161
Ойлап қарасак, жасының ұлғайған шағында, денсаулығының
төмендігіне карамай, ертегілердегі тау аркалайтын дөулердей, соншама
зіл батпан жүкті жалғыз өзі арқалап, оның барлык тауқыметін өзі ғана
көтеріп, діттеген межесіне жеткізіп, бір өзі бір ұжымның ісін
тындырганын айту ғана оңай, бірак бұл - өркімнің қолынан келе
бермейтін ғаламат зор еңбек”.
— Маңызы орасан зор осындай еңбекті Оңдасьшов 58 бен 86
жастың арасьгада жазды. Көбіміз бұл аралықта тасбих тартып, жарық
дүниеде жіберген жаңсақ ісіміз үшін қүдайдан кешірім өтініп, күніне
бес уақыт намазга жығылып, о дүниеге камданып жатқанда, ол кісі
“жоқ, менің өлі бүл дүниеде бітірер шаруам бар!” - деп, сөздік жазып
жатқан. Баршамызға қай жаста да алдыңа үлкен мақсат, мүдде қойсаң,
еңбек етсең жетуге болатындықтың озык үлгісін көрсетіп, әрі оны
дөлелдеп кетті ол.
— Академик Р.Бердібаев: “...Нүртас Оңдасынов ғылыми институт
басқармаса да, өзінің ізденгіштігі, еңбеккерлігі арқасында үзак
жасайтын мүғал ғимарат түрғызды” - дейді.
— Рас, Нүртас Оңдасыновтың тіршілік тамырын тереңге салып,
табиғат берген “бес күндік” ғүмырды мәнді, сосыи мөңгілікке
айналдырған Адамдық Рухына біз де бас иеміз!!!
—
—
ОЛ - ҚЫЗМЕТКЕР ЕМЕС, ҚАЙРАТКЕР БОЛДЫ
Қазақстан тарихында есімін алтын өріппен жазатын мемлекет
кайраткерлерінің бірі, бірі емес бірегейі Нүртас Оңдасынов. Біз сондай
кайраткердің жүріп өткен өмір жолын біршама көрсетуге талпындық.
Әрине, бүдан Нүртас Оңдасыновтың бар болмысы, атқарған ісі,
тарихтағы орны, қайраткерліғі, азаматтығы, бәрі айтылып, ашылып
болды деген пікір калыптаспауы керек. Керісінше, Ондасынов өмірі
мен қызметі әлі зерттелмеген, тіршілігінің күнгейі мен көлеңкелі
жактары ашылмаған мемлекет жөне коғам қайраткері десек те болады.
Ал оған қоса Ондасынов 25 жыл омірін арнаған арабша, парсышақазақша түсіндірме сөздіктер де өзінің шын бағасын ала алмаған
зерттеу еңбектері. Зейнеткерлікке шығып, жан бағып жата бермей,
жанпидалықпен еңбек етіп, тіл ғылымына орасан зор үлес қосқан
бірден бір мемлекет кайраткері - ол.
—
Рас, ак-караны аныктамай, талай қыршынды қынадай қырып
кеткен 1937 жылдан кейін, бар жоғы 34 жаста
— “тақка” келіп отыру кім-кімге болса да киын еді. Ел билігін
ұсынып, өуелі Мирзоян, сосын Скворцов колка салғанда, екі ретінде
де: - өмірлік төжірибем аз, ондай лауазымды кызметті аткаруға өзір
емеспін деп, келісім бермеген. Неге? Бұл біреулердің ұйкысьш бұзып,
маза бермей, колы жетпей, армандап жүрген бағы мен тағы емес пе
еді?! Ондасынов ондай бактан неге кашты?
— Иө, гөп мынада еді. Үкімет баскарудың артында халык міндетін,
халык тағдырын мойнына алудан қорку бар, қоркудың артында
жауапкершілік, жауапкершіліктің ар- тында сығалап үят деген “Үлы
кісі” тұр. Бірақ, үшіншісінде бірінші хатшының өктемдеу айтқан: “Сіз
бен біз партияның солдатымыз, қайда жүмсаса сонда барамыз” - деген
сөзі то- сылтқан. Халық айтқан “Қоркуда да қуат бар” - деп, бір үміт,
бір күдік жетегенде, нар төуекелмен ел билігін қолға алған.
— Қолымыздағы мол мұра - колжазба-кұжаттар ішінен Оңдасынов
қолымен жазылған “Туған коллектив” - деп, тақырып қойған макаланы
кезіктірдік. Онда ол “Жалғыз ағаш орман болмайды”, Халық
Комиссарлар Кеңесінің жұмысын біз көп болып атқардық. Коллективте
іскер, білімді, халыққа жаны аши білетін нағыз таза азаматтар еді” дей
келе:
— “Мен Халық Комиссарлар Кеңесі, кейіннен (1946 ж.) Министрлер
Кеңесінің коллективін дайымы есімде сақтап келемін. Асылы жеке
адам болсын, бір тұтас коллектив болсын оның қадір-қасиетін, қолынан
не келеді, не келмейді дегенді анықтайтын - сын сәт, сын оқиға!
— Міне, біздің коллективтің сондай бір сараланып, сомда- нып
көрінген кезі - Үлы Отан соғысының каһарлы жылдары. Біз ол тұста
мейрам, демалыс, курорт, санаторий дегенді мүл- дем ұмытып
кеткендей жұмыс істедік. Жолдастардың бөрі де қажырлылықпен,
құштарлықпен, үйымшылдықпен ең- бек ете білді. Олар көбіне-көп
жұмыста ұзак отыратын да, үйлеріне сөл тьшьнып қайту үшін ғана
баратын. Сүрапыл соғыс жылдарында әрбір Совет адамы үш-төрт
азаматтың жүмысын атқарып жүрді десем артық айтқандық болмас еді.
— Сол он үш жыл ішінде Қазак ССР Министрлер Советінде Иван
Семенович Климентьев, Ыбырайым Төжиев, Төлеген Тәжібаев,
Шынқожа Бөрібаев, Сейітқали Жакыпов, Нүрдөулет Күзембаев,
Дмитрий Александрович Сырцов, Александр Васильевич Тулинов,
Жамалбек Шалабаев сияқты азаматтармен қызметтес болдым. Сол
кезде республиканың Халық Комиссарлар Советі деп аталатын
— /
— бұл коллектив онда онша үлкен емес, өйтсе де ьштымақшыл,
тьшымсыз, ізденістен танбайтьш шьнарма піылық коллектив еді.
— Жүмыс үстінде өздерін көрсете алған азаматтар дербес жауапты
кызметке батыл көтеріліп отырды. Тек Министрлер Советінің
коллективінен Ө.Д.Адамбаев, Я.Е.Морозов, А.М.Рыбаков, М.С.
Сапаргалиев, Д. А.Сырцов, Л.Е.Төжібаев, А.В.Тулинов, Ж.Т.Шалабаев
жөне баскалары Үкімет мүшелері, ал, Ш.Б.Бөрібаев, С.Ж.Жакыпов,
С.Е.Ержанов, Н.К.Күзембаев облыстық совет атқару комитеттерінің
председательдері болып көтерілді.
— Қажырлы зерттеу жүргізу арқасында кейбір жолдастар кандидат
жөне доктор деген гылыми атақтарга ие болды. Бүлар коллективтің
мақтанышына айналды. Олардың арасынан Д.А.Қонаев жөне
Т.Төжібаев жолдастар Қазақ ССР Ғылым академиясыньщ академиктері
болып сайланды.
— Біздің қымбатты Хамза Әбілғазин, Ахмет Аманжолов,
Ж.Ү.Бегімбетов,
К.Л.Бенклиянц,
А.М.Басин,
В.И.Вяжевич,
М.З.Иванов, М.Ж.Жарасов, П.П.Кияткин, М.И.Пршин, С.И.Рудый,
М.М.Рутман,
В.А.Степанов,
М.П.Татаренко,
И.М.Хымерев,
И.Д.Яковлев, өздерінің адал да шығармашылык еңбектерімен көп
жылдар бойы коллективтің қүрметтісі бола білді.
— Министрлер Советінің аппаратынан біраз азаматтар өз
еріктерімен майданға аттанды. Олар коллективтің сенімін абыроймен
атқарды, сүйікті Отанының алдындағы патриоттық борыштарын
бүлжытпай орындап шықты. Танк командирі Шалабаев Орынбек Отан
үшін аяулы өмірін қүрбан етті. Ол 1945 жылы апрель айының ақырғы
күндерінің бірінде Берлин қаласында ерлік үстінде шейіт болды. Ал,
Шеглов С.М. жеңіспен ©зінің туған коллективіне қайта оралды.
— Көп жылдар бойы Халық Комиссарлар Советінің - Министрлер
Советінің Іс басқарушысы Дмитрий Александрович Сырцов болды. Ол
жүмыс жағынан өзіне де, істес жолдастарьша да қатал, совет заңына
жетік, өзінің ісіне шебер адам еді. Он үш жылдан астам уақыт ішінде
республика Үкіметінің қабылдаған қаулы-қарарлары жөнінде жоғарғы
заң орындарынан бірде-бір ескерту болған емес. Қазақстан Үкіметінің
бүл абыройында Сырцов жолдастың айтарлықтай еңбегі бар.
— Тарих Төлеген Төжібаев туралы бір-екі ауыз сез айтуды талап
етеді. Төкең - белгілі мемлекет қайраткері, көрнекті
— ғалым, Қазақ ССР Сыртқы істерінің тұңғыш министрі. Төлеген
Төжібайұлы бірнеше рет СССР делегаңиясының кұрамында Біріккен
Үлттар Үйымының жұмысына катынасты, Үндістандағы СССР
елшілігінде жауапты кызмет атқарды.
— Туған коллективтегі, яғни, Халық Комиссарлар Кеңесіне келген
кұннен бастап, менің орынбасарларым болып тағайындалған Иван
Семенович Климентьев пен Ыбырайым Төжиевтің еңбектерін ерекше
атағым келеді. Иван Семенович мамандығы жағынан жоғары білімді
агроном болатын. Ол Халық Комиссарлар Кеңесіне келген кұннен
бастап өзінің дарынды ұйымдастырушы екенін бірден көрсетті. Ол
табиғатындағы аса кіпшіейіл, адамгершілігі мол еңбекқор коммунист
еді. Оның осындай касиеттері коллективтің құрметіне бөледі,
айналасьшдағыларды тез мойындатты. Біздің сорымызға Иван
Семенович кемеліне келген шағында - 1941 жылдың аяғында жауапты
қызмет үстінде апатқа үшырады. Оның жарқын бейнесі туыстарының
ғана емес, Отаныньщ болашағы үшін бірге күрескен пікірлестерінің,
барлык адал достарының есінде мәңгі сақталып қалады.
— Совет басшы қызметкерлерінің ішінде совет жүмысынан
төжірибесі көбірек Ибрагим Төжиев жолдас еді. Ол - дарынды
инженер, техника ғылымдарының кандидаты, республикадағы ең үлкен
Қарағанды электростанңиясын салды. Ол Қазақстан Компартиясы
Орталық Комитеттің хатшысы болып сайлануымен байланысты 1955
жылы партия жүмысына ауысты...”
— XX ғасырдьзд Қазақстан тарихына аттары алтын өріппен
жазылғандардың бірі емес, бірегейі - Қаныш Сөтбаев пен Дінмүхамед
Қонаев. Осы екі түлғаның бірінің - үлкен ғылымға, екіншісінің - үлкен
саясатка келуіне себепкер болған Оңдасынов екенін қазір біріміз біліп,
біріміз біле бермейміз. Ол былай болған.
— Соғыстың басталған түсы. Елде өнеркөсіпті жедел - дамыту күн
төртібіне көтерілген кез. Сол кездегі Халық Комиссарлар Кеңесінің
Төрағасы Нүртас Оңдасынов өндірісі енді-енді көтеріліп келе жатқан,
қойнауы түрлі-түсті металға бай кенді Алтайға Лениногорға іссапармен келеді. Сонда үзын бойлы өдеміше келген, өзі ©те сауатты,
білімді жас инженер Қонаевпен кездеседі. Ол біраз күн қасында болып
өңгімелеседі, пікірлеседі. Оңдасынов өз бойындағы әдетіне басып
өндіріске байланысты түсініп-түсінбей жүрген
— сан сауалдарын қояды. Мінезі салмакты, жауабы байсалды жас
инженер ұнап қалады да, Алматыга келісімен Қазакстан Компартиясы
Орталык Комитетінің бірінші хатшысы Н.Л.Скворцовка сапар барысын
баяндай келіп, өнеркөсіпті баскаратын білімді, білікті маман тауып
келгенін, тез арада Халық Комиссарлар Кеңесіне шақыру керектігін
айтады, өтініш етеді. Себебі, Оңдасыновтьщ өзіне осындай білікті
маман ауадай кажет болып түрган тұс еді.
— Одан арғыны Д.Қонаев баяндайды.
— “ - 1942 жылы маусым айының 6-сы күні таңертең Қазак ССР
Халық Комиссарлар Кеңесінің табалдырыгын аттадым... Ешқайда
бұрылмастан, ең өуелі Халық Комиссарлар Кенесінің Төрағасы
Оңдасыновтың алдынан өттім. Сосын Скворцовта, одан кейін
Шаяхметовте болып, міндетімді айқындап алдым.
— Скворцовтан, Оңдасыновтан шыққан тұста мен сол күннен
бастап ауыр өнеркөсіп көсіпорындарына тікелей байланысты аса
күрделі де киын іске біржола койып кеткелі түрганымды анык
түсіндім...
— Менің өріптестерім, Халык Комиссарлар Кеңесінің Төрагасы
Нұртас Оңдасынов қызмет бабымен ұзақ жол сапарга шыгып қайтатын.
Өмір өз міндетін ұсынады, соган орай талап қойылады.
—
Комиссарлар Кеңесінің отырыстары тұрақты түрде өтетін. Онда
облыстық
атқару
комитеттері
төрагаларының,
халық
комиссарларының, бас басқарма жөне көсіпорын басшыларыньщ есебі
тыңдалатын. Кезекті белгі согу емес, істің жайы егжей-тегжейлі
талданып, талқыга түседі жөне бүгінгі қаралған мөселеге ертеңгі күн
төртібі сөйкес келе бермейтін. Өнім өндіру жоспарыньщ орындалуы,
өнеркөсіп жөне мөдени-өлеуметтік объектілердегі кұрылыстың
барысы, тауар айналымы жоспарының жай-күйі... міне, осындай
жүздеген мөселе өңгіме өзегіне айналатьш. Үр да жық сын емес, не
айтылса да өткір, әділ өрі ашық айтылады. Сылап-сипап шығарып салу
жоқ, өркім істен нөтиже шығарльщтай жауапкершілік арқалап
аттанатын.
— Халық Комиссарлар Кеңесіндегі жұмыс сағат тоғызда басталып,
түнгі үш-төртке дейін жалғаса беретін... Сол жылдары жаксы мен
жаманды таныдым, ел кадіріне жетіп, жер қасиетін ұқтым, білгенімнен
білмегенімнің көп екеніне көзім жетті. Нұрекеңнің “үйренуден
жалықпа” деген сөзінің қадіріне жетіп, төжірибе жинақтадым.
— Бір күніне бір күні үқсамайтын әмірді терең түсінуге,
— сан сауалдарын қояды. Мінезі салмакты, жауабы байсалды жас
инженер ұнап қалады да, Алматыга келісімен Қазакстан Компартиясы
Орталык Комитетінің бірінші хатшысы Н.Л.Скворцовка сапар барысын
баяндай келіп, өнеркөсіпті баскаратын білімді, білікті маман тауып
келгенін, тез арада Халық Комиссарлар Кеңесіне шақыру керектігін
айтады, өтініш етеді. Себебі, Оңдасыновтьщ өзіне осындай білікті
маман ауадай кажет болып түрган тұс еді.
— Одан арғыны Д.Қонаев баяндайды.
— “ - 1942 жылы маусым айының 6-сы күні таңертең Қазак ССР
Халық Комиссарлар Кеңесінің табалдырыгын аттадым... Ешқайда
бұрылмастан, ең өуелі Халық Комиссарлар Кенесінің Төрағасы
Оңдасыновтың алдынан өттім. Сосын Скворцовта, одан кейін
Шаяхметовте болып, міндетімді айқындап алдым.
— Скворцовтан, Оңдасыновтан шыққан тұста мен сол күннен
бастап ауыр өнеркөсіп көсіпорындарына тікелей байланысты аса
күрделі де киын іске біржола койып кеткелі түрганымды анык
түсіндім...
— Менің өріптестерім, Халык Комиссарлар Кеңесінің Төрагасы
Нұртас Оңдасынов қызмет бабымен ұзақ жол сапарга шыгып қайтатын.
Өмір өз міндетін ұсынады, соган орай талап қойылады.
— Комиссарлар Кеңесінің отырыстары тұрақты түрде өтетін. Онда
облыстық
атқару
комитеттері
төрагаларының,
халық
комиссарларының, бас басқарма жөне көсіпорын басшыларыньщ есебі
тыңдалатын. Кезекті белгі согу емес, істің жайы егжей-тегжейлі
талданып, талқыга түседі жөне бүгінгі қаралған мөселеге ертеңгі күн
төртібі сөйкес келе бермейтін. Өнім өндіру жоспарыньщ орындалуы,
өнеркөсіп жөне мөдени-өлеуметтік объектілердегі кұрылыстың
барысы, тауар айналымы жоспарының жай-күйі... міне, осындай
жүздеген мөселе өңгіме өзегіне айналатьш. Үр да жық сын емес, не
айтылса да өткір, әділ өрі ашық айтылады. Сылап-сипап шығарып салу
жоқ, өркім істен нөтиже шығарльщтай жауапкершілік арқалап
аттанатын.
— Халық Комиссарлар Кеңесіндегі жұмыс сағат тоғызда басталып,
түнгі үш-төртке дейін жалғаса беретін... Сол жылдары жаксы мен
жаманды таныдым, ел кадіріне жетіп, жер қасиетін ұқтым, білгенімнен
білмегенімнің көп екеніне көзім жетті. Нұрекеңнің “үйренуден
жалықпа” деген сөзінің қадіріне жетіп, төжірибе жинақтадым.
— Бір күніне бір күні үқсамайтын әмірді терең түсінуге,
— адамдардың табиғатын тануға, күнделікті күйбең тірліктен
өмірлік мәні бар маңызды мөселелерді айыра білуге, жүктелген
міндеттің жауапкершілігін барынша сезіне түсуге бет бүрган жылдар
болды.
— Біздің өркайсысымыз үшін бүл үлкен мектеп болды, кашанда күр
аттай сергек жүруге, жинакы әрі төртіп сақтауга тәрбиеледі. Халық
Комиссарлар Кеңесі мен Министрлер Кеңесінде қызыл кеңірдектесіп
қалатынбыз. Жүз жыртысу емес, бір-бірімізге деген сый-күрметімізді
сақтай отырып, сыпайы сөйлеуге, бірак өділін, ақиқатын айтуга, сөйтіп,
істің жайын зерделеп дүрыс шешім жасайтьшбыз. Біздің
өркайсысымыз үпгін бүл үлкен мектеп болды.
— Оңдасынов еңбек үйымдарын жиі аралауга, қайнаган өмірді өз
көзімен
керуге
үмтылатын.
Әсіресе,
ауыл
шаруашыльны
еңбеккерлерінен кол үзбей, солардьщ тыныс- тіршілігіне ерекше мән
беретін. Жүмысты жанын салып істейтін. Және орынбасарларын жинап
өңгімелесіп отырганда: “Менің бойымдагы бар жақсы касиетті алып
қалыңдар, ал жаманьшан бойларьщды аулақ салыңдар”, - дегенді
кайталаудан жалықпаушы еді.” - дейді, агынан ақтарылган Дінмүхамед
Қонаев, өзінің “Өтті дәурен осылай” кітабында.
— Содан Қонаев табаны күректей он жыл Оңдасыновтың
орьшбасары болады. Осылай Ондасыновтың “үстаханасынан”
шьщдальш іныққан ол ақырында Қазақстан Республикасын отыз жыл
басқарды.
— Өзін орынбасарлыққа шақыртқан Оңдасынов екенін ол кісі
зейнеткерлікке шыққан соң, талай жылдардан кейін Қонаев өзгелерден
естиді. Ол кезде Оңдасынов Мөскеуде түратын. “Өзіме бірде-бір рет
айтпай, базына жасамай, міндетсінбей өткен Нүрекеңнің парасатына
таңқалып, осы уақытқа дейін маган неге айтпадыңыз дегеніме: “Е,
орынбасарлыққа шақыртсам Сен үшін емес, халқым үшін шақырттым
да” деп мені сөзден тосылтып тастап еді дейді өткенді еске алган
Қонаев тагы бірде.
—
Оңдасынов Үкімет басында отырган он үш жыл ішінде
жоғарыдан - Мөскеуден түскен бүйрықты бүлжытпай орындайтын
орындаушы-қызметкер емес, халық мүддесі үшін республика ішінде
небір ірі-ірі мөселелер мен бастамалар көтеріп, оны шеше алған Қайраткер дәрежесіне кетерілді. Тарихи шындықты жоққа шығара
алмаймыз, ол - Коммунистік партия саясатымен карулана
— отырып, әуелі социализмді, сосын коммунизмді орнатпак болған
“ақжүрек” буынның өкілі. Сенімі - социализм, мүраты — халқын
білімді, ғылымды, мөдениетті ету.
— Алайда, кім кімге де баға берерде оның социализм бе, өлде
калитализм бе, тағы да қандай бір “измге” қызмет еткендігше қарап
емес, халқына, ел-жүртына пайдасы қай дәрежеде болды, не жаксыльпс
әкелді? - сол таразының басын басып түруы керек шығар. Жаңа өмірдің
басында барынша белсенділікпен ел басқарған: Мирзоян, Скворцов,
Шаяхметов, Юсупов, Исаев, Қазақбаев, Оңдасьшов, Тәшенов,
Бейсебаев... Қонаевтар өмірі мен ел басқару қызметі социализм түсьша
тура келгеніне олар кінөлі емес. Егер .мақсат кінә іздеу болса, оны ел
басқарудағы өрекеттерінен, қызмет-хәлінен, сол кездерде шыққан
қаулы-қарарлардың дүрыс-бүрыстьнынан қарастыру керек. Мемлекет
басқару он үйі бар ауылға аулынай болу емес, ол - мөселесі мен қарама
кайшылығы шаш етек күрделі дүние. Оның үстіне сенің тағдырың
Мөскеуде отырған “старший браттарға” байланысты болса” сорыңның
қайнағаны.
— Айталық, соғыс жылдарында тылдагы еңбекті майдандағы
жеңіске бағыштап, бағыттай алған Қазақстанның сол кездегі
республика басшылары: Скворцов, Оңдасынов, Қазақбаев еңбегі,
үйымдастырушылық қабілеті әлі тарихта ашылып, өз орнын да,
бағасын да алған жоқ. Тарихтан орын алу деген не? Ол жөн-жосықсыз
мақтау- марапаттау; жіберген кемшілікті көзді жүмып қойып көрмеу
емес. Кеткен кемшілікті де, жеткен жетістікті де бар шындығымен
баяндау, айту, түсіндіру, сосын одан ғибрат алу.
— Кейінгі кезде керек емес қазақи қағидаға салып: “Қойыңдар,
өруақтың артынан топырақ шашуға болмайды!” - деп, көсемситіндер
табылып түр. Ондай көсемсу ауыл-үйдің, ағайын-туыстың арасындағы
тату- лықты сақтау үшін жарап қалар. Ал, мемлекет басқарған, халық
тағдыры колында болған, мемлекеттің ішкі жөне сыртқы мөселелерін
шешкен түлғаларға ол қазақи қағида жүрмейді, олай көлгірсу келмейді.
Онда тарих бүрмаланады.
— Біз ақыл-ойымызды, ар-үятымызды қалай пайдалансақ, тарих
солай жазылады. Ал, біз бүгінде ақылды, білімді ел көшіне ілескен жоқ
па едік!?
— Қазақстандағы басқарған көп басшының ішінен Оңдасьшов
тіршілік мөнін күнкөрістен биік қойған, шын мәнінде халқына адал
қызмет еткен пір түтар түлға. Бүл
—
ол туралы асқақтата айтылған пікір емес. Ол - ніындық. Мұндай
пікірді онымен өрілтес, кызметтес болғандардьщ бәрі ұялмай, көзіңе
тік карап тұрып айта алады. “Нұрекеңдей Үкімет басшысы болған емес,
талабы күшті, ісіне тиянақты, айтқан сөзінен, кабылдаған шешімінен
танбайтьш адам еді. Біз оны төраға демей, хозяин дейтін едік” - деп,
сол кезде Оңдасыновтың кол астында нарком болған Сайлау
Қайнарбаев, Қазтай Едігенов, Атымтай Қисанов пікірлері бір арнаға
күяды.
— “Оңдасынов халыкка адал кызмет етті, ары да, колы да таза”
дегенімізге кейде кейбіреулер: “Е, ол заманның талабы, төртібі солай
болды ғой” - деп ділмарсиды. Талап, тәртіп қай заманда да болған, бола
береді. Қазір жок па? Мәселе талап пен тәртіпті кімнің калай түсішп,
калай орьшдауьшда, арына, ұятына байланысты. Ол кездің басшылары
тәртіпті өздерінен бастады. “Балық басынан шірімеді!” Ешкімнің ала
жібін аттамай, мемлекет қамбасына қол салмай, ойлағандары халық
қамы болды. Сондьщтан да қираған шаруашылық, тұралаған
тұрмыстың, тез арада көнін көтеріп, аяғына тік тұра бастағаны.
— Оңдасыновтың өзі: “Тағдыр маған ел баскаруды, халык үшін кам
жеуді сыйлапты. Ондай сый алған адам өз отбасының мүддесінен гөрі
ел, халық мүддесін жоғары қоюы керек. Ел баскару білгенге - мехнат,
білмегенге - қанагат. Маған мехнат болды, себебі, ең ауыр кезең соғыс, күйзелген шаруашыльщты қайта қалпына келтіру жылдарында
ел басқардьш. Сол кезде халкымньщ жағдайы күні-түні есімнен
шыккан емес, кайтсем жағдайын жақсартамын, көркейтемін, кемкетігін келістіремін деумен өмірім өтті...” дейді.
— Адамдықтың, адалдықтың ақ туын бір рет те жерге түсірмеген
жанның шын сөзі бүл.
— Академик Рахманкұл Бердібаев: “... адамдықтьщ алғы шартьшан
аумаған: ел сенімін кіршіксіз атқарып, артына сөз ертпей, атағына
нұксан келтірмей зейнеткерлікке жүзі жарқьш шьщқан Кеңестік
кезеңдегі казак басшыларының бірі емес, бірегейі Нүртас Ондасынов
болатьш” - деген пікір айтады. Осьшдай зиялылар айтқан пікірлер мен
әріптес, қызметтес болғандардың сөзі болмаса Оңдасыновтың
тарихтағы орны өлі толық ашылған жоқ деп, жоғарыда да айтқанбыз.
Ол енді, өрине, тарихшылар парызы, міндеті.
— Бірақ, бізді тосылтып, ойландыра беретін кезең - 1951- 1954
жылдар аралығы. Табан астынан Оңдасыновты
Үкіметті басқару жұмысынан босатып, Мөскеуге Жоғары партия мектебіне
окуга жіберуде не сыр бар? Қалың елге жұмбактау болып калганымен,
жогары саяси орта шет жагасын білетін. Білетіндердің бірі - кырык сегізінші
жылдан елу бірінші жылга дейін Оңдасыновтың ең жас көмекшісі болган,
бұл күнде сексеннің сеңгіріне шығып отырган Олжабай Темірханов аксақал.
Бірақ жиырмага жетер жетпесте көмекші болған Олжабай аға бір қанша
жерден түрлі сүрақтар қойғанымызбен мандытып ештеңе айта алмады. ■
Өзі де: “... ол кезде жаспыз ғой, әйтпесе Оңдасыновтың әр әрекетін, ісін, бес
ауыз болса да бәтуөлі сөзін қағазға түсіріп жүрмеймін бе? Қартаямыз, ол
күндер тарихқа айналады деп ойладық па? Бәрі жастықтың салдары ғой. Ал,
білетінім, өмірі ешкімге дауыс көтеріп үрыспайтын, аса байсалды, салмақты
адам еді. Сезін де ақырын сөйлейтін, сондықтан тапсырма алатын кезде
қасына жақьш барып отыратьшбыз. Кәңілі толмаса “бүлай болмайды ғой”
деп, қайта түсіндіріп, қағазыңды алдыңа итере салатын. Онысы тура таяқпен
үрғандай әсер ететін. Іс-сапарға кеткенде расы керек, ол кезде емін-еркін
сайрандап-ақ калатынбыз...
Олжабай аға, Оңдасьшовты табан астынан неге оқуға жіберді? Жасы
үлғайған шағында...? - деп, басқаға жауап ала алмаған соң осы бір сүрақты
төтесінен қойдық:
Иә, ол кезде қоғамда ғалым, жазушыларға “үлтшы- сыңдар, ескіні
көксейсіңдер...” деғен, түрлі жала жабу басталмады ма?! Біраз орыс
ғалымдары, жазушылары осы жаламен сотталып та кетті. Соның лаңы бізге
де келді. Мөс- кеу - Орталық Комитет Қазақстанның саяси басшыларын
сынға алды. Содан өзін қорғау үшін бірінші хатшы Шаях- метов әуелі
Керімбаевты алып тастады. Сосын идеология хатшысы Омаровты алды да,
орнына Астраханьнан Сужи- ковты шақыртты. Ешқандай жүмысына кінө қоя
алмаған соң, Шаяхметов өз басын сауғалап, Оңдасыновты “саяси білімін
көтеру керек” деп, ұсыныс жасап, окуға жібертті.
Артынша
Шаяхметов
тарихшы
Бекмахановты,
Абайтанушы
Мұқаметхановты пленумда өлтіре сынады, ақырында олар сотталып кетті.
Әуезов кетті еврей достарын жағалап, Сәтбаев шықты жүмыстан... не керек
жау жоқта жау табылып, ұлтшылдықтан ұлтжандылықты ажырата алмай,
талай адамның обалына қалды. Бүған кінөлі, ең бірінші — Шаяхметовтің
білімінің аздығы болса, екіншіден, айналасындағы адамдардың ой таяздығы,
ұлтының болашағын ойлай алмайтын ұр да жык мінездерінен, білімсіздік- терінен еді” - деді
Олжабай аға өз топшылауын түйіндеп.
Рас, Оңдасынов айналасында жағымпаздар үзак жүре алмайтын.
Жағымпаздығын әшкерелеп, жексүрындыкка айналдырғанда өздері-ак тайып
тұрады. Өз ісіне адал, таза, өділ адамды - Ондасыновты биліктен әдейі
кетірмеді ме екен?
деген сауал бізді де мазалайтьш. Сол ойымызды Олжабай аксакал
пікірі толыктырып, аша түскендей. Жүмысынан кінәрат таба алмай,
акырында саяси сауатын көтеруді сылтауратып, сырғытып жіберген
Шаяхметовтің ондагысы, саяси “үлы” шараларын іске асыруға кедергі
болмасын, карсы түрмасын деген пиғылынан болса керек.
Акырында, казак айткандай: “Өтіріктің күйрығы бір-ак түтам” деп,
өділетсіздік жолы одан да кыска екені көп үзамай дөлелденді. Қазакстан КП
Орталык Комитеттің бірінші хатшылығына П.К.Пономаренко сайланды. Ол
казак интеллигенңиясына жасаған орынсыз озбырлығы үшін Шаяхметов пен
Сужиковты жүртшылык алдында катты сынға алды. Екеуі де кызметтен
кетті...
Бұрындары Оңдасынов Үкімет басында отырғанда да Әуезов туралы неше
түрлі сыбыстар сыпсыңдап жететін. Оның біреуіне де күлак аспай, кағыс
калдыратын. Себебі, ол шалкар білімді, кабілет-карымы үшан-теңіз осы бір
жанды іштей Үлы тұтатын. Оның үстіне алдынан сабак алған үстазы. Талай
жерде талайлардан өзінің арашалаған сөттері де болған...
Қазак Ғылым Академиясының жеке шаңырак көтеріп, оның басшысы,
түңғыш президенті Қ.Сөтбаевтың болуына біраз еңбек еткен, үйыткы болған
Оңдасынов екенін ешкім жокка шьпара алмайды. Сол Сөтбаевқа пленум,
активтерде Оңдасынов кетісімен ашыктан-ашык тиісу басталды: алашорданың сөзін сөйлеген, байфеодалдьщ тұкымы, ескінің саркьшшагы...
Мұндай “бағалар” Орталык Комитеттің өзінен
—
Шаяхметовтен шыға бастады. Акыры республика ғылымынъщ
дамуына зор үлес коскан, аты өлемге танылған ғүлама ғалым Қаныш
Сөтбаевты орнынан алып тынды.
Ал, Оңдасынов кашанда, кай жерде де Сәтбаев бастамаларьш колдап,
корғаштап, кезі келгенде қолпаштап отыратын. Алғаш екеуі Мәскеуде
кездесіп, Сәтбаевка қалайда-қалай қазак ғылымын көтеру керек дей отырып:
“қаражаттан кам жеме, мен осы орында отыратын болсам каражатсыз
қалмайсың...” деғен уәдесін орындаған. Көзге үрып түратын осындай
қамқорлық Сәтбаев “бәсекелестерінің” кызғанышын ояткан. Оны Оңдасынов та, Сөтбаев та талай байкаған.
Бірак, ондай пасық дүниенің бас көтеруіне Оңдасыновтьщ өділдігі,
принципшілдігі бас көтертпеген, жол бермеген. Оңдасынов ешкімнің бүлтаңбүлтағына көнбейтін, халық үшін пайдалы іс болса бастап кететін, пайдасыз
болса боска каражат шашпайтын.
Саясат, билік басында отырғандардың өздеріне осындай “қолайсыз,
ыңғайсыз” адамдарды ығыстырып, жағаға шығарып тастау төсілі әр
замандарда болған, бола беретін көрінеді ғой. Сол кездегі “жағаға шығып
калғандар” қатарында Ондасынов та бар болып түр. Оның оқуға кетуі жәй
кетіс емес, кульщпен көмкерілген, айламен астарланған
кудалау. Ендігі жерде оны таразыға салып, ақ-қарасын аньщтау
тарихшылар міндеті. Біздікі өз пікіріміз. Пікір - түжырым, теория бола
алмайды, бірак оған қорек болуға жарайды.
Ал, адамды адал, таза өділ болуға бастайтын — нөпсіні тию. Нөпсі тойса
күпті ететін, тоймаса күпірлікке соқтыратын, содыр мінез туғызатын жаман
пиғыл. Нөпсінщ алдын кес-кестеп, кердеңдеп келуіне Оңдасыновтың
қанағатшыл касиеті жол бермеді. Ақырында бойьшдағы төрт таған Адалдық, Ақыл, Қанағат косыльш Бакытқа бөледі. Артьшда жаксы сөзі мен
ісі калды.
Бүгінде бәріміздің де үлгі-өнеге аларльщ, балаларымызға айтып,
жастарымызға түсіндіретіндей өнегелі сөзі - үш аньны қалды,
Ондасыновтың:
“Біріншіден, қанша жыл қолымда билік болса да, біреуден бір тиын да пара
алмадым - Қолым таза!
Екіншіден, үштіктің бірі болып, біреудің сыртынан қол қойған емеспін, яғни,
ешкімнің қаны мойнымда жоқ - Арым таза!
Үшіншіден, адамдарды атага, руға, жүзге бөлген де, тіігген ешкімнің
епщашан жүзін сүраған да емеспін - Жүзім таза!”
дейді.
Тағы да үш анық - өзінің үш қателігін, өкінішке де өзі айтып кеткен.
“Біріншіден, “Сөз өнері - дертпен тең” деп Абай босқа айтпаған екен. Мен де
дерттімін бүл күнде. Сөз төркінін іздеу қандай қызық, қандай ғажап, қандай
сиқырлы! Тек өкінерім
жүргелі пойызга билет алып қойған жолаушыдай копандаймын да
отырам. Уакытымның аз калғанына, жасымның тым үлғайып, бастаған
сөздіктерімді жалғастыратын шөкірт төрбиелемегеніме өкінемін.
“Шөкіртсіз ұстаз - тұл” деген осындайдан айтылса керек.
Екіншіден, зейнеткерлікке шыккан соң Мәскеуге емес, Алматыға
көшуім керек еді. Елден ұзап, үнемі сағынышта жүремін, баска ортаны
өгейсимін.
Үшіншіден, өйелді орыстан алдым. Өмір бойы сыйластыкта
өткен өйелімді ол үшін жазғыра алмаймын. Өкінерім балаларымды
“жоғалтып” алдым, олар казакы рухтан, түсінік-түйсіктен, тәлімтәрбиеден, салт-дөстүрден макүрым калды.
Өз өмірімде, өр жылдарда ана тілі, халык дәстүрі, салт- санасы
туралы көптеген мақалалар жаздым. Кейбір мақалаларым қазақстандық
басылым беттерінде пікір-талас туғызып, ашык әңгімелер болды.
Әль-Фараби бабамның айткан мына бір қағидасы үнемі есімде
жүреді. Бірде бір замандасы ғүлама ғалымнан:
— Алманың артықшылығы қып-қызыл болған түсінде ме, өлде
бал татыған дәмінде ме? — дегенде, ол ойланбастан: — Алманың
артықшылығы - Дөнівде, - деген екен. Сол сияқты жатып тіл, дөстүр,
салт-сана туралы мақала жазсам әлгі Дөнді - үлт үрығын жоғалтып
алмасақ екен деген уайымнан жазамьш.
Үлт үрығы - тілі, дәстүрі, салты! Осыдан нәр алған адам ғана өз
ұлтының өкілі бола алады” - дейді, Оңцасынов өткен өмірдің өкінішін
жасырмай, ағынан ақтарылып.
Қайран қартым: “балаларымды жоғалттым” дегенде жүрегі қан
жылап түрады екен-ау. Балаларына өз үлтының үрығын еге алмай,
оларға - обал, өзіне - күнә жасағанын үға тұрып: “Бұл қателігім үшін
халқымның алдында басымды иіп, мың бір мәрте кешірім сүраймын”
дегенді айтқан да Ондасынов болатын.
Бірезу болма өзімшіл,
Мінінді тапса,
Кім сынап,
Аяғына бар жығыл!
Бүны айтқан данышпан Шәкәрім!
Қателікті мойындау, кешірім өтіну өркөкірекке емес даналарға
үялайтынын Шөкөрім айтып, Ондасынов дөлелдеп түр. Дүниедегі
кесапат атаулының бөрі - сол қателікті мойындай алмайтын, текірек
каққан өр кеуденің кекірегінен екенін ойлана отьфьш өзің де
мойындайсьщ. Міне, Ондасьшов өмірінен ғибрат түтар, сабақ алар да
түсың осы.
Осындай қилы-қилы өмір жолы бар, Қазақстан үшін
кызметі ұшан-теңіз, мемлекет жөне когам кайраткері Нүртас
Оңдасынов 2004 жылдың 26 казанында туғанына 100 толады. Осыны
елеген елдестері, жерлестері, Үкімет каулысы шыкпай жатьш-ак,
Түркістан каласьшьщ ортасынан Нүртас Оңдасынов кешенін ашты.
Салынып жаткан “Дарын” мектебіне Нүртас Ондасынов есімін беруді
жоғарғы жактан сүрап, хат жазып, өрекеттеніп жатыр.
Сол кездегі аудан әкімі Өмірзақ Әметүлы Түркістан қаласы
орталығынан “Нүртас Оңдасынов кешенін” салуды үйғарып, бастама
көтерді. Оны түркістандықтар, мектеп оқушылары, түрлі мекеме
қызметкерлері қызу қолдап, асар жасап, ақырында алты ай істелетін
шаруаны алты күнде бітіріп, кешенді арнайы ашты. Әсіресе,
Оңдасыновтың ауылдастары, туған-туыс, ағайындары асаршыларға
түскі тамақтарын тегін үйымдастырып, елдік танытты.
Кешенмен бірге музей үйі де ашылды. Сонау 1905 жылы
салынған ескі үй соңғы кезде қараусыз, азып-тозып түрған болатын.
Пайдаланудың реті келіп түрғанын байқай қалған аудан өкімі
каражаттың жолын карастырып, ауданда аурухана үйін салып жатқан
бизнесмен-кәсіпкер аян Темірөліге қол үшын беруді сүрайды.
Атыраулык Аян өзі жас болғанмен әкесінен естіген, Оңдасыновтьщ
жақсы істері мен адамгершілік қасиеттерінен хабары бар ол музей үйін
күрделі жөндеуден өткізіп, жылу орнатып, ішін жабдықтап беруге уөде
береді. Айтқандай-ак, мемлекет қайраткерінің туған күніне әзір етті.
Халықта “Байлығына сүйсінбе, игілігіне сүйсін” деген сөз бар екен. Ал,
Аяндай жастың осындай игілікті ісіне калай сүйсінбессің!
Бүл өзірге біткен іс. Ал, алда Нүртас Оңдасыновтың жүз жылдық
мерейтойы. Оған дейін Алматы, Астана көшелеріне Ондасынов есімі
беріледі, Түркістандағы “Дарьш” мектебінің қүрылысы бітіп, кітаптары
шығады, деректі фильм түсіріледі... Бүл - Үкімет қаулысындағы
шаралар. Ал, аталмыш кітап, сол тойдың жол-жоралғысы.
Арманға қуған жетер
3
Совнарком Төрағасы
Ауылдагыөзгеріс 23
Өнеркәсіпті дала
87
Білімдіел—биікел
102
Өнердіңөрісалганкезі 115
Гурьевте өткен жеті жыл
136
Артымда қалсын сөзім деп 154
Ол — қызметкер емес, қайраткер болды 162
Документ
Категория
Филология
Просмотров
1 579
Размер файла
358 Кб
Теги
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа